تاۋەلسىزدىك جانە تەاتر

وركەنيەتتى ۇلت ەڭ الدىمەن تاريحىمەن, مادەنيەتىمەن, ۇلتىن ۇلىقتاعان ۇلى تۇلعالارىمەن الەمدىك مادەنيەتتىڭ التىن قورىنا قوسقان ۇلكەندى-كىشىلى ۇلەسىمەن ماقتانادى. ءسويتىپ تەك ءوزىنىڭ ءتول مادەنيەتى ارقىلى عانا باسقاعا  تانىلادى», دەگەن تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساليقالى ءسوزىن نەگىزگە الساق, ءتول مادەنيەتىمىزدى ءھام ۇلتتىق ونەرىمىزدى ۇلىقتاۋدا اسىرەسە «قىزدىڭ ءمولدىر كوز جاسىنداي سۇلۋ ونەر» – تەاتردىڭ الار ورنى ايرىقشا. ويتكەنى تەاتر – ۇلتتىڭ ايناسى, ۇلتتىق رۋحتىڭ جارشىسى.

تەاتر تىرەگى –
دراماتۋرگيا

بۇگىندە تاۋەلسىزدىك بيىگىنەن كوز تىگىپ, 30 جىلداعى جەتكەن جە­تىستىگىمىز بەن باعىندىرعان بەلەستەرىمىزگە باعا بەرەتىن بولساق, استە تەاتر ونەرىنىڭ دامۋى مەن اياق الىسىنان, بۇگىنگە جەتكەن جولى مەن جاي-كۇيىنەن اينالىپ وتە الماساق كەرەك. ويتكەنى
تەاتر ساحناسى ارقىلى كورەر­مەنىنە جول تارتار ءار قويىلىم بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە قوعام كەلبەتىن اشىپ كورسەتىپ, زامانا تىنىسىن سەزدىرەدى. ەندەشە, ەل ەگەمەندىگىن العان وسى 30 جىلدا تەاتر رەپەرتۋارى قالاي تۇرلەندى؟ ساحنا ارقىلى قوعام شىندىعىن اشىق ايتىپ, ءتول ونەرىمىز ار-
قىلى ۇلتىمىزدى وزىمىزگە ءھام وزگەگە تانىتا الىپ ءجۇرمىز بە؟
وسى ماسەلەگە توقتالىپ كورسەك.

دراماتۋرگيا – تەاتردىڭ تىرەگى. ساحناعا شىعاتىن درا­مالىق شىعارمالار قانشا­لىق­تى ساپالى بولعان سايىن تەاتر­لاردىڭ كوركەمدىك كەلبەتى دە سوعان ساي قالىپتاسارى دا­لەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن اكسيوم­ا. سوندىقتان دا بولار قاي زامان, قاي كەزەڭدە دە دراماتۋرگيا تاپشىلىعىنا قاتىستى تۇيتكىل تىم ءجيى كوتەرىلىپ, ءاردايىم وزەكتى ماسەلەلەر قاتارىنان تۇسكەن ەمەس. ويتكەنى تەاتر – يدەو­لوگيا, تەات­ر – مىزعىماس تاربيە ورداسى.

ۇلتىمىزدىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىن, حالقىمىزدىڭ سان قاتپارلى تاريحىن, جالپى ادامزات ماسەلەسىن جىرلاۋ – دراماتۋرگيا مەن تەاتردىڭ نەگىزگى مىندەتى ەكەنى ءسوزسىز. جانە دە بۇل مىندەت – بۇ­گىندە بۇكىل قازاق دراماتۋرگتەرى مەن رە­جيسسەرلەرى, اكتەرلەر مەن  كورەرمەندەر جابىلىپ كوتەرەتىن ورتاق جۇك بولىپ قالا بەرمەك.

«كەز كەلگەن حالىقتىڭ ما­دەني-رۋ­حاني سالاداعى باستى بايلىقتارىنىڭ ءبىرى – تەاتر ونە­رى. بۇل بۇگىنگى تاۋەلسىز قا­زاق­ستانداعى تەاترلارعا دا تىكە­لەي قا­تىستى. ياعني وتكەن عا­سىردىڭ جيىرماسىنشى جىلدا­رىنان باستاۋ الاتىن قازاق ۇلت­تىق تەاتر ونەرى سودان بەرگى كە­زەڭدە قالىپتاسۋ مەن دامۋدىڭ ۇزاق جولىنان ءوتىپ, وركەنيەتتى ەلدەردەگى ساحنا ساڭلاقتارىمەن تەرەزەسى تەڭ تۇراتىنداي دارەجەگە جەتتى. تەاترلارىمىزدىڭ مۇن­د­اي بيىككە كوتەرىلۋىنە ۇلتتىق درا­ما­تۋرگيا وكىلدەرىنىڭ, ياعني قازاق قالام­گەرلەرىنىڭ قوسقان ۇلەسى ۇشان-تەڭىز. بۇل رەتتە مۇحتار اۋەزوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ سىندى ۇلى تۇلعالاردىڭ ەسىمى ءبى­رىنشى كەزەكتە ويعا ورالادى. قا­زاق تەاتر ونەرى وسى قالام­گەر­لەرىمىزدىڭ كوركەمدىك دارە­جەسى جوعارى دراماتۋرگيالىق شى­عار­مالارىنىڭ ارقاسىندا عا­نا شە­بەرلىك شىڭىنا كوتەرى­لىپ, كورەرمەن قاۋىمنىڭ ريزا­شىلىعىنا بولەندى...», – دەيدى دراماتۋرگ ءسۇلتانالى بالعاباەۆ.

راس, ەڭ العاش قازاق تەاتر ساحناسى تورىنە شىققان «ەڭ­لىك-كەبەك», «ار­قا­لىق باتىر», «قاراگوز», «اقان سەرى-اقتوق­تى» سياقتى بۇگىندە ۇلتتىق درا­ماتۋرگيامىزدىڭ جاۋھارىنا اينال­عان درامالىق تۋىندىلار­­دى ومىرگە اكەلگەن ۇلى قالامگەر­لەر ەڭبەگىنە قاشاندا باس يەمىز. اتالعان تۋىندىلار كۇنى بۇ­گىن­گە دەيىن ءوزىنىڭ باستاپقى مىن­دەتىنەن تيتتەي دە اينىعان جوق. م.اۋەزوۆ, ع.مۇ­سى­رەپوۆتەر سال­عان سول سارا جولدى جالعاپ, قازاق دراماتۋرگياسىنىڭ تۋىن ودان ءارى دە بيىكتە جەلبىرەتكەن ت.احتانوۆ, ءا.تاجىباەۆ, ق.مۇ­حا­مەد­جا­نوۆ, س.ءجۇنىسوۆ, ا.سۇلەي­مەنوۆ, و.بو­كەي, د.يسابەكوۆ, ق.امانجولوۆ, ءا.تا­رازي, ق.ىس­قاق, يران-عايىپ سىندى درا­­ما­تۋرگتەر ەڭبەگىنىڭ دە بۇگىنگى ۇلت­تىق تەاترلارىمىزدىڭ بەت-بەي­نەسىنىڭ قا­لىپتاسۋى جولىنداعى مىندەتى زور.

ال زاماناۋي دراماتۋرگيا دە­گەندە ويىمىزعا نە ورالادى؟ تاۋەلسىزدىكتىڭ ال­عاشقى جىل­دارىمەن سالىستىرعاندا تەاتر­­دىڭ سوڭعى 30 جىل تاريحىن­دا­عى دەڭ­گەيى قانداي؟ ونەردە ءوسۋ بار ما؟ الدە تەاتر تۇرالاپ تۇر ما؟ تاۋەلسىزدىك جىلدارى قا­لىپ­تاستىرعان تەاترلاردىڭ جاڭا­لىعى نەدە؟

 تاۋەلسىزدىك تۋدىرعان بەينەلەر

ءار تەاتردىڭ شىعارماشى­لىق كەل­بەتىن, باعىت-باعدارىن انىقتايتىن – ول ءسوزسىز رەپەرتۋار. رەپەرتۋاردىڭ جانر­لىق ج­اعىنان, تاقىرىپ تۇرعىسىنان ءتۇرلى بولۋى, قاي ۋاقىتتىڭ, قاي ەلدىڭ دراماتۋرگىنىڭ شىعارما­سى بولسىن بۇ­گىنگى كۇننىڭ ما­سەلەلەرىمەن ۇندەسىپ جا­­تۋى – كو­رەر­مەندى قىزىقتىرادى ءارى ويلان­­دىرادى. سونىڭ ىشىندە زاما­ناۋي تا­قىرىپتى, بۇگىنگى زامانداستاردى, ومىر­­دەگى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى ساحناعا شىعارۋ قا­زىرگى ۇلتتىق تەاترىمىزدىڭ ءزارۋ بولىپ وتىرعان ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى.

راس, تاۋەلسىزدىك العاننان كە­يىنگى كەزەڭ قازاق تەاترلارىنا دا, دراماتۋرگتەرى مەن رە­جيس­سەرلەرىنە, ءتىپتى كورەر­مەندەرىنە جاڭا مىندەتتەر جۇكتەگەنى ءسوزسىز. ويتكە­نى ەركىن ويلى كورەرمەن تال­عامىندا­عى قويىلىمداردىڭ ءباسى دە, بولمى­سى دا بولەك بولۋعا ءتيىس. ول – زامان تالابى. وسى ورايدا: «جاڭا زامان تىنىسى ونەرگە دەگەن كوزقاراستى تۇبەگەيلى بولماسا دا, ەداۋىر وز­گەرتتى – تەاتر ونەرى جاڭا احۋالدا ءومىر كەشۋگە بەيىمدەلۋى­نە تۋرا كەلدى. مەملەكەتتىڭ ونەرگە تازا يدەو­لوگيالىق قۇرال تۇر­عى­سىنان قاراۋى باسەڭسىگەن, ياعني بۇرىنعىشا تولىعىمەن ءوز قام­قورلىعىنا الۋدان باس تارتقان بۇل شاقتا ونەردىڭ ونەرلىك مۇر­اتىن ۇستانۋ وڭاي شارۋالاردان ەمەستىگىن ءومىردىڭ ءوزى كورسەتىپ وتىر», دەگەن ادەبيەتتانۋشى ءاليا بوپەجانوۆا پىكىرى ويىمىزدى تو­لىقتاي قۋاتتايدى.

تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى تەاتر­لار­دىڭ ەڭ ۇلكەن جەتىستىگى – تاريحي تا­قىرىپتار مەن تۇلعالار بەينەسىنىڭ ساح­­­­نادا جاڭاشا تۇلەۋى دەر ەدىك. قازاق دراماتۋرگيا­سىندا ۇلتتىق تاريحى­مىز­­داعى اقتاڭ­داق بولىپ كەلگەن تاقى­رىپ­تار كوركەم شىندىقپەن كەستەلەنگەن تۋىندىلارعا اينالىپ كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلا باستادى. اتاپ ايت­ساق, دەربەس ەل بولىپ تانىلىپ, ۇلت بو­لىپ ساقتالۋىمىزعا اسقان قايرات­كەر­لىكپەن, كورە­گەن كوسەمدىكپەن ءومىرىن ار­ناپ, ەڭبەك ەتكەن حاندارىمىز بەن با­تىر­لا­رىمىزدىڭ, بيلەرىمىز بەن سۇل­تان­دا­رىمىزدىڭ, عۇ­لاما عالىمدار مەن قوعام قاي­­راتكەرلەرىنىڭ, الاش ارىس­تارى­نىڭ بەينەسى ساحنادا وبەك­تيۆتى باعا­لانىپ, جا­ڭا قىرىنان كورىنە باستادى. تاۋەل­سىزدىككە دە­يىن تيىم سالىنعان تاريحي تاقى­رىپتار تەاتر تورىندە جاڭا تى­نىسقا يە بولدى. كورەرمەن كەرەي مەن جانىبەك, ابىلاي مەن كە­نەسارى, حان ابىلقايىر مەن حانىم بوپاي, يساتاي مەن ماحام­بەت باستاعان باتىرلاردىڭ بەي­نەسىن, ۇلتشىل جانىن, ءور رۋحىن تا­ريحي شىندىق بەدەرىندە ساراپتاۋعا مۇم­كىندىك الدى. درا­ماتۋرگ شاحيماردەن جازعان «تو­ميريس» تاريحي دراماسىندا­عى تومي­ريس بەينەسى دە كوپشىلىك كوكەيى­نەن مىزعىماس ورىن الدى. سول سەكىلدى ءاليحان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, ماعجان جۇماباەۆ, ساكەن سەيفۋللين, مۇستافا شوقاي باستاعان الاش ارىس­تارىنىڭ دا كوركەم بەينەسى ساحناعا شى­عىپ, ۇرپاعىمەن كوركەمدىك الەم بيى­گىندە قاۋىشتى. ۇلت كەمەڭگەرى – اباي بەي­نەسىن اشۋعا, تانۋعا باعىتتالعان كە­لەلى قادامدار ۇلى اقىننىڭ 175 جىل­دىق مەرەيتويى قارساڭىندا جەمىستى نا­تي­جەسىن بەردى دەپ ايتا الامىز. ءابىش كەكىل­باي ۇلىنىڭ «ابىلاي حانىنان» باس­تاپ, دۋلات يسابەكوۆتىڭ ماعجان جۇ­ماباەۆ ومىرىنە ارنالعان ء«جۇز جىل­دىق جالعىزدىق», شاحيماردەننىڭ «قا­زاقتار», «توميريس», راحىمجان وتار­باەۆتىڭ «بەيبارىس سۇلتان», «باس», «مۇس­تافا شوقاي», «امىرە», روزا مۇ­قا­نوۆانىڭ «ماڭگىلىك بالا بەينە», «بوپاي حانىم», دۋمان رامازاننىڭ «ابىلاي حاننىڭ ارمانى», «كەنەسارى – كۇنىمجان», قانات ءجۇنىسوۆتىڭ «ساكەن سۇڭقار», نارتاي ساۋدانبەك ۇلىنىڭ ء«الي­حاننىڭ اماناتى» بولىپ جالعا­سىپ كە­تە بەرەتىن كەسەك دراماتۋرگياسى – شىن ما­نىندە قازاق تەاترلارىنىڭ تاۋەلسىزدىك سىيلاعان جەتىستىگى دەپ اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا تولىقتاي نەگىز بار.

ماسەلەن, ەلورداداعى ءبىر عانا ق.قۋا­­نىشباەۆ اتىنداعى اكادەميالىق قا­زاق مۋزىكالىق دراما تەاترىنىڭ تاۋەل­سىز­دىك جىلدارىنان بەرگى رەپەرتۋارى­نا نازار اۋدارار بولساق, ۇجىم دەنى تاريحي تۇلعالار بەينەسىن جاڭاشا قىرى­نان اشۋعا زەر سالعانىنا كوز جەتكىزۋگە بو­لا­دى. ابىلاي حان, كەنەسارى, امى­رە, مۇ­قا­عالي, دينا, قۇنانباي, بوپاي حا­نىم بولىپ تىزبەكتەلىپ كەتە بەرە­تىن تۇ­­عىر­لى تۇلعالاردىڭ تەاتر ساحنا­سىن­داعى تاعى­لىمدى قويىلىمى دا ۇلت تاۋەلسىزدىگىنىڭ ۇلاعاتتى تاريحىمەن تىكە­لەي بايلانىستى. تاريحي تۋىندىلاردان بولەك, زاماناۋي وزەكتى تاقىرىپتاردى قوزعايتىن سايا قاسىمبەكتىڭ «ليفت», قولعانات مۇ­راتتىڭ «قيانات», ايدانا الاماننىڭ «جۇرەگىمنىڭ يەسى» سىندى قويىلىمدارى دا زامانداستار بەينەسىن ساحنا تورىنە شىعارا الۋىمەن قۇندى دەپ ەسەپتەيمىز.

 ىرگەلى ىزدەنىس ىزدەرى

سول سەكىلدى تەاتر رەپەرتۋارلارىنا شولۋ جاساعاندا ءبىزدى قۋانتقان تاعى ءبىر جايت – جاس رەجيسسەرلەردىڭ كلاسسيكالىق شىعارمالاردى بۇگىنگى زامانعا ساي وقۋعا دەگەن تالپىنىسى, سول ارقىلى كەزىندەگى كەڭەستىك تسەنزۋرانىڭ اسەرىنەن استارى اشىلماي قالعان اششى شىندىقتى ساحناعا شىعارۋعا دەگەن باتىل تالپىنىس­تارى دا كوڭىلگە قۇرمەت ورنىقتىرادى. ونداي ىزدەنىمپاز سۇڭعىلا جاستاردىڭ كوشىن تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتول قۇرداسى فارحات مول­داعالي باستاعان تالانتتى جاس رەجيسسەرلەر ابىرويمەن باستاپ ءجۇر. ماسە­لەن, فارحات ساراپتاعان مۇحتار اۋە­ز­وۆتىڭ «قاراگوز» تراگەدياسى نەمەسە ءىلياس جانسۇگىر ۇلىنىڭ «قۇلاگەر» پوەتيكالىق قويىلىمىن شىن مانىندە قازاق تەاتر قورجىنىنا قوسىلعان قو­ماقتى ولجا ءھام كلاسسيكانى زاماناۋي سويلەتۋدىڭ جارقىن ۇلگىسى دەپ سەنىممەن ايتا الامىز. ول قاتاردى سونىمەن قاتار جۇلدىزبەك جۇمانباي, دينا جۇماباەۆا باستاعان تالانتتى رەجيسسەرلەر جۇمىسى دا جەمىستى جالعايدى. بۇل دا بولسا تاۋەل­سىزدىگىمىزدىڭ تەاترلارعا سىيلاعان شاراپاتى, جەتىستىگى دەپ سەنىممەن ايتۋعا تو­لىقتاي نەگىز بار.

 تاۋەلسىزدىك تارتۋى

وركەنيەتتى ەلدەردىڭ بارلىعى وزدە­رىنىڭ مادەني-رۋحاني سالاداعى جەتىس­تىكتەرىن ەڭ الدىمەن, ۇلتتىق تەاترىنىڭ شىققان بيىگى مەن كوتەرىلگەن دەڭگەيى ارقىلى ولشەيدى دەسەك, تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان باستاپ-اق ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالاسىمەن قاتار تەاترلاردىڭ دا كەڭىنەن قانات جايۋىنا تەڭدەي كوڭىل ءبولىندى. ەل ەگەمەندىگىن العان العاشقى اۋمالى-توكپەلى, اپتىقپالى-سوقتىقپالى كەزەڭ­نىڭ وزىندە قازاق تەاترلارى قامقورلىقتان تىس قالعان ەمەس. كەرىسىندە ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە جاڭا تەاترلار بوي كو­تەرىپ, جاڭاشىل قويىلىمداردىڭ ساح­ناعا شىعۋىنا كەڭ جول اشىلدى. رەسمي مالى­مەتكە جۇگىنەتىن بولساق, تا­ۋەلسىزدىك العاننان بەرى ەلىمىزدە 15-تەن اسا جاڭا تەاتر عيماراتى بوي تۇزەپتى. ونىڭ ىشىن­دە ارحيتەكتۋراسى, ءسانى مەن سالتاناتى ءھام تەحنيكالىق جابدىقتالۋى جونىنەن الەم­دىك ۇزدىك وپەرا تەاترلارىنان اسىپ كەتپەسە كەم تۇسپەيتىن ەلوردا تورىندەگى ايشىقتى «استانا وپەرا» مەن «استانا بالەت» تەاترلارى دا بار.

ەل استاناسى ارقا تورىنە قونىس اۋدار­­­­عاننان بەرى قازاقستاننىڭ تۇڭ­­عىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ قازاقتىڭ كىندىك قالاسىنىڭ تەك ساياسي احۋالىن عانا ەمەس, باس شاھار­دىڭ مادەني كەلبەتىن كەمەلدەندىرۋگە دە تىكەلەي اتسالىسىپ, كۇنى بۇگىنگە دەيىن جاناشىر بولىپ كەلەدى. ونىڭ ايقىن دالەلى – ەلوردا تورىندە بوي كوتەرگەن ما­دەنيەت, ونەر وشاقتارىنىڭ بارلىعىنا دەرلىك قولداۋ ءبىلدىرىپ, كەڭىنەن قانات جايۋىنا داڭعىل جول سالىپ بەرۋى. ۋاقىت اعزام الاقانىندا بەدەرلەنگەن 23 جىل تاريحىندا ءبىر عانا ەلوردانىڭ تورىندە 65 مادەنيەت مەكەمەسىنىڭ, اتاپ ايتساق, جەتى ساراي مەن كونتسەرت زالى, بەس مۋزەي, جەتى تەاتر, 20 كىتاپحانا مەن التى كينوتەاتردان بولەك, جەكە كوركەمسۋرەت گالەرەيالارىنىڭ قۇرىلىسى جاندانىپ, قارقىندى جۇمىس ىستەۋى مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلىپ كەلە جاتقان قولداۋدىڭ جەمىستى ناتيجەسى بولسا كەرەك.

ماسەلەن, وتكەن جىلى ەلباسى ءوزى ار­نايى قاتىسىپ تۇساۋىن كەسكەن تاۋەل­سىز­دىكتىڭ قۇرداسى – ق.قۋانىشباەۆ اتىن­داعى اكادەميالىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىنىڭ اسەم عيماراتى دا بولەك اڭگىمەنىڭ ارقاۋى. ءالى ەستە, ەڭ­سەلى عيماراتتى اشىپ بەرىپ تۇرىپ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتتىڭ: «بۇرىننان, استانامىز ارقاعا كوشكەننەن بەرى ويلاپ ءجۇرۋشى ەدىم. ەلوردامىزدا قازاقتىڭ ەڭ ۇلكەن دراما تەاترى بولۋى كەرەك دەپ. ءوزى دە مەنىڭ ويلاعانىمداي بولىپ ادەمى سالىنعان ەكەن. سىزدەرگە دە ۇلكەن قۋانىش اكەلگەن شىعار دەپ ويلايمىن. وسى وردانىڭ ىشىندە جاقسى-جاقسى ارتىس­تەرىمىز تاربيەلەنىپ شىعاتىن بول­سىن. ۇزدىك شىعارمالار ورىندالاتىن بولسىن. بارشاڭىزعا وسى وردانىڭ ىشىن­­دە تابىس تىلەيمىن, باقىت تىلەيمىن. داۋىس­تارىڭ شىرقاپ, ونەرلەرىڭ تاسىپ ەلگە قىزمەت ەتىڭدەر!» دەپ اق باتا­سىن بەرۋىنىڭ ءوزى ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلىنىڭ ۇلتتىق ونەرگە دەگەن ۇلكەن جا­ناشىرلىعىن ءھام جانكۇيەرلىگىن ايقىن اڭعارتسا كەرەك. مۇنداي ەستەن كەتپەس قۋا­نىشتى ءسات ءار تەاتردىڭ تاريحىندا تاس­قا باسقانداي قاشالىپ جازىلىپ قالعان. ويتكەنى ەل ەگەمەندىگىن العاننان بەر­گى رەسپۋبليكادا اشىلعان ءاربىر تەاتر – بۇل ءسوزسىز تاۋەلسىزدىك تارتۋى.