سوڭعى ۋاقىتتا ءساتتى ەكسپەريمەنتتەر جاساپ جۇرگەن م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترىندا «تاڭسۇلۋ» سپەكتاكلىنىڭ پرەمەراسى جۇرۋدە. ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى عاريفوللا ەسىمنىڭ پروزالىق شىعارماسى نەگىزىندە ازىرلەنگەن دراما العاشقى قويىلىمدارىندا-اق جىلى لەبىزدەرگە يە بولا باستادى.
اقيقاتىن ايتۋ كەرەك, ەلدىڭ قوعامدىق ومىرىنە بەلسەنە ارالاسىپ كەلە جاتقان عالىم عاريفوللا ەسىم اتى شىققان دراماتۋرگ ەمەس. سوندىقتان دا باستاپقىدا كۇردەلى جانرعا قالام تارتقان اۆتوردىڭ ءتاۋەكەلى كورەرمەندەر, تەاتر سىنشىلارى تاراپىنان قابىلدانار ما ەكەن دەگەن ءدۇدامال ويلاردىڭ بولعانى راس. وسى جەردە بىردەن اتاپ كورسەتەتىن ءجايت, باستى تەاتردا تۇساۋىن كەسكەن بۇل سپەكتاكل قابىلداندى دەپ ايتۋعا ەندى تولىق نەگىز بار.
ماسەلەن, قازىر تەاترلارعا ستۋدەنتتەر, مەكتەپ وقۋشىلارى كوپتەپ كەلەدى. بۇل جولى دا سولاي بولدى. زال لىق تولدى. تاڭسۇلۋ اتتى قازاقتىڭ تاڭعى شىقتاي ارۋى جايلى ءافسانانى كورەرمەندەر سوڭىنا دەيىن كىرپىك قاقپاي تاماشالادى. دەمەك, سپەكتاكلدىڭ اكەسى – اۆتور دا, شەشەسى – رەجيسسەر دە دىتتەگەن نىسانانى دالدەي الدى دەپ ءبىلىڭىز.
ال «تاڭسۇلۋ» شىعارماسىنىڭ اۆتورى بىلاي دەيدى:
– ەل باسىنا كۇن تۋعان ساتتە تۇتقىنعا تۇسكەن ارۋ ماحابباتىنا ادال بولىپ, ۇرپاعىن امان ساقتاۋدى كوزدەيدى. ۇلىن بابالار رۋحىندا تاربيەلەپ, حالقىمىزدىڭ قامىن ويلايدى. تاڭسۇلۋ – تاريحتا بولعان باتىر ايەل. تاريحي تۇلعا شامامەن تولە بي زامانىندا ءومىر سۇرگەن دەسەدى. بۇل اڭىزدا قىز بالانىڭ ەرلىگى تۋرالى ايتىلادى. ونىڭ تاعدىرى مەنى تاڭقالدىرعانى سونشالىق, پەسا جازۋعا قالام تارتتىم.
راسىندا دا, تاڭسۇلۋدىڭ ارى مەن جارى ءۇشىن جاساعان قادامى, ءبىر جاعى ەلدىڭ نامىسى ءۇشىن جاساعان ارەكەتى تاڭقالارلىقتاي, ماڭگىلىك تاريحتىڭ سيرەك وقيعاسى. جانە پەسادا تابيعاتتىڭ تىلسىم قۇبىلىسى دا بار. عىلىم قانشا قارىشتاسا دا, ادام بالاسىنىڭ اقىلى جەتپەيتىن ايان بەرۋ مەن ءتۇس كورۋ قۇپياسىنىڭ تۇبىنە جەتكەن ەشكىم جوق. بولجامدار عانا بار. تاڭسۇلۋ اتتى قازاقتىڭ ءبىر سۇلۋى ءوزىنىڭ قاسىرەت شەكتىرگەن تالايلى تاعدىرىن ون جاسىندا تۇسىندە كورىپ, قاتتى شوشىنادى. ساحنادا تىرىلگەن اڭىز وسى جەردەن باستاۋ الادى. ءبىر جاعىنان تاڭسۇلۋدىڭ جاساعان ءىسى – ۇلى دالانىڭ جازىلماعان زاڭى, تەكتىلىك پەن نامىستىڭ نىشانى دەسە دە بولادى.
«تاڭسۇلۋ» قويىلىمىنىڭ رەجيسسەرى الما كاكىشەۆا تۋرالى دا ايتۋدىڭ ءساتى ءتۇسىپ تۇر. م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترىنىڭ بەلدى رەجيسسەرىنىڭ بىرىنە اينالعان المانىڭ ءساتتى قويىلعان سپەكتاكلدەرى جايلى ونەرتانۋشىلار مەن تەاتر سىنشىلارى ساراڭدىق تانىتىپ جۇرسە دە, جاقسىنى جاقسى دەپ ايتۋ پارىز. ايتپەسە, پەسانىڭ اۆتورى ع.ەسىم دە ءماتىنى بار بولعانى 5-6 بەتتەن تۇراتىن دراماتۋرگيالىق تۋىندىنى قان-سولىمەن تىرىلتكەن رەجيسسەردىڭ جۇمىسىنا تاڭدانىسىن جاسىرعان جوق. بۇل قويىلىمدا ەكسپەريمەنتتەر دە بار. وقيعانىڭ باس-اياعى, يدەياسى مەن ديناميكا بار.
ءبىر قاراعاندا, قويىلىمنىڭ دەكوراتسياسى عاجاپ اسەر قالدىرادى. «تاڭسۇلۋ» دراماسى كورەرمەندى تاريحي مازمۇنىمەن عانا ەمەس, زاماناۋي تەحنيكالىق بوياۋلارىمەن دە باۋراپ الادى. شىعارماشىلىق توپتىڭ ايتۋىنشا, بۇل – قازاق تەاترىنىڭ شاڭىراعىندا 3D پىشىمىندە ساحنالانعان العاشقى قويىلىم.
ال وسىناۋ جوبانى ءساتتى جۇزەگە اسىرعان سپەكتاكلدىڭ قويۋشى-سۋرەتشىسى قابىل حالىقوۆ:
– «تاڭسۇلۋ» قويىلىمى تىڭ ستسەنوگرافيا جاساۋعا مۇمكىندىك بەردى. بۇرىنعى جانە قازىرگى زاماندى, بولاشاقتى, ياعني ءۇش كەڭىستىكتى توعىستىرۋ ءۇشىن ۆيدەوجوبا, 3D اسەرلەر, گولوگرافيا قولدانۋعا تىرىستىق. باستى ماقسات – قازاقتىڭ فولكلورلىق, ەتنوگرافيالىق مۇراسىن كورسەتۋ, قازاقى مادەني كەڭىستىكتى كورەرمەن الدىنا اكەلۋ, جاس ۇرپاققا ۇلگى ەتۋ, – دەيدى.
ال رەجيسسەر ا.كاكىشەۆا جاڭا قويىلىمعا قالاي كىرىسكەنىن تومەندەگىدەي باياندايدى: «مەن عاريفوللا ەسىمدى فيلوسوفيالىق سارىندا جازىلعان شىعارمالارى ارقىلى عانا بىلەتىنمىن. بىردە «جار جاعالاپ ءجۇرمىز» اتتى كىتابى قولىما ءتۇسىپ, سونداعى «تاڭسۇلۋدى» وقىپ شىقتىم. اتالمىش تۋىندى شابىتىما قانات ءبىتىردى. كەيىن عارەكەڭە حابارلاسىپ, تۋىندىنى پەسا جانرىندا جازىپ بەرۋگە ۇسىنىس جاسادىم. تىلەك ورىندالعان سوڭ كەزەكتى شىعارماشىلىق جۇمىسىما كىرىسىپ كەتتىم. باستى كەيىپكەر – تاڭسۇلۋ ارقىلى قازاق قىزىنىڭ ءور مىنەزى مەن نامىسىن سەزىنگەندەي بولدىم. باسقاشا ايتساق, پەسادا «ۇلتتىق كود» ساقتالعان. بۇل دەگەنىمىز – تۋعان ءتىل, سالت-ءداستۇر, ۇلت تاريحى. رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدى تەاترىمىزدىڭ جاس ارتىستەرى جەتكىزدى».
«تاڭسۇلۋ» دراماسىنىڭ تاعى ءبىر جاڭالىعى – ءبىر كەزدەرى كوپتىڭ كوزايىمىنا اينالعان, بۋىنسىز ءبيشى – قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى شۇعىلا ساپارعاليقىزىنىڭ «تابىلۋى» دەر ەدىك. دارىندى قازاق قىزى جاڭا قويىلىمنىڭ ءبيىن ساحنالاۋدا مول تاجىريبەسىن سالعانى سىنشىل تاراپتان بايقالۋى ءتيىس.
سونىمەن, پرەمەرالىق پەسا گ.تۇتوۆا, ا.باقىتجانوۆا, ب.قاجىنابيەۆا, ق.مامىتقاليەۆ, ع.وسپانوۆ, ا.ءبوكەنباي, ە.بەكتاسوۆ, ج.تولعانباي, گ.شىڭعىسوۆا سىندى ونەرپازداردى ساحناعا شىعاردى.
قالاي دەسەك تە, «تاڭسۇلۋ» اسەرشىل, سىرشىل جاستاردىڭ كوڭىلىنەن شىقتى.
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
––––––––––––––––
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
بەرسىنبەك سارسەنوۆ.
اقيقاتىن ايتۋ كەرەك, ەلدىڭ قوعامدىق ومىرىنە بەلسەنە ارالاسىپ كەلە جاتقان عالىم عاريفوللا ەسىم اتى شىققان دراماتۋرگ ەمەس. سوندىقتان دا باستاپقىدا كۇردەلى جانرعا قالام تارتقان اۆتوردىڭ ءتاۋەكەلى كورەرمەندەر, تەاتر سىنشىلارى تاراپىنان قابىلدانار ما ەكەن دەگەن ءدۇدامال ويلاردىڭ بولعانى راس. وسى جەردە بىردەن اتاپ كورسەتەتىن ءجايت, باستى تەاتردا تۇساۋىن كەسكەن بۇل سپەكتاكل قابىلداندى دەپ ايتۋعا ەندى تولىق نەگىز بار.
ماسەلەن, قازىر تەاترلارعا ستۋدەنتتەر, مەكتەپ وقۋشىلارى كوپتەپ كەلەدى. بۇل جولى دا سولاي بولدى. زال لىق تولدى. تاڭسۇلۋ اتتى قازاقتىڭ تاڭعى شىقتاي ارۋى جايلى ءافسانانى كورەرمەندەر سوڭىنا دەيىن كىرپىك قاقپاي تاماشالادى. دەمەك, سپەكتاكلدىڭ اكەسى – اۆتور دا, شەشەسى – رەجيسسەر دە دىتتەگەن نىسانانى دالدەي الدى دەپ ءبىلىڭىز.
ال «تاڭسۇلۋ» شىعارماسىنىڭ اۆتورى بىلاي دەيدى:
– ەل باسىنا كۇن تۋعان ساتتە تۇتقىنعا تۇسكەن ارۋ ماحابباتىنا ادال بولىپ, ۇرپاعىن امان ساقتاۋدى كوزدەيدى. ۇلىن بابالار رۋحىندا تاربيەلەپ, حالقىمىزدىڭ قامىن ويلايدى. تاڭسۇلۋ – تاريحتا بولعان باتىر ايەل. تاريحي تۇلعا شامامەن تولە بي زامانىندا ءومىر سۇرگەن دەسەدى. بۇل اڭىزدا قىز بالانىڭ ەرلىگى تۋرالى ايتىلادى. ونىڭ تاعدىرى مەنى تاڭقالدىرعانى سونشالىق, پەسا جازۋعا قالام تارتتىم.
راسىندا دا, تاڭسۇلۋدىڭ ارى مەن جارى ءۇشىن جاساعان قادامى, ءبىر جاعى ەلدىڭ نامىسى ءۇشىن جاساعان ارەكەتى تاڭقالارلىقتاي, ماڭگىلىك تاريحتىڭ سيرەك وقيعاسى. جانە پەسادا تابيعاتتىڭ تىلسىم قۇبىلىسى دا بار. عىلىم قانشا قارىشتاسا دا, ادام بالاسىنىڭ اقىلى جەتپەيتىن ايان بەرۋ مەن ءتۇس كورۋ قۇپياسىنىڭ تۇبىنە جەتكەن ەشكىم جوق. بولجامدار عانا بار. تاڭسۇلۋ اتتى قازاقتىڭ ءبىر سۇلۋى ءوزىنىڭ قاسىرەت شەكتىرگەن تالايلى تاعدىرىن ون جاسىندا تۇسىندە كورىپ, قاتتى شوشىنادى. ساحنادا تىرىلگەن اڭىز وسى جەردەن باستاۋ الادى. ءبىر جاعىنان تاڭسۇلۋدىڭ جاساعان ءىسى – ۇلى دالانىڭ جازىلماعان زاڭى, تەكتىلىك پەن نامىستىڭ نىشانى دەسە دە بولادى.
«تاڭسۇلۋ» قويىلىمىنىڭ رەجيسسەرى الما كاكىشەۆا تۋرالى دا ايتۋدىڭ ءساتى ءتۇسىپ تۇر. م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترىنىڭ بەلدى رەجيسسەرىنىڭ بىرىنە اينالعان المانىڭ ءساتتى قويىلعان سپەكتاكلدەرى جايلى ونەرتانۋشىلار مەن تەاتر سىنشىلارى ساراڭدىق تانىتىپ جۇرسە دە, جاقسىنى جاقسى دەپ ايتۋ پارىز. ايتپەسە, پەسانىڭ اۆتورى ع.ەسىم دە ءماتىنى بار بولعانى 5-6 بەتتەن تۇراتىن دراماتۋرگيالىق تۋىندىنى قان-سولىمەن تىرىلتكەن رەجيسسەردىڭ جۇمىسىنا تاڭدانىسىن جاسىرعان جوق. بۇل قويىلىمدا ەكسپەريمەنتتەر دە بار. وقيعانىڭ باس-اياعى, يدەياسى مەن ديناميكا بار.
ءبىر قاراعاندا, قويىلىمنىڭ دەكوراتسياسى عاجاپ اسەر قالدىرادى. «تاڭسۇلۋ» دراماسى كورەرمەندى تاريحي مازمۇنىمەن عانا ەمەس, زاماناۋي تەحنيكالىق بوياۋلارىمەن دە باۋراپ الادى. شىعارماشىلىق توپتىڭ ايتۋىنشا, بۇل – قازاق تەاترىنىڭ شاڭىراعىندا 3D پىشىمىندە ساحنالانعان العاشقى قويىلىم.
ال وسىناۋ جوبانى ءساتتى جۇزەگە اسىرعان سپەكتاكلدىڭ قويۋشى-سۋرەتشىسى قابىل حالىقوۆ:
– «تاڭسۇلۋ» قويىلىمى تىڭ ستسەنوگرافيا جاساۋعا مۇمكىندىك بەردى. بۇرىنعى جانە قازىرگى زاماندى, بولاشاقتى, ياعني ءۇش كەڭىستىكتى توعىستىرۋ ءۇشىن ۆيدەوجوبا, 3D اسەرلەر, گولوگرافيا قولدانۋعا تىرىستىق. باستى ماقسات – قازاقتىڭ فولكلورلىق, ەتنوگرافيالىق مۇراسىن كورسەتۋ, قازاقى مادەني كەڭىستىكتى كورەرمەن الدىنا اكەلۋ, جاس ۇرپاققا ۇلگى ەتۋ, – دەيدى.
ال رەجيسسەر ا.كاكىشەۆا جاڭا قويىلىمعا قالاي كىرىسكەنىن تومەندەگىدەي باياندايدى: «مەن عاريفوللا ەسىمدى فيلوسوفيالىق سارىندا جازىلعان شىعارمالارى ارقىلى عانا بىلەتىنمىن. بىردە «جار جاعالاپ ءجۇرمىز» اتتى كىتابى قولىما ءتۇسىپ, سونداعى «تاڭسۇلۋدى» وقىپ شىقتىم. اتالمىش تۋىندى شابىتىما قانات ءبىتىردى. كەيىن عارەكەڭە حابارلاسىپ, تۋىندىنى پەسا جانرىندا جازىپ بەرۋگە ۇسىنىس جاسادىم. تىلەك ورىندالعان سوڭ كەزەكتى شىعارماشىلىق جۇمىسىما كىرىسىپ كەتتىم. باستى كەيىپكەر – تاڭسۇلۋ ارقىلى قازاق قىزىنىڭ ءور مىنەزى مەن نامىسىن سەزىنگەندەي بولدىم. باسقاشا ايتساق, پەسادا «ۇلتتىق كود» ساقتالعان. بۇل دەگەنىمىز – تۋعان ءتىل, سالت-ءداستۇر, ۇلت تاريحى. رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدى تەاترىمىزدىڭ جاس ارتىستەرى جەتكىزدى».
«تاڭسۇلۋ» دراماسىنىڭ تاعى ءبىر جاڭالىعى – ءبىر كەزدەرى كوپتىڭ كوزايىمىنا اينالعان, بۋىنسىز ءبيشى – قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى شۇعىلا ساپارعاليقىزىنىڭ «تابىلۋى» دەر ەدىك. دارىندى قازاق قىزى جاڭا قويىلىمنىڭ ءبيىن ساحنالاۋدا مول تاجىريبەسىن سالعانى سىنشىل تاراپتان بايقالۋى ءتيىس.
سونىمەن, پرەمەرالىق پەسا گ.تۇتوۆا, ا.باقىتجانوۆا, ب.قاجىنابيەۆا, ق.مامىتقاليەۆ, ع.وسپانوۆ, ا.ءبوكەنباي, ە.بەكتاسوۆ, ج.تولعانباي, گ.شىڭعىسوۆا سىندى ونەرپازداردى ساحناعا شىعاردى.
قالاي دەسەك تە, «تاڭسۇلۋ» اسەرشىل, سىرشىل جاستاردىڭ كوڭىلىنەن شىقتى.
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
––––––––––––––––
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
بەرسىنبەك سارسەنوۆ.
