ستراتەگيالىق قۇجات ءۇش سۇراققا جاۋاپ بەرۋگە ارنالعان: ءبىز قانداي قيىندىقتار مەن قاۋىپتەرگە تاپ كەلەمىز؟ اكتيۆتەرىمىزدى بىرىكتىرۋدىڭ ۇتىمدى جولى بار ما, ولاردى ءتيىمدى تۇردە قالاي باسقارامىز؟ ەۋروپانىڭ ايماقتىق جانە جاھاندىق ويىنشى رەتىندە ءوز ىقپالىن ارتتىرۋدىڭ ەڭ جاقسى جولى قانداي؟
تاياۋدا جۇرگىزىلگەن تالداۋىمىز ءبىر نارسەنى انىق كورسەتتى. ەۋروپاعا قاۋىپ ءتونىپ تۇر. ەۋروپالىق وداققا مەن «ستراتەگيالىق قىسقارۋ» دەپ اتاعان نارسەدەن زالال كەلەدى. مۇنى ءۇش تۇرعىدان قابىلداي الامىز. بىرىنشىدەن, ءبىزدىڭ ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرىمىز بارعان سايىن شەكتەلىپ كەلەدى. 30 جىل بۇرىن ەۋروپالىق وداق الەم بايلىعىنىڭ تورتتەن ءبىرىن قۇرايتىن. جيىرما جىل ىشىندە بۇل كورسەتكىش قىسقارىپ, قازىرگى تاڭدا 10 پايىزدان ءسال عانا اسادى. دەموگرافيالىق تۇرعىدا ازايۋىمىز دا ءدال وسىنداي قارقىنعا يە. وسى عاسىردىڭ سوڭىنا قاراي ەۋروپانى مەكەندەيتىندەر سانى الەم حالقىنىڭ 5 پايىزىنا جەتپەي قالۋى مۇمكىن.
ەڭ باستىسى, كەيبىر ەكونوميكالىق باسەكەلەستەرىمىز بىزدەن مۇلدەم وزگەشە قۇندىلىقتارعا باسىمدىق بەرەدى. وسىلايشا, ەۋروپالىق وداقتىڭ نورماتيۆتىك كۇشىنە قاۋىپ توندىرەدى. ەۋروپالىق وداق ءوز ساياساتىن جۇرگىزەردە بۇل ماسەلەنى ەسكەرۋى كەرەك. جاساندى ينتەللەكت, بۇلتتىق ەسەپتەۋلەر, جارتىلاي وتكىزگىشتەر جانە بيوتەحنولوگيانى يگەرۋ جونىندەگى جاھاندىق ستاندارتتاردى بەلگىلەۋگە باسەكە قازىردىڭ وزىندە ءجۇرىپ جاتقانىن مويىنداۋى ءتيىس.
ەكىنشىدەن, ەۋروپالىق وداقتىڭ ستراتەگيالىق ساحناسىنداعى ويىن كۇشەيە ءتۇستى. امبيتسياسى مول جاڭا ويىنشىلار شىعىپ, اسكەري كۇش كورسەتۋ ارتىپ, كيبەرسوعىس پەن جالعان اقپاراتتان قۇرالعان تۇراقسىزداندىرۋ ستراتەگيالارى جۇزەگە اسىپ جاتىر. بۇرىنعىداي الەم بەيبىت نە سوعىس جاعدايىندا دەپ سيپاتتايتىن كۇندەر ارتتا قالدى. قازىرگى تاڭدا قورعانىس ءىس-قيمىلىن كەڭ اۋقىمدا جۇرگىزۋدى قاجەت ەتەتىن گيبريدتى جاعدايلارعا كوبىرەك ءجيى كەزىگىپ وتىرمىز.
سوڭعىسى, ەۋروپالىق وداقتىڭ ساياسي اۋقىمى تارىلىپ بارادى. سونداي-اق ءبىزدىڭ ليبەرالدىق قۇندىلىقتارىمىزعا قارسىلىق كۇشەيە تۇسكەن. «پىكىرتالاس شايقاسىندا» جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتار شىن مانىندە تەك باتىستىق قۇرىلىمدار دەگەنگە سەنەتىندەر سانى ارتقان. ەكونوميكالىق وركەندەۋ ارقاشان دەموكراتيالىق دامۋعا اكەلەدى دەگەن باياعىدان كەلە جاتقان بولجام جوققا شىعارىلدى.
باسەكەلەستىك كۇشەيىپ كەلە جاتقان وسىنداي ستراتەگيالىق ورتادا ەۋروپالىق وداق قۇندىلىقتارىمىز بەن مۇددەلەرىمىزدى قورعاي وتىرىپ, ءوز ازاماتتارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس. بىراق وعان قول جەتكىزۋ
ءۇشىن داعدارىسپەن كۇرەسۋ كەزىندە تەزىرەك جانە باتىل ارەكەت ەتۋ كەرەك. ەندەشە, ءجيى وزگەرەتىن قاۋىپتەردى الدىن الا بىلۋگە, ازاماتتارىمىزدى ولاردان قورعاۋعا مىندەتتىمىز. قاجەتتى مۇمكىندىكتەر مەن تەحنولوگيالارعا ينۆەستيتسيا قۇيىپ, ورتاق ماقساتتارعا جەتۋ ءۇشىن سەرىكتەستەرمەن ىنتىماقتاسقان ءجون.
مۇنداي شارالار قاۋىپ توندىرەتىن شابۋىلداردى بولدىرتپاۋعا, كەزىگە قالعاندا وعان قارسى ارەكەت ەتۋ مۇمكىندىگىمىزدى ارتتىرادى. اسكەري كۇشتىڭ باستى قۇندىلىعى ماسەلەلەردى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرۋىندە ەمەس. كەرىسىنشە, ماسەلەلەردى بىزگە زيان كەلەتىندەي شەشىلۋىن بولدىرماۋعا كومەكتەسەدى. سوندىقتان «ستراتەگيالىق كومپاس» ەۋروپالىق وداقتىڭ كەلىسىمدەرىندە قاراستىرىلعان ارەكەتتەردىڭ بۇكىل سالاسىندا كۇشتى جىلدام شوعىرلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
بۇعان دەيىنگى ەۋروپالىق وداق كۇشتەرىن جەدەل شوعىرلاندىرۋ ارەكەتتەرى اسا ءساتتى بولا قويعان جوق. بىراق «ستراتەگيالىق كومپاس» مۇنداي ءىس-قيمىلدى ءۇش ءتاسىل ارقىلى جىلدامىراق جۇمىس ىستەيتىن جانە ءتيىمدى ەتۋدى ماقسات ەتەدى. بىرىنشىدەن, مودۋلدىك ءتاسىل قولدانىلادى. ياعني تۇراقتى كۇش رەتىندە الدىن الا ورنالاسۋدان گورى, ونىڭ قۇرامى ناقتى وقيعالارعا بايلانىستى بەلگىلەنىپ, بىرلەسكەن جاتتىعۋلار ارقىلى نىعايتىلادى.
ەكىنشىدەن, ميسسياعا بايلانىستى كۇشتىڭ ءتۇرى مەن مولشەرىن كورسەتەتىن ناقتى نۇسقاۋلار جاسالادى. بۇعان دەيىن بۇل كەرىسىنشە بولىپ كەلگەن. ۇشىنشىدەن, وپەراتسيالىق مۇمكىندىكتەرىمىزگە ۇزاق ۋاقىت بويى كەدەرگى كەلتىرىپ كەلگەن ءارتۇرلى كەمشىلىكتەردى جويىپ, باسىمدىق الۋعا قاجەتتى ناقتى ارەكەتتەردەگى كۇش-جىگەرىمىزدى ارتتىرا الامىز.
مۇنىڭ بارلىعى زاڭدىلىقتى دا, يكەمدىلىكتى دە تالاپ ەتەدى. ونى كىم شەشەدى جانە شەشىمدەردى قالاي ورىنداۋ كەرەك؟
بىراۋىزدىلىق پرينتسيپىنە كۇمان كەلتىرمەي, كونسترۋكتيۆتى قالىس قالۋ نەمەسە ەۋروپالىق كەڭەس ماقۇلداعان كواليتسيالاردى قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن 44-باپ سياقتى كەيبىر ەرەجەلەردى قولدانۋ ارقىلى ارەكەت ەتۋگە مۇمكىندىك بار. ويتكەنى بىزگە بارىنەن بۇرىن ساياسي ەرىك (ونسىز ەشتەڭە مۇمكىن ەمەس) جانە وپەراتسيالىق تيىمدىلىك (ونسىز ءبارى ماعىناسىز) قاجەت.
بىراق ەۋروپالىق وداق, ارينە, ءوز ارەكەتتەرىن اسكەري كۇشتەردى ورنالاستىرۋمەن شەكتەمەۋى كەرەك. «ستراتەگيالىق كومپاس» كيبەر, تەڭىز جانە عارىش قاۋىپسىزدىگىنە دە نازار اۋدارادى. قاۋىپتەردى بولجاۋ ءۇشىن ول بارلاۋ مۇمكىندىكتەرىن ارتتىرۋدى جانە گيبريدتى جانە كيبەرشابۋىلدارعا, سونداي-اق شەتەلدىك جالعان اقپارات پەن ارالاسۋعا قارسى تۇرۋ ءۇشىن قۇرالداردى ۇلعايتۋدى ۇسىنادى. سونداي-اق قۇجات قارۋلى كۇشتەرىمىزدى قاجەتتى مۇمكىندىكتەرمەن جانە يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالارمەن جاراقتاندىرۋعا, ستراتەگيالىق ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋعا, تەحنولوگيالىق جانە وندىرىستىك تاۋەلدىلىكتى ازايتۋعا ينۆەستيتسيا قۇيۋدى مىندەتتەيدى.
اقىرىندا مۇنداي كۇش-جىگەر ەۋروپانىڭ ناتو الدىنداعى مىندەتتەمەسىنە قايشى كەلمەيتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. ۇيىم اۋماقتىق قورعانىسىمىزدىڭ نەگىزى بولىپ قالا بەرەدى. بۇل مىندەتتەمە, اسىرەسە, اقش ساياساتكەرلەرىنىڭ نازارى باسقا جاققا ء(ۇندى-تىنىق مۇحيتى ايماعىنا عانا ەمەس) اۋعان كەزەڭدە كورشى وڭىرلەر مەن الىس ايماقتاردا دەربەس ءىس-قيمىل جۇرگىزۋگە, ءوز مۇمكىندىكتەرىمىزدى كەڭەيتۋگە كەدەرگى كەلتىرمەۋى ءتيىس. ەۋروپالىق ستراتەگيالىق جاۋاپكەرشىلىك – ترانساتلانتيكالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋدىڭ ەڭ جاقسى جولى. بۇل تۇجىرىمداما اقش پەن ەۋروپالىق وداق اراسىنداعى قاۋىپسىزدىك پەن قورعانىس جونىندەگى جاڭا ديالوگتىڭ وزەگىنە اينالادى.
بىراق ەۋروپالىقتار «ستراتەگيالىق كومپاس» سيقىرلى تاياقشا ەمەس ەكەنىن ءتۇسىنۋى كەرەك. ەۋروپالىق وداققا مۇشە ەلدەر قازىرگى گەوساياسي وزگەرىستەردى كۇن تارتىبىنە شىعارۋدى نەمەسە وعان ءمان بەرمەۋدى شەشەدى. «ستراتەگيالىق كومپاس» – ازاماتتارىمىزدىڭ جانە الەمنىڭ قالعان بولىگىنىڭ الدىندا ەۋروپانىڭ قاۋىپسىزدىك مىندەتتەرىن تىكەلەي ورىنداۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن قۇجات.
دجوزەپ بوررەل,
ەۋروپالىق وداقتىڭ سىرتقى ىستەر جانە قاۋىپسىزدىك ساياساتى جونىندەگى جوعارعى وكىلى, ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ الەمدەگى كۇشتى ەۋروپا ءۇشىن باستاماسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
