بيزنەس جۇرگىزۋ ودان ءارى جەڭىلدەتىلمەك

پرەمەر-مينيستر سەرىك احمەتوۆتىڭ توراعالىعىمەن كەشەگى كۇنى وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا بۇكىلالەمدىك بانكتىڭ 2014 جىلعا «Doing Business» رەيتينگى بويىنشا ينديكاتورلارىن جاقسارتۋ جونىندەگى كەشەندى جوسپاردىڭ شارالارى قارالدى. وسى رەتتە پرەمەر-مينيستر وتكەن جىلى ەلىمىزدىڭ وسى رەيتينگ بويىنشا 189 ەل ىشىنەن ءۇش ساتى جوعارىلاپ, 50-ورىنعا تابان تىرەگەندىگىن, دەگەنمەن, رەيتينگتىڭ كەيبىر ينديكاتورلارى بويىنشا قازاقستان كورسەتكىشتەرى ءالى دە تومەن ەكەندىگىن, ولاردى جوعارىلاتۋ جونىندە شارالار ازىرلەنگەندىگىن ايتا كەلە, وسى جونىندە باياندامانى جاساۋ ءۇشىن وڭىرلىك دامۋ ءمينيسترى بولات جامىشەۆكە ءسوز بەردى. بولات جامىشەۆتىڭ حابار­لاعا­نىنداي, بۇل رەيتينگ شەڭ­بەرىندەگى جۇزەگە اسىرىلاتىن جۇمىستاردىڭ نەگىزگى ماقساتى – ەلىمىزدە بيزنەس جۇرگىزۋگە كەدەرگى بولىپ وتىرعان اكىمشىلىك شەكتەۋلەردى انىقتاۋ مەن تالداۋ جانە ولاردى جويۋدىڭ قاجەتتى شارالارىن قابىلداۋ. وسى ماقساتتا قابىلدانعان جوسپار 11 ينديكاتورلىق كورسەتكىش بويىنشا 46 ءىس-شارانى قاراستىرادى. بۇل شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 5 كودەكسكە, 3 زاڭعا جانە 11 زاڭ اياسىنداعى اكتىگە وزگەرىستەر ەنگىزىلۋى قاجەت. ول وزگەرىستەر بيزنەسكە قويىلاتىن بىرقاتار تالاپتاردى قامتيدى. سونىڭ ىشىندە ەكولوگيالىق, ەنەرگەتيكالىق, ونەركاسىپتىك-قاۋىپسىزدىك با­عى­تىن­داعى تالاپتار بار. بولات جامىشەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىز وتكەن جىلى بۇكىلالەمدىك بانك رەيتينگى بويىنشا 189 ەلدىڭ اراسىندا 50-ورىن العانىمەن كەيبىر جەكەلەگەن ينديكاتورلار بويىنشا كورسەتكىشىمىز كوپ تومەن بولىپ وتىر. ماسەلەن, «حالىقارالىق ساۋدا» ينديكاتورى بويىنشا 186, «قۇرىلىسقا رۇقسات بەرۋ» ينديكاتورى بويىنشا 145, «ەلەكترمەن قامتۋ جەلىسىنە قوسىلۋ» ينديكاتورى بويىنشا 86, «نەسيە الۋ» ينديكاتورى بويىنشا 89-ورىنداردا تۇر ەكەنبىز. نەگىزگى ماسەلە وسى ينديكاتورلار بويىنشا جاقسى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزۋ قاجەت بولىپ وتىر. كەشەندى جوسپار رەيتينگ بويىنشا العا باسۋ ءۇشىن بىرقاتار ناقتى شارالاردى قاراستىرعان. ماسەلەن, «كاسىپورىن اشۋ» ينديكاتورى بويىنشا ۇلتتىق بانك جەلىسىندەگى ەكى قۇجاتتى (زاڭدى تۇلعانىڭ تىركەۋدەن وتكەنىن كۋالاندىراتىن جارعى مەن قۇجاتتى) الىپ تاستاۋ كوزدەلگەن. ال قارجى مينيسترلىگىنىڭ جۇيەسى بويىنشا قارجى مونيتورينگى سۋبەكتىلەرىنىڭ كليەنتتى تەكسەرگەن كەزدە تالاپ ەتەتىن تىزبەدەگى ءتورت بىردەي قۇجات (سالىق تولەۋشى ءنومىرىنىڭ تىركەلگەندىگى تۋرالى كۋالىك, ستاتيستيكالىق كارتا, زاڭدى تۇلعانىڭ تىركەۋدەن وتكەندىگىن كۋالاندىراتىن جارعى مەن قۇجات) جويىلماق.   وسىنداي وزگەرىستەر «مەنشىكتى تىركەۋ», «نەسيە الۋ», «ەلەكترمەن قام­تۋ جۇيەسىنە  قوسىلۋ», «حالىق­ارا­­لىق ساۋدا», «سالىق سالۋ», «ين­ۆەس­تور­لاردى قورعاۋ» سەكىلدى باسقا دا كوپ­تەگەن ينديكاتورلاردى قامتىپ وتىر. مۇنان كەيىن ءسوز كەزەگىن العان ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوس­پارلاۋ ءمينيسترى ەربولات دوساەۆ ءوزى باسقاراتىن ۆەدومستۆو تاراپىنان اتالعان باعىتتا جۇرگىزىلگەن جۇمىستار جايىن بايانداپ ءوتتى. ول نەگىزىنەن العاندا ەكسپورتتىق جانە يمپورتتىق وپەراتسيالاردى جۇرگىزۋ ۋاقىتىن قىسقارتۋ ماسەلەسىنە ارنالدى. مۇنداعى ىستە ىلگەرىلەۋ ءۇشىن ەكسپورتتىق-يمپورتتىق راسىمدەردى جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە ەلەكتروندى قۇجات­تار مەن مالىمەتتەردى, ەلەك­تروندى-كەدەندىك دەكلاراتسيالاۋ­دى ەنگىزۋ قاجەتتىگىنە باسا ءمان بەرىلگەن. ەربولات دوساەۆ وسى رەتتە قازاقستان-قىتاي باعى­تى بويىنشا جۇكتەردى تاسى­مال­داۋعا كەتەتىن ۋاقىتقا تالداۋ جۇرگىزىلگەندىگىن, وسىنىڭ ءناتي­جەسىندە كونتەينەر جۇكتەرى بويىنشا مالىمەتتەردى الدىن الا ەنگىزۋ, سونداي-اق, تەمىرجول بەكەتتەرىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ جونىندە شارالار بەلگى­لەن­گەندىگىن, بۇل شارالار ەكسپورت پەن يمپورتتىق وپەراتسيالاردى جۇرگىزۋ ۇدەرىسىن ەداۋىر قىسقارتا تۇسەتىندىگىن مالىمدەدى. سونداي-اق, ەكسپورتتىق-يمپورتتىق وپەراتسيالارعا قاجەتتى قۇجاتتار سانىن قىسقارتا ءتۇسۋ كوزدەلىپ وتىر. ماسەلەن, بۇكىلالەمدىك بانك ەسەبىندە وسى جونىندە كورسەتىلگەن ەكى قۇجاتتى قىسقارتۋعا ۇسىنىس ەنگىزىلگەن. مۇنىڭ سىرتىندا ەكسپورت پەن يمپورت وپەراتسيالارىن جۇرگىزگەن كەزدە كاسىپكەرلەر شىعاراتىن شىعىن كولەمىن قىسقارتۋ ماسەلەسى دە ەسكەرىلگەن. وسىعان وراي, قىتايداعى ليان­يۋن­گان ايلاعىنان قازاقستان­عا جۇك تاسىمالداۋ كەزىندە ءبى­رىڭعاي تاريفتەردى قولدانۋ تۋرالى ماسەلەنى قىتاي تاراپىمەن پىسىقتاۋ قاجەتتىگى پايدا بولۋدا. وڭىرلىك دامۋ ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى سەرىك نوكين قۇ­رى­لىس جۇرگىزۋگە قاتىستى رۇق­سات بەرىلەتىن قۇجاتتاردى بۇكىل­الەمدىك بانك رەيتينگىندەگى تالاپ­تارمەن ۇيلەستىرۋ جونىندە جۇمىس­تار جۇرگىزىلگەندىگىن بايان­داپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنا قارا­عاندا, قۇرىلىسقا قاتىستى تەحني­كالىق جاعداي قۇجاتتارىن بەرۋ بۇرىن 30-40 كۇندەي ۋاقىتتى قام­­تي­­تىن. ەندى ونى جەتى كۇنگە دەيىن قىسقارتۋدىڭ جولدارى قاراس­تى­رىل­عان. سونىمەن قاتار, وسى ماسەلەدە كاسىپكەرلەردەن تالاپ ەتىلەتىن كەيبىر قۇجاتتاردى الىپ تاستاۋ كوزدەلگەن. ۇكىمەت باسشىسى سەرىك احمەتوۆ جۇرگىزىلگەن وسى جۇمىستاردىڭ بارلىعى بۇكىلالەمدىك بانكتىڭ رەيتينگ كورسەتكىشتەرىندە ەسەپكە الىناتىن ينديكاتورلار بويىنشا العا باسۋىمىزعا تىكەلەي اسەر ەتۋى قاجەتتىگىن ەسكە سالا كە­لە, سەرىك نوكيننەن ول باسقاراتىن ۆەدومستۆونىڭ ءسوز بولىپ وتىرعان باعىت بويىنشا ءجۇر­گىز­گەن شارالارى «قۇرىلىسقا رۇق­سات بەرۋ» رەيتينگى بويىنشا قان­داي ورىنعا كوتەرۋگە جاعداي جا­ساي الا­تىن­دىعى تۋرالى ناقتى سۇرادى. سەرىك نوكيننىڭ وسى سۇراققا بەرگەن جاۋابىنا قاراعاندا, جو­عارىداعى شارالار جۇزەگە اسقان جاعدايدا قازاقستان «قۇرىلىسقا رۇقسات بەرۋ» رەيتينگى بويىنشا 20-30 ورىندارعا تابان تىرەي الاتىن بولادى. وتىرىستا ءسوز العان بۇكىل­الەمدىك بانكتىڭ قازاقستانداعى وكىلى وسى بانكتىڭ رەيتينگى بويىنشا العا باسۋعا قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ مۇددەلىلىك تانىتىپ وتىرعاندىعىن اتاپ كورسەتە كەلە, وسى رەتتە بىرلەسىپ اتقارىلىپ جاتقان شارالار ءوز جەمىسىن بەرەدى دەگەن سەنىمىن ءبىلدىردى. سونىمەن قاتار, قارالىپ وتىرعان ماسەلە ارقىلى جۇزەگە اسۋى ءتيىس شارالاردى قولدايتىندىعىن جەتكىزدى. تالقىلاۋ قورىتىندىسىندا ۇكى­مەت مۇشەلەرى كەشەندى جوس­پار جوباسىن نەگىزىنەن العاندا ماقۇلدادى. ەندى بۇل ءىستى ناقتىلاي پىسىقتاپ, پارلامەنت قاراۋىنا تاپسىرۋ قاجەت. «مەنىڭشە, ۇلكەن جۇمىستار جۇرگىزىلدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ءبىز 5 كودەكسكە, 3 زاڭعا جانە 11 زاڭ اياسىنداعى اكتىگە وزگەرىستەر ەنگى­زەتىن بولامىز. وسى رەتتە ەسكەرتە كەتەتىن ءبىر ماسەلە, بۇكىلالەمدىك بانكتىڭ كەلەسى رەيتينگتىك قورى­تىندىلارىن جاريالاۋ الدىن­دا ەلدەردەگى جاعدايدى باعالاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەتىن ۋاقىتىنا از عانا مەرزىم قالىپ وتىر. وسى جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ ءبىز ءىستى بارىنشا جەدەلدەتە ءتۇسۋى­مىز قاجەت. جوسپاردىڭ تارماق­تارىن تۇگەل ناقتى ورىنداۋ ءۇشىن بارلىق شارالاردى جەدەل قا­بىل­داۋىمىز قاجەت», دەپ ماسەلەنى قورىتىندىلاعان ۇكىمەت باسشىسى وسى بويىنشا ءتيىستى ورىندارعا ناقتى تاپسىرمالار بەردى. سۇڭعات ءالىپباي, «ەگەمەن قازاقستان».