تۇراقتى ەۆوليۋتسيا
قازاقستاندا بۇل ۇدەرىس ەۆوليۋتسياسى رەت-رەتىمەن جانە ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەر ەسكەرىلە وتىرىپ دامۋدا. وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىن, ءبىز ليبەراليزاتسيالاۋ تۋرالى ايتقاندا تەك ەكونوميكالىق ءتارتىپتىڭ ۇعىمىندا تۇسىندىك جانە بۇل كوبىنەسە «شوك تەراپياسىنىڭ», كووپەراتيۆتى ەكونوميكانىڭ, جەكەشەلەندىرۋدىڭ سيپاتتارىمەن بايلانىستى بولدى. ال قازىر, ليبەراليزاتسيالاۋ اكىمدەردىڭ سايلانۋىمەن, كوپپارتيالى ۇعىممەن, پارتيالاردىڭ اۋىلعا كەلۋىمەن, ءسوز الا ءبىلۋ جانە ءوزىڭدى ەسىتە الۋ قۇقىعىمەن, ياعني ساياسي جاڭعىرۋ اياسىنداعى سيپاتتارمەن بايلانىستى.
دەموكراتيا مەن پليۋراليزمگە باعىتتالعان قوزعالىس جاڭعىرۋ ۇدەرىستەرىنىڭ, ليبەراليزاتسيالاۋدىڭ اسەرى ەكەنى تۇسىنىكتى. جانە بۇل كەزدەيسوقتىق ەمەس. بۇل «كلاسسيكالىق» دەموكراتيالى ەلدەردىڭ دەموكراتيانىڭ باتىستىق ستاندارتتارىنا سايكەس كەلۋ تالاپتارىنا دەگەن قۇرمەت نەمەسە ءبىر ادامنىڭ ساياسي ەرىك-جىگەرىنىڭ ارەكەتى عانا ەمەس. بۇل مۇلدەم باسقا. بۇل ساياسي رەجيمدەر ءجۇرىپ وتەتىن كەزەكتى ەۆوليۋتسيا. ءدال وسىلاي ەۋروپانىڭ ءبىر بولىگى, لاتىن امەريكاسى مەن شىعىس ازيانىڭ كوپتەگەن ەلدەرى جاڭعىردى جانە دەموكراتيا جولىنا ءتۇستى.
كوپ پارتيالى جۇيەنى قالىپتاستىرۋ, سايلاۋ ارقىلى ساياسي باسەكەلەستىكتى ينستيتۋتسيالاندىرۋ, وپپوزيتسيالىق قىزمەتتىڭ بىرقاتار نىساندارىن زاڭداستىرۋ, ازاماتتىق قوعام مەن ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ينستيتۋتتارىن دامىتۋ, ءسوز بوستاندىعىن كەڭەيتۋ – بۇنىڭ بارلىعى جاڭعىرۋ ۇدەرىستەرى دامۋىنىڭ كەزەڭدەرى.
بۇل الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ ءارتۇرلى كەزەڭدەرىنە, ەليتانىڭ جاعدايىنا, ساياسي قۇرىلىمنىڭ مازمۇنىنا, سونداي-اق ءارتۇرلى مەنشىكتى جانە ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى ينستيتۋتتار مەن داستۇرلەردى بىرىكتىرگەن قوعامدىق مادەنيەتكە تاۋەلدى ساياسي ليبەراليزاتسيالاۋ كەزەڭدەرى. ايتا كەتۋ كەرەك, وڭتۇستىك كورەيا نەمەسە مالايزيا سەكىلدى تابىستى دامۋشى ەلدەردە «ادەتتەگى ەمەس» دەموكراتيا دەپ اتالاتىن فەنومەن قۇرىلدى. ولار, دەموكراتيالىق راسىمدەر مەن پراكتيكانى وزدەرىنىڭ تاريحي-مادەني, الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق ەرەكشەلىكتەرىنە بەيىمدەي وتىرىپ, ساياسي ترانسفورماتسيانىڭ وزىندىك پراگماتيكالىق جولىن تاپقان ەلدەر. بۇل تۇرعىدا قازاقستان دا قۇر الاقان ەمەس.
ساياسي رەفورمالار ستراتەگياسى
30 جىل بۇرىن ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىز قيىن تاڭداۋ الدىندا تۇردى. كۇن تارتىبىندە كۇردەلى قوعامدىق-ساياسي جاعدايلاردا ەلدىڭ دامۋىن قامتاماسىز ەتۋگە قابىلەتتى نەگىزگى مەملەكەتتىك جانە ساياسي ينستيتۋتتاردى قۇرۋ ماسەلەلەرى تۇردى. ەگەمەندى جانە تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋ, ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋدا قۋاتتى سەرپىلىس جاساۋ جانە قازاقستاننىڭ ساياسي جۇيەسىن ليبەراليزاتسيالاۋ تالاپ ەتىلدى. تاڭداۋ ليبەرالدى قۇندىلىقتار مەن قاعيداتتارعا نەگىزدەلگەن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت قۇرۋ پايداسىنا جاسالدى.
ازاماتتىق قوعام بەلسەندى ارالاسپاي تۇراقتى ساياسي جۇيەنى قالىپتاستىرۋ مۇمكىن بولمادى جانە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ مۇنى انىق ۇعىندى. دەموكراتيالىق ءترانزيتتىڭ تابىسى كوپ جاعدايدا ساياسي رەفورمالار ستراتەگياسىنىڭ بولۋىمەن ايقىندالدى. ەلىمىز ساياسي كۇن ءتارتىبى مەن ەكونوميكالىق دامۋدىڭ اسەرىمەن قولدا بار تاجىريبەنى ەلدەگى اعىمداعى احۋال مەن الەمدىك ترەندتەرگە بەيىمدەپ, دامۋدىڭ بىرنەشە ساتىسىنان ءوتتى. بۇل پروتسەسس تولىعىمەن اياقتالعان جوق.
1991-1993 جىلدارى ساياسي تۇراقتىلىق ءومىر ءسۇرۋدىڭ جانە قاجەتتى رەفورمالاردى باستاۋدىڭ ماڭىزدى شارتىنا اينالدى. مەملەكەتتىك اپپاراتتى دەيدەولوگيزاتسيالاۋ, پرەزيدەنتتىك جانە پارلامەنتاريزم ينستيتۋتتارىن قالىپتاستىرۋ پروتسەسى باستالدى. كوپپارتيالىق جۇيەنىڭ نەگىزدەرى جانە ساياسي ءومىردى ليبەراليزاتسيالاۋعا ارنالعان زاڭناما, مىنە, سول كەزەڭدە قالاندى.
كەلەسى كەزەڭ ءۇشىن (1995 – 1998 جج.) پرەزيدەنتتىك بيلىك ءرولىنىڭ كۇشەيۋى, دەموكراتيانىڭ ينستيتۋتسيونالدىق قۇرامداس بولىكتەرىن دامىتۋ (كوپپارتيالىلىق, كاسىبي پارلامەنت جانە سايلاۋ جۇيەسى) اياسىندا «ازيا جولبارىستارى» ەلدەرىندە جاڭعىرۋدىڭ نەگىزى بولعان ەكونوميكالىق دامۋ مودەلى بار ەلدەردىڭ ساياسي مودەلى باستى باعىت ەتىپ الىندى.
ەكونوميكادا رەفورمالاۋدىڭ باستى كورسەتكىشى – ءوسىم بولسا, ساياساتتا – تۇراقتىلىق. مۇنداي جاڭعىرۋ جولىنا تۇسكەن مەملەكەتتەر تابىسىنىڭ بىرىكتىرۋشى شارتتارى – تۇراقسىزدىققا اپارار كەز-كەلگەن تەندەنتسيانى توقتاتا الاتىن زاڭدى بيلەۋشى پارتياسى بار كۇشتى ساياسي رەجيم.
رەفورمالاردىڭ جوعارى قارقىنىنا قول جەتكىزۋ ءۇشىن قوعامدى شوعىرلاندىرۋعا قابىلەتتى ساياسي كۇش قاجەت ەدى. مۇنداي كۇش ساياسي جانە ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ باسىندا تۇرعان «وتان» رەسپۋبليكالىق ساياسي پارتياسى بولدى. سونىمەن قاتار, وسى كەزەڭدە كوپپارتيالىق جۇيەنىڭ دامۋ پروتسەسى باسىم مانگە يە بولدى. بۇعان ساياسي بىرلەستىكتەردىڭ ءرولىن جانە ولاردىڭ زاڭ شىعارۋ پروتسەسىنە اسەرىن كۇشەيتەتىن 1998 جىلى كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەر نەگىز بولدى.
تۇڭعىش پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ ساياسي ليبەراليزاتسيالاۋ جولىندا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ باسىمدىعىن نەگىزدەيتىن «الدىمەن – ەكونوميكا, سودان كەيىن – ساياسات» قاعيداتىن دامۋدىڭ نەگىزگى باعىتى رەتىندە بەلگىلەدى.
مۇنداي جاعدايدا بەلگىلى امەريكاندىق الەۋمەتتانۋشى جانە ساياساتتانۋشى باررينگتون مۋردىڭ ايگىلى «بۋرجۋازيا جوق – دەموكراتيا جوق» دەگەن اكسيوماسى ەرەكشە ماعىنا مەن مانگە يە بولدى. ۋاقىت وسى باعىتتىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتتى. ساياسي رەفورمالاردىڭ باسىمدىلىعى ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا وڭ اسەر ەتە قويمايتىندىعىنا قىرعىزستان تاجىريبەسى ايقىن دالەل بولا الادى.
جەدەلدەتىلگەن جاڭعىرۋ باعىتى
قازاقستانداعى ساياسي جاڭعىرۋ, ەڭ الدىمەن, وسىنداي ەۆوليۋتسيانىڭ ۇزاق جولىنان وتكەن باتىس دەموكراتياسىنىڭ تاجىريبەسىن پايدالانۋعا نەگىزدەلگەن جەدەلدەتىلگەن رەفورمالاردىڭ ناتيجەسى دەگەن تەزيسكە ەشكىم داۋ ايتا قويماس.
ءبىز ءۇشىن پليۋراليستىك دەموكراتياعا, ورتالىقتاندىرىلعان جوسپارلى ەكونوميكادان قازىرگى نارىقتىق ەكونوميكاعا, كوپۇلتتى مەملەكەتتىڭ يدەولوگياسىنان ۇلتتىق يدەولوگياعا كوشۋدىڭ كۇردەلىلىگى توتاليتارلىق ءداۋىردىڭ قۇندىلىقتارىنان باس تارتۋ قاجەتتىلىگىندە بولدى. جانە ءبىز مۇنى جاساي الدىق.
كەلەسى كەزەڭدە (2004 – 2007 جج.) ساياسي كەڭىستىكتى رەفورمالاۋ پروتسەسى ساياسي رەفورمالار ستراتەگياسىنىڭ مازمۇنىنا ەلەۋلى اسەر ەتتى. بۇل جارقىن سايلاۋ ناۋقاندارىنىڭ, ەليتا ىشىندەگى قايشىلىقتاردىڭ, وپپوزيتسيانىڭ جاڭا تولقىنىنىڭ پايدا بولۋىنىڭ, ازاماتتىق بەلسەندىلىكتىڭ ارتۋ جىلدارى بولدى. دەموكراتيالاندىرۋعا دەگەن قوعامدىق سۇرانىس ەل باسشىلىعى مەن «وتان» پارتياسى ءۇشىن ساياسي كۇن ءتارتىبىن دە ايقىندادى.
ەلباسىنىڭ ساياسي جاڭعىرۋدى جەدەلدەتۋ باعىتىنىڭ ناتيجەسىندە ساياسي جۇيە ەلەۋلى وزگەرىستەرگە ۇشىرادى. پارتيالىق-ساياسي جۇيەنى ليبەراليزاتسيالاۋعا باعىتتالعان ۇدەرىس بيلىكتىڭ وكىلدىك جۇيەسىنىڭ ءرولىن كۇشەيتتى.
وسى كەزەڭدە «ساياسي پارتيالار تۋرالى» جاڭا زاڭ قابىلداندى, سونداي-اق «سايلاۋ تۋرالى» زاڭعا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. العاش رەت پارتيالاردىڭ ۇسىنىستارى بويىنشا سايلاۋ كوميسسيالارىن ءماسليحاتتار قۇرادى. پارتيالار مەن كانديداتتار اراسىندا تەلەدەباتتار وتكىزۋ تاجىريبەسى ەنگىزىلدى. جاڭا پارتيانى تىركەۋدىڭ ەڭ تومەنگى شەگى 50 مىڭ مۇشەنى قۇرادى. وتاندىق ۇەۇ مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىس جۇيەسى ارقىلى قولداۋ تاپتى. قوعامدىق ساراپشىلار كەڭەستەرى, ءماجىلىس جانىنداعى قوعامدىق پالاتا مەملەكەتتىك باسقارۋ پروتسەسىنە قوعامدىق قاتىسۋدى كەڭەيتتى.
كەشەندى تۇردە الىپ قاراعاندا بۇل ەلىمىزدەگى ساياسي الاڭدى قايتا قالىپتاستىردى. «اسار», اگرارلىق جانە ازاماتتىق پارتيالارىنىڭ «نۇر وتان» حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسى دەپ اتاۋىن وزگەرتكەن پارتيا قاناتى استىندا بىرىگۋى باسىم ساياسي كۇشى بار كوپپارتيالىلىقتىڭ مۇلدەم جاڭا مودەلىن قۇردى. بۇل ساياسي كەڭىستىك اكتورلارىنىڭ رەفورمالارعا كەپىلدىكتەر ورنىنا ءوزارا مۇددەلەردى ساقتاۋ تۋرالى كەلىسىلگەن پاكتىسى بولدى.
مۇنداي پراگماتيكالىق مودەل سينگاپۋر, وڭتۇستىك كورەيا, جاپونيا جانە ت.ب. ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە سايكەس كەلىپ قانا قويماي, ساياسي ەليتا مەن كونترەليتا اراسىندا كەلىسىلگەن ءىس-قيمىلداردىڭ, ساياسي رەفورمالاردىڭ بۇدان ءارى قارايعى پروتسەسىنىڭ قۋاتتى كاتاليزاتورىنا اينالدى.
2007 جىلى كونستيتۋتسيالىق رەفورما جۇرگىزىلدى. پروپورتسيونالدى سايلاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ ناتيجەسىندە پارتيالىق فاكتور ارتتى. وسى جۇيە بويىنشا وتكەن ءماجىلىس سايلاۋى پارتيالار مەن كوشباسشىلار جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ ايتارلىقتاي ارتقانىن كورسەتتى.
دەموكراتيانىڭ قازاقستاندىق مودەلى نىسانى مەن مازمۇنى جاعىنان ءارتۇرلى ساياسي مۇددەلەردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ اسا كۇردەلى, بىراق, ەڭ باستىسى, قوعام بەلسەندى قولدايتىن باسەكەلى الاڭدا جەدەل تۇردە قالىپتاستى. تاجىريبە كورسەتكەندەي, بارلىق پارتيالار مەن پارتيا كوشباسشىلارى وزگەرىستەرگە تەز بەيىمدەلە المادى. سايلاۋ ناۋقانىنا قاتىسقان 7 پارتيانىڭ ىشىنەن «نۇر وتان» دەپۋتاتتىق مانداتتاردىڭ ابسوليۋتتىك سانىن الدى – 98. «اق جول» قدپ, «اۋىل» قادپ, قكحپ, جسدپ, قازاقستان پاتريوتتارى پارتياسى جانە «رۋحانيات» 7%-تىك مەجەنى ەڭسەرە المادى.
ساياسي قاتىناستار مودەلىن جەتىلدىرۋ
ساياسي جاڭعىرۋدىڭ كەلەسى كەزەڭىنە (2008-2012 جج.) باستاۋ بولعان ودان ءارى ساياسي ليبەراليزاتسيالاۋ جولىنداعى قيسىندى قادام – ءبىر پارتيالى پارلامەنتكە كونستيتۋتسيالىق تىيىم سالۋ بولدى. ەل بولاشاعى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنىپ, سونداي-اق پارلامەنتتىڭ تومەنگى پالاتاسىن قالىپتاستىرۋدا كوپپارتيالىلىق قاعيداتتارىنىڭ ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, پارتيا توراعاسى ن.نازارباەۆ جەتەكشىلىگىمەن «نۇر وتان» ءتىپتى زاڭدا بەلگىلەنگەن 7%-تىك مەجە ەڭسەرىلمەگەن جاعدايدا دا سايلاۋ قورىتىندىلارى بويىنشا ماجىلىسكە كەمىندە 2 پارتيا ءوتۋىنىڭ قۇقىقتىق تەتىگىنىڭ باستاماشىسى بولدى.
«ساياسي پارتيالار تۋرالى» جانە «سايلاۋ تۋرالى» زاڭدارعا 2009 جىلى ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەر ساياسي پارتيالاردى مەملەكەتتىك تىركەۋ ءۇشىن قولايلى جاعدايلاردى قامتاماسىز ەتتى. سايلاۋ پروتسەسىنىڭ راسىمدىك ماسەلەلەرىن جەتىلدىرۋمەن قاتار, باق جۇمىسىن رەتتەيتىن كەدەرگىلەردى الىپ تاستاۋ پارتيالىق جۇيەنىڭ عانا ەمەس, جالپى ساياسي جۇيەنىڭ دە ودان ءارى دامۋىنا ىقپال ەتتى.
2009 جانە 2012 جىلدارداعى سايلاۋدا «نۇر وتان» ءوزىنىڭ ءبىرىنشى ەكەنىن, جۇرگىزىلىپ جاتقان ساياساتتىڭ تيىمدىلىگىن, سونداي-اق ساياسي جۇيەنى ودان ءارى ليبەراليزاتسيالاۋ باعىتىن راستادى. باسەكەلەستىكتىڭ كۇشەيۋى ناتيجەسىندە كوپپارتيالىقتى كەڭەيتۋ ەسەبىنەن ساياسي ءومىر ايتارلىقتاي جانداندى, پارلامەنتتىڭ جۇمىسى جاقسارا ءتۇستى.
«نۇر وتان» ۇزاق مەرزىمدى ساياسي كوشباسشىلىقتى نىعايتىپ, ەلدى مودەرنيزاتسيالاۋداعى رەفورمالاردىڭ درايۆەرىنە اينالدى. قوعامدىق سانادا پارتيا بيلەۋشى, ەلدىڭ بولاشاعى ءۇشىن جاۋاپتى بىرىكتىرۋشى ساياسي كۇش رەتىندە ورنىقتى.
بۇل رەتتە, ساياسي كەڭىستىكتى ليبەراليزاتسيالاۋدىڭ كونستيتۋتسيالىق نوۆەللالارى وپپوزيتسيانى ينستيتۋتسيالاندىرۋدىڭ, ونىڭ بيلىكپەن ديالوگىن قۇرۋدىڭ قۇقىقتىق نورمالارىن ورناتتى. وسىلايشا قوعامدىق-ساياسي تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا ىقپال ەتتى. بۇل قازاقستاندى حالىقارالىق دەموكراتيالىق ستاندارتتارعا ودان ءارى جاقىنداتا ءتۇستى.
وسىعان بايلانىستى مەملەكەتتىك حاتشىنىڭ وڭتۇستىك جانە ورتالىق ازيا ىستەرى جونىندەگى كومەكشىسى روبەرت بلەيك قازاقستاننىڭ ساياسي رەفورمالارعا بەيىلدىلىگى ماسەلەلەرىنە پىكىر بىلدىرە وتىرىپ, «نەعۇرلىم اشىق ءارى سەرپىندى ساياسي جۇيە قازاقستاننىڭ مەملەكەت رەتىندە كەمەلدەنۋىنىڭ كورىنىسى بولادى جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالقى لايىقتى بولاتىن ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتىلىق, بولجامدىلىق پەن دامۋ ءۇشىن ينستيتۋتسيونالدىق نەگىز بەرەدى»,- دەدى.
سوعان قاراماستان, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن جانە ولاردىڭ باسقارۋ شەشىمدەرىن قابىلداۋ مەن ىسكە اسىرۋ تەحنولوگياسىنا قاتىسۋىن, ساياسي كوممۋنيكاتسيالاردىڭ ارتۋىن جانە بيلىكتى ۇيىمداستىرۋدىڭ پليۋراليستىك مودەلىن قامتيتىن ساياسي ليبەراليزاتسيالاۋ ستاندارتتارىنىڭ امبەباپتىعىنىڭ باسىمدىعىن مويىنداۋ دامۋشى مەملەكەتتەر ءۇشىن باعدارلامانىڭ «مىندەتتىلىگىنىڭ» مىزعىماس ەرەجەسى بولىپ تابىلمايدى. قازاقستانداعى وسى ۇدەرىستەردىڭ قارقىنى, نىساندارىن تاڭداۋ مەن ونىڭ سيپاتى, ەڭ الدىمەن, ەلدىڭ ىشكى فاكتورلارىنا, ۇلتتىق جانە تاريحي مۇمكىندىكتەرىنە بايلانىستى بولدى.
الايدا ساياسي جۇيەنى ليبەراليزاتسيالاۋ بويىنشا قابىلدانعان باعىت وزگەرىسسىز قالدى. ساياسي رەفورمالار جولىن ۇستانۋ تۇڭعىش پرەزيدەنت جانە بيلەۋشى پارتيا تاراپىنان پارتيالىق-ساياسي الاڭدى ساياسي ليبەراليزاتسيالاۋدىڭ كەلەسى كەزەڭىندە (2013-2018 جج.) راستالدى. پرەزيدەنتتىك پارتيانىڭ باسىم ءرولى مەن پارلامەنتتە ساياسي پارتيالاردىڭ وكىلدىك ەتۋى قامتىلعان ساياسي كەڭىستىكتىڭ بازالىق مودەلىن راستايتىن دەموكراتيالىق رەفورمالاردىڭ ستراتەگيالىق باعىتىن ورنىقتىرۋ 2013 جىلعى «قازاقستان – 2050» ساياسي قۇجاتى ارقىلى ىسكە استى.
«نۇر وتان» پارلامەنتتىك كوپشىلىك پارتياسى رەتىندە مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ ءىس جۇزىندە ىسكە اسىرىلۋىنا ىقپال ەتىپ, جۇزەگە اسىرىلىپ كەلە جاتقان باعىتتىڭ ۇزاق ۋاقىتقا تۇراقتىلىعىنا كەپىلدىك بەردى. وسى تۇستا جاپونيا, سينگاپۋر, مالايزيا جانە تايۆاننىڭ بيلەۋشى پارتيالارى ءوز ەلدەرىنىڭ تابىستى دامۋىن قامتاماسىز ەتكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. سونىمەن قاتار, پرەزيدەنتتىك پارتيا ساياسي قايراتكەرلەر مەن مەملەكەتتىك باسقارۋشىلار توبىن جاڭارتۋدى قامتاماسىز ەتۋشى ءرول اتقاردى. ونىڭ ناتيجەسى ءۇش پارتيالى پارلامەنت قۇرىلعان تۇستاعى پارتيانىڭ 2015 جىلعى پارلامەنتتىك سايلاۋداعى جەڭىسى بولدى.
سايلاۋدا كونستيتۋتسيالىق كوپشىلىكتى يەلەنگەن «نۇر وتان» ەلباسىنىڭ باسشىلىعىمەن دەرەۋ سايلاۋالدى ۋادەلەرىن ىسكە اسىرۋعا كىرىستى. كونستيتۋتسيالىق رەفورما (2017 ج.) جانە «سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا تۇزەتۋلەر (2018 ج.) پارلامەنتتىڭ ءرولىن ەلەۋلى تۇردە نىعايتتى جانە ۇكىمەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىردى. بۇل پارلامەنتتىك پارتيالارعا اتقارۋشى بيلىككە اسەر ەتۋدىڭ ناقتى تەتىكتەرىن قولدانۋعا مۇمكىندىك بەردى.
پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ ساياسي رەفورمالارىنىڭ كەيسى
2019 جىلدان باستاپ قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن قازاقستاندا ساياسي رەفورمالاردىڭ جاڭا كەزەڭى باستالدى. تۇڭعىش پرەزيدەنت - ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ مەملەكەت باسشىسى رەتىندەگى وكىلەتتىلىگىن توقتاتۋى بيلىكتىڭ ساياسي ءترانزيتى پروتسەسىن ىسكە قوستى جانە كوپ جاعدايدا ساياسي جاڭعىرۋدىڭ الداعى كۇن ءتارتىبىن ايقىندادى.
قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ جۇمىسى اياسىندا باستاماشىلىق ەتكەن ساياسي رەفورمالاردىڭ 4 پاكەتى پارتيالىق-ساياسي جۇيەنى ليبەراليزاتسيالاۋ پروتسەسىن جالعاستىردى.
بۇل رەتتە, «سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا جانە «ساياسي پارتيالار تۋرالى» زاڭعا «Nur Otan» ۇسىنعان تۇزەتۋلەردىڭ ارقاسىندا پارلامەنتتەگى پارتيا فراكتسياسىنىڭ قولداۋىمەن 2020 جىلى پارتيالار قۇرۋ ءۇشىن تىركەۋ شەگى 40 مىڭنان 20 مىڭ ادامعا دەيىن تومەندەتىلدى. بۇل جاڭا پارتيالاردى ينستيتۋتسيالاندىرۋ ارقىلى ەلدەگى ساياسي الاڭداعى باسەكەلەستىكتى كۇشەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
بۇدان باسقا, پارلامەنتتىك ازشىلىق دەپۋتاتتارىنىڭ اراسىنان ءماجىلىستىڭ ءبىر تۇراقتى كوميتەتىنىڭ توراعاسى جانە ەكى حاتشىسى قىزمەتىنە كانديداتۋرا ۇسىنۋعا كەپىلدەندىرىلگەن قۇقىق العان پارلامەنتتىك وپپوزيتسيا ينستيتۋتى ەنگىزىلدى.
سونداي-اق, ءوزىنىڭ دەموكراتيالىق ءمانى بويىنشا جاڭادان قابىلدانعان «بەيبىت جينالىستار تۋرالى» زاڭدى جانە پارتيالىق سايلاۋ تىزىمدەرىندە ايەلدەر مەن جاستار ءۇشىن 30 پايىزدىق كۆوتا ەنگىزىلگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. بۇل نورمانىڭ ىقپالى پارلامەنت جانە ءماسليحاتتار سايلاۋى ناۋقاندارىنىڭ ناتيجەلەرىندە كورىنىس تاپتى. بۇعان دەيىن كۆوتانى ەنگىزۋ «Nur Otan» پارتياسى 2020 جىلدىڭ كۇزىندە وتكىزگەن پرايمەريز كەزىندە ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتتى.
جاس وتان جاستار قاناتىنىڭ بولۋىن ەسكەرسەك, بيلەۋشى پارتيا ءۇشىن پارتيالىق تىزىمدەرگە جاستار كۆوتاسىن ەنگىزۋ ەرەكشە ماڭىزعا يە بولدى. پارلامەنت پەن ءماسليحاتتاردا جاستاردىڭ وكىلدىك ەتۋى 2019 جىلى ەلباسى, «Nur Otan» پارتياسىنىڭ توراعاسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس 2025 جىلعا دەيىن ازىرلەنگەن «جاستار – وتانعا!» باعدارلاماسىنىڭ ورىندالۋىن زاڭنامالىق قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ ساياسي رەفورمالاردىڭ ەكىنشى پاكەتىن 2020 جىلعى قىركۇيەكتە قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ۇسىندى جانە ول 2021 جىلدان باستاپ اۋىل اكىمدەرىن تىكەلەي سايلاۋعا كوشۋدى, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى دامىتۋ تۇجىرىمداماسىن, «قوعامدىق باقىلاۋ تۋرالى» زاڭدى قابىلداۋدى جانە بىرىڭعاي ونلاين-پەتيتسيا ينستيتۋتىن قۇرۋدى كوزدەدى.
قاڭتاردا VII سايلانعان ءماجىلىستىڭ ءبىرىنشى سەسسياسىنىڭ اشىلۋىندا پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ساياسي پارتيالاردىڭ ماجىلىسكە ءوتۋ شەگىن 7-دەن 5%-كە دەيىن تومەندەتۋدى, سايلاۋ بيۋللەتەندەرىنە «بارلىعىنا قارسى» دەگەن بەلگى ەنگىزۋدى, «ومبۋدسمەن تۋرالى» ارنايى زاڭ قابىلداۋدى كوزدەيتىن ساياسي رەفورمالاردىڭ ءۇشىنشى پاكەتىن ۇسىندى.
ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىن, وتكەن سايلاۋدا ناۋقانعا قاتىسقان بەس پارتيانىڭ ۇشەۋى – «Nur Otan», «اق جول», قازاقستاننىڭ حالىق پارتياسى جەتى پايىزدىق شەكتى ەڭسەردى.
ءماجىلىس سايلانعاننان كەيىن پارتيالاردىڭ پارلامەنتتىڭ تومەنگى پالاتاسىنا ءوتۋ شەگىن 7-دەن 5 پروتسەنتكە دەيىن تومەندەتۋ تۋرالى باستاما جۇزەگە اسىرىلدى. ايتا كەتەتىن جايت, اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋدا «Nur Otan» پارتياسىنىڭ كانديداتتارى كوپتەگەن سايلاۋ وكرۋگتەرىندە – 730 وكرۋگتىڭ 627-سىندە سەنىمدى جەڭىسكە جەتتى. سونىمەن قاتار, اكىم بولىپ قازاقستاندا تىركەلگەن بارلىق التى ساياسي پارتيادان ۇسىنىلعان كانديداتتار سايلاندى. بۇل پارتيالىق باسەكەلەستىكتى جوعارى دەڭگەيگە شىعاردى.
پارتيالىق-ساياسي جۇيەنى ليبەراليزاتسيالاۋ پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ «حالىق بىرلىگى جانە جۇيەلى رەفورمالار – ەل وركەندەۋىنىڭ بەرىك نەگىزى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ايتىلعان ساياسي رەفورمالاردىڭ 4-ءشى پاكەتىندە دە كورىنىس تاپتى. كۆوتا بولىنەتىن ازاماتتار ساناتتارىنىڭ تىزبەسىن كەڭەيتۋ جانە سايلاۋ تىزىمدەرىندە ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار ادامدار ءۇشىن مىندەتتى كۆوتانى قاراستىرۋ ۇسىنىلدى. بۇل باستاما «Nur Otan» پارتياسىنىڭ «وزگەرىستەر جولى: ءار ازاماتقا لايىقتى ءومىر!» سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا قاراستىرىلعان ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار ادامدار ءۇشىن ينكليۋزيۆتى ورتانى قالىپتاستىرۋ جونىندەگى مىندەتتەرىنىڭ تىكەلەي كورىنىسى بولدى.
قازاقستانداعى ساياسي جاڭعىرۋ مەملەكەتتىڭ ۇزاق مەرزىمدى كۇن تارتىبىندەگى نەگىزگى تارماقتاردىڭ بىرىنە اينالدى. بيلىكتىڭ وسى باعىتتاعى جاڭا باستامالارى ەلدى ساياسي ليبەراليزاتسيالاۋ مەن دەموكراتيالاندىرۋدىڭ ءارى قارايعى پروتسەسىندەگى ماڭىزدى قادامدارعا اينالىپ, ازاماتتىق قاتىسۋ, كوپپارتيالىلىق پەن پارلامەنتاريزمدى دامىتۋ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتتى.
ە.ت. جۇماعۇلوۆ,
ە.ا. بوكەتوۆ اتىنداعى قارمۋ ساياساتتانۋ جانە الەۋمەتتانۋ كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى
