1990-1993 جىلدارى قازاق كسر جوعارى كەڭەسىنە دەپۋتات بولعاندا اتاقتى اكادەميكتەر سالىق زيمانوۆ, سۇلتان سارتاەۆ, جابايحان ءابدىلدين, ومىربەك جولداسبەكوۆ جانە ت.ب. بىرگە قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسياسىنىڭ, قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى تۋرالى زاڭى سياقتى تاۋەلسىزدىكتىڭ ىرگەتاسىن قالاعان قۇجاتتاردىڭ قابىلدانۋىنا بەلسەندى ارالاسقان تۇلعا. ولار – قازاق ۇلتىنىڭ مۇددەسىن قورعاۋ جولىندا وزدەرىنىڭ ەنتسيكلوپەديالىق بىلىمدەرىمەن قارسىلاسقانداردىڭ اۋزىن اشتىرماعان ەرەن قايراتكەرلەر.
1970 جىلى ماناش قوزىباەۆ ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى قازاق كسر مەملەكەتتىك, 1995 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىقتارىن, ال 1997 جىلى تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ بەيبىتشىلىك جانە رۋحاني كەلىسىم سىيلىعىن العان. سەگىز جىل بويى قازاق ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ باس رەداكتورى بولىپ, تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىن 1988 جىلدان 2002 جىلى ومىردەن وتكەنىنشە 14 جىلداي باسقارعان. 71 جاسىندا ومىردەن وتكەن عالىمنىڭ تۋعان حالقىنا بەرەرى ءالى دە كوپ ەدى, بىراق تاعدىر ونىڭ ماڭدايىنا ۇزاق عۇمىردى جازباپتى. قازىر جاس ۇرپاق عالىمنىڭ ارتىندا قالعان مول مۇراسىمەن سۋسىنداۋدا. ال ەسىمى الماتى قالاسىندا ءبىر كوشەگە, قوستاناي قالاسىندا ءبىر مەكتەپكە جانە سولتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنە بەرىلگەن.
جۋىردا وسى ۋنيۆەرسيتەتتە عالىمنىڭ 90 جىلدىعىنا ارنالعان «م.قوزىباەۆ وقۋلارى – 2021: ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋدىڭ جاڭا باعىتتارى جانە زاماناۋي كوزقاراستار» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسياسى ءوتتى. كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار الدىمەن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ الدىنداعى عالىمنىڭ ەسكەرتكىشىنە گۇل شوقتارىن قويدى. ودان كەيىن «ماناش قوزىباەۆ – تاۋەلسىزدىك جارشىسى» عالىم ءومىرىنىڭ دەرەكتەرىنەن قۇراستىرىلعان باي كورمەنى تاماشالادى.
كونفەرەنتسيانى اشقان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ رەكتورى ەرلان شۇلانوۆ قۇتتىقتاۋ سوزدەرىن ايتۋ ءۇشىن وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى عاني نىعىمەتوۆكە ءسوز بەردى. ول وبلىس اكىمى قۇمار اقساقالوۆتىڭ قۇتتىقتاۋىن وقىپ بەردى. پارلامەنت سەناتىنىڭ حالىقارالىق قاتىناستار, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد ءوزىنىڭ سوزىندە عالىمنىڭ ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىستى «قازاقستان – ارسەنال فرونتا» اتتى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىنا قاتىستى كلاسسيكالىق مونوگرافياسىن تىلگە تيەك ەتتى. «اسپاندا, جەردە, تەڭىزدە جەر ءجۇزىنىڭ 70-تەن ارتىق مەملەكەتىن قامتىعان ادامزات تاريحىنداعى ەڭ ۇلكەن سوعىستى زەرتتەۋگە قوسقان ۇلەسىن ەسكەرەتىن بولساق, ول – ەڭ الدىمەن اسكەري-تاريحشى عالىم. جاۋعا اتىلعان 10 وقتىڭ توعىزى قازاقستاندا جاسالعاندىعىن جانە بۇكىل شىعىس مايدانداردا قولدانىلعان قارۋ-جاراق پەن شيكىزاتتى شىعارعان ەڭ ۇلكەن ارسەنال قازاقستان بولعاندىعىن دا تۇڭعىش دالەلدەگەن ماناش قاباش ۇلى», دەدى ول.
سونىمەن بىرگە م.قوزىباەۆتىڭ قازاق كسر ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ قالىپتاسىپ, دامۋىنا قوسقان زور ەڭبەگى مەن ۇستازدىق قىرلارى تۋرالى دا ايتىپ ءوتتى. ول 90-عا جۋىق عىلىم دوكتورلارى مەن كانديداتتارىن دايىنداعان. سونىڭ ىشىندە وزبەكالى جانىبەكوۆ, اباي تاسبولاتوۆ سياقتى كورنەكتى تۇلعالارعا دا عىلىمي جەتەكشى بولعانىن اتاپ ءوتتى.
ءوزىنىڭ قۇتتىقتاۋ سوزىندە تايىر مانسۇروۆ تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتىنىڭ قۇرىلۋى كەزەڭىندە ماناش قاباش ۇلىنىڭ فۋندامەنتالدى عىلىمي ەڭبەكتەرى وتاندىق تاريحي جانە ساياسي كوزقاراستىڭ قالىپتاسۋىنا ايرىقشا رەڭك بەرگەنىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن بىرگە ءوزىنىڭ م.قوزىباەۆپەن عىلىم مەن باسپاگەرلىك ەڭبەكتەر جولىندا بولعان ارىپتەستىگىن جوعارى باعالايتىنىن, ونىڭ ادامگەرشىلىك جوعارى قىرلارىنا كوزى جەتكەنىن اتاپ ايتتى.
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ەرلان سىدىقوۆ ءوزىنىڭ قۇتتىقتاۋىندا ماناش قاباش ۇلىنىڭ تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ءورىسىن كەڭەيتىپ, عىلىمي باسەكەلىك ورتاعا اينالدىرعانىن, تاريحشىلاردىڭ جاڭا كوزقاراسىن قالىپتاستىرعانىن, قازاقستاندا تۇلعاتانۋدىڭ جاڭاشىل باعدارىن ومىرگە اكەلگەنىن, قازاق تاريحىن الىس-جاقىن شەتەلدەرگە تانىمال ەتكەنىن, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ وتاندىق بەدەلىن كوتەرگەنىن, ۇلت تاريحىن زەردەلەۋدىڭ جاڭا عىلىمي-تەوريالىق نەگىزدەمەسىن جاساعانىن اتاپ كورسەتتى.
گەنەرال-لەيتەنانت اباي تاسبولاتوۆ ءوزىنىڭ ءسوزىن اسكەري قىزمەتتە جۇرگەندە عىلىممەن اينالىسىپ, تاريحشى بولۋىنا ماناش قوزىباەۆتىڭ اسەر ەتكەنىن, سول ءۇشىن وعان شەكسىز ريزا ەكەنىن ايتۋدان باستادى. «قازاقستاننىڭ اسكەري تاريحىنىڭ نەگىزىن قالاعان دا ماناش قوزىباەۆ بولاتىن. ول قوجابەرگەن جىراۋدىڭ «ەلىم-اي» داستانىندا ايتىلعان دەرەكتەردىڭ ءومىر شىندىعىنا سايكەستىگىن العاشقى بولىپ دالەلدەدى. حالىق اراسىندا «تاريحتىڭ مارشالى» اتانعان ماناش قاباش ۇلىن جەرلەگەندە دە اسكەري ءداستۇر قولدانىلعان ەدى», دەدى ول.
900-دەي عىلىمي ەڭبەك جازعان عالىمنىڭ ءوز ءومىرىنىڭ 14 جىلداي مەرزىمىن تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بولۋعا ارناعانىن ەسكە العان ينستيتۋتتىڭ قازىرگى ديرەكتورى زيابەك قابىلدينوۆ ماناش قوزىباەۆتىڭ ەكونوميكالىق داعدارىس قىسپاققا الىپ تۇرعان جىلداردىڭ وزىندە عىلىمي زەرتتەۋلەردى جالعاستىرا بەرگەنىن ايتتى. «وتە كۇردەلى, ەكونوميكالىق داعدارىس جىلدارىنىڭ وزىندە ول قازاق تاريحىنىڭ اكادەميالىق باسىلىمىن جارىققا شىعارا الدى», دەدى ول.
ءوزىنىڭ «قازاق تاريحشىلارىنىڭ اتاسى» اتتى بايانداماسىندا سولتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى زارقىن تايشىباي م.قوزىباەۆتىڭ وتاندىق تاريح عىلىمىنىڭ جاڭا باعىتىنىڭ ادىستەمەلىك نەگىزىن جاساپ بەرگەنىن ايتتى. «توتاليتارلىق-كوممۋنيستىك ءتارتىپتىڭ تار شەڭبەرىندە كەپتەلىپ قالعان تاريحي سانانىڭ وزگەرۋىنە م.قوزىباەۆ باس بولدى. ول تاريحشىلارعا ەلىمىزدىڭ تەرريتوريالىق تۇتاستىعىن قىزبالىققا سالىنباي, ۇلت مۇددەسىنە ساي عىلىمي تۇرعىدان نەگىزدەۋ قاجەتتىگىنە باعدار جاساپ بەردى», دەدى.
«تاۋەلسىزدىك جانە ۇلتتىق تاريحي جادى» اتتى بايانداماسىندا بەلگىلى تاريحشى, اكادەميك حانگەلدى ءابجانوۆ ماناش قوزىباەۆتىڭ تاريحشىلار اراسىندا «جاڭاشىل عالىم», «سەرگەك عالىم» بولعانىن ايتتى. «عىلىم دەگەنىمىزدىڭ ءوزى بەلگىسىزدىڭ قۇپيا سىرىن اشۋ, ال ءبىلىم باياعىدان بەلگىلىنى بىلمەيتىنگە ۇيرەتۋ. ماناش قوزىباەۆ حالقىمىزدىڭ اقتاڭداقتارىنىڭ سىرىن اشىپ, قازاقتى ءوزىنىڭ ءتول تاريحىمەن قاۋىشتىردى, قۇپيا سىرلارىن اشتى. كەشەگى كوممۋنيستىك يدەولوگيالىق وكتەمدىك ءبىزدىڭ تاريحىمىزدى بۇرمالادى, وتىرىك جازىلعان جەرلەرى دە كوپ بولدى. اقتاڭداقتار قاپتاپ كەتتى. وسىنىڭ ءبارىنىڭ استارىن اشىپ, حالىقتى ءوز تاريحىنا جاقىنداتقان ماناش قاباش ۇلى», دەدى عالىم.
بۇدان ءارى تۇركيادان ابدىۋاقاپ قارا «اكادەميك م.قوزىباەۆ ەڭبەكتەرىندەگى وتان تاريحىنىڭ ءزارۋ ماسەلەلەرى», ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتى تاريح فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى تىلەگەن سادىقوۆ «اكادەميك ماناش قوزىباەۆتىڭ تۇلعالىق فەنومەنى», قوستاناي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى امانجول كۇزەمباي ۇلى «العاشقى قازاق ءسىبىرتانۋشىسى» دەگەن تاقىرىپتاردا باياندامالار جاسادى. بۇدان دا باسقا بىرنەشە بايانداما تىڭدالدى. كونفەرەنتسيا بارىسىندا عالىمنىڭ ۇلى ءىلياس قوزىباەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن دايىندالعان «تاريحشى جانە ونىڭ زامانى» جانە سولتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمنىڭ 90 جىلدىعىنا ارناعان «اكادەميك ماناش قوزىباەۆ جانە تاۋەلسىزدىك بەلەستەرى» اتتى جيناقتارىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى. وسىناۋ ماڭىزدى كونفەرەنتسيانى دايىنداۋعا سولتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشى-پروفەسسورلىق قۇرامى, سونىڭ ىشىندە رەكتوردىڭ كەڭەسشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اقمارال ىبىراەۆانىڭ ەڭبەگى ايرىقشا بولدى.
