قۇندى مەتالداردىڭ ىشىندە ەڭ تانىمالى – التىن. بۇل مەتالل ءتۇرى قاي زاماندا دا قۇندى بولعان. باعزى زاماندا دا التىن ءۇشىن تالاسقاندار دا, ادامنىڭ قۇنىن التىنمەن باعالاعاندار دا از بولماعان. قازاق وتە قىمبات تۇراتىن, كولەمدى زاتتىڭ مولشەرىن «ات باسىنداي التىن» دەپ بەينەلەۋى دە تەگىن ەمەس.
قازىر دە التىن باعالى بيىگىنەن تۇسكەن جوق. كەيبىرەۋلەر بانككە سالعان دەپوزيتىنىڭ ءبىر بولىگىن التىنعا ايىرباستاپ قوياتىنى دا سوندىقتان. ەلىمىزدە دە وسى قۇندى مەتالعا سۇرانىس بار. وسىنى ەسكەرگەن ۇلتتىق بانك 2017 جىلدان باستاپ, حالىق ءۇشىن تازارتىلعان التىن قۇيمالارىن ساتۋ جانە ساتىپ الۋ باعدارلاماسىن ىسكە قوستى. باعدارلاما ىسكە قوسىلعاننان بەرى جالپى سالماعى 2,4 توننالىق 65 416 التىن قۇيما ساتىلىپتى.
بۇگىندە قازاقستاندا التىن قۇيمالاردىڭ بەس ءتۇرى ساتىلادى: 5, 10, 20, 50 جانە 100 گ سالماقتاعى قۇيمالار. ال ساتىپ الۋشىلار اراسىندا ەڭ تانىمالى 10 گرامدىق قۇيما ەكەن. ونىڭ جالپى ساتىلىم كولەمىندەگى ۇلەسى شامامەن 29%-دى نەمەسە 18 672 دانانى قۇرايدى.
وتكەن ايدا قازاقستاندىقتار قانشا التىن قۇيما ساتىپ العانى جونىندە ەسەپتى جاريالاعان ۇلتتىق بانك 2021 جىلدىڭ قاڭتار-قىركۇيەك ايلارى ارالىعىندا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر مەن بانكتىك ەمەس ايىرباستاۋ پۋنكتتەرىنەن جالپى سالماعى 822,9 كگ بولاتىن 22 837 قۇيما ساتىلعانىن ايتادى. تەك قىركۇيەك ايىندا وتكەن 2 578 قۇيمانىڭ جالپى سالماعى – 108,3 كگ. ودان كەيىن حالىق كوپ سۇرايتىن قۇيما ءتۇرى – سالماعى 100 گرامدىق قۇيما.
«باعدارلاما باستالعالى بەرى 100 گرامدىق 15 001 دانا (23%) قۇيما ساتىلدى, كەيىن 20 گرامدىق قۇيمادان – 12 750 دانا (19%), 5 گرامدىق قۇيمادان – 10 933 دانا (17%), 50 گرامدىق قۇيمادان – 8 000 (12%) دانا ساتىلدى. كوبىنەسە, التىن قۇيمالار الماتى, نۇر-سۇلتان جانە اتىراۋ قالالارىنىڭ تۇرعىندارى اراسىندا سۇرانىسقا يە», دەلىنگەن ۇلتتىق بانك تاراتقان حابارلامادا.
جالپى, التىن قۇيمالار ينۆەستيتسيانىڭ سەنىمدى قۇرالى بولا الادى. ايتالىق, تەڭگەمەن, باسقا ۆاليۋتامەن سالىنعان دەپوزيتتەرگە الەمدىك ەكونوميكاداعى وزگەرىستەر, ينفلياتسيا اسەر ەتەدى. وسىعان ساي سالىمىڭىز نە ءوسىپ, نە قۇلدىراپ, وزگەرىپ وتىرادى. ال التىنمەن سالىنعان دەپوزيت ولارعا قاراعاندا الدەقايدا تۇراقتى ءارى سەنىمدى. اشىق دەرەككوزدەرگە جۇگىنسەك, ەگەر ءسىز 2001 جىلى 1000 دوللارعا التىن الىپ قويساڭىز, قازىر سالىمىڭىز كەمى 5 600 دوللار بولار ەدى. وسى اكتيۆتىڭ كىرىستىلىگى سوڭعى جيىرما جىلدا 550%-عا وسكەن.
بىزدەگى التىن تەك قۇيما كۇيىندە ەكسپورتقا شىعارىلادى. قۇيما ساتىپ الۋ ارقىلى ونىڭ بيرجاداعى باعاسىن دا قاراپ وتىرۋعا بولادى. قىمباتتاعان ساتتە ساتىپ, تابىس تابۋعا بولادى. بىراق بۇل باعالى مەتالدى ينۆەستورلار تابىس تابۋ ءۇشىن عانا ساتىپ المايدى. التىن ولار ءۇشىن قورعانىس اكتيۆى دە ىسپەتتى. نارىقتىق ەكونوميكا سالاسى داعدارىسقا ۇشىراپ, قۇبىلعان ساتتە التىنمەن ساقتالعان اكتيۆتەر قۇنىن ونشا جوعالتا قويمايدى. بەلگىلى ينۆەستورلار جيناق اقشانىڭ 10%-ىن التىنمەن ساقتاۋ كەرەك دەپ كەڭەس بەرەتىنى سوندىقتان.
التىن قۇيمالار نارىعىنداعى جوعارى ساتىلىمدى قامتاماسىز ەتەتىن تاعى ءبىر فاكتور – ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر مەن بانكتىك ەمەس ۇيىمدار تۇتىنۋشىعا اقشانى تاپسىرعان كۇنى تولەپ, التىن قۇيمانى كەرى ساتىپ الا الادى.
ۇلتتىق بانكتىڭ مالىمەتىنشە, التىن قۇيمانى ساتۋ باعدارلاماسى جۇزەگە اسقالى اۋماقتىق فيليالدار جالپى سالماعى 21,9 كگ ولشەنگەن 229 قۇيمانى كەرى ساتىپ الۋعا قابىلداعان. ال ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر مەن جەكەلەگەن بانكتىك ەمەس ايىرباستاۋ پۋنكتتەرى جالپى سالماعى 236,9 كگ ولشەنگەن 9 484 قۇيمانى كەرى ساتىپ العان, بۇل جالپى قۇيمالاردىڭ 14%-ىن قۇرايدى. قابىلدانعان قۇيمالاردىڭ بارلىعى دەرلىك ۇلتتىق بانكتىڭ اۋماقتىڭ فيليالدارىنا جەتپەي-اق, حالىققا ساتىلىپتى. دەمەك اقشاسىن التىن قۇيمامەن ساقتاعىسى كەلەتىندەر بارشىلىق دەگەن ءسوز.
اقشاڭىزدى التىن قۇيمامەن ساقتاعىڭىز كەلسە, ونى قالاي كۇتىپ-باپتاۋدى دا بىلگەنىڭىز ءجون. ويتكەنى تاۋارلىق, ەستەتيكالىق ءتۇر-الپەتى ب ۇلىنگەن مەتالدى وتكىزۋ دە قيىن بولادى.
ۇلتتىق بانك ماماندارى ءاربىر التىن قۇيما ونى قورعاپ تۇراتىن ەلەمەنتتەرمەن جانە ارنايى قوراپقا سالىنىپ جاسالاتىنىن ايتادى. قوراپ قۇيمانى مەحانيكالىق تۇرعىدا قورعايدى ءارى قوراپ اشىلعان-اشىلماعانىن وڭاي تەكسەرۋگە بولادى. قوراپ, سونداي-اق ساپا سەرتيفيكاتىنا دا جاۋاپ بەرەدى. «قۇيمالاردىڭ بەتى ايناداي جىلتىراق كەلەدى, ميكروجازبا بەينەلەنىپ, ارنايى بەدەرلەنەدى. التىن قۇيماسى ساتىلاردا وسىنىڭ ءبارى تەكسەرىلەدى, ساپا سەرتيفيكاتىنا ساي بولۋى ەسكەرىلەدى. سوندىقتان قۇيمامەن قوسا, ونىڭ قاپتاماسىن دا بۇزباي, ىجداھاتتى ساقتاعان دۇرىس», دەيدى بانك ماماندارى.
ال التىن قۇيما العىسى كەلەتىندەرگە ايتارىمىز, كوزدىڭ جاۋىن الارداي جىلتىراعان قۇيمانى Halyk Bank, ەۋرازيالىق بانك, Jusan Bank, بانكتسەنتركرەديت جانە بانكتىك ەمەس ايىرباستاۋ پۋنكتتەرىنەن ساتىپ الۋعا جانە كەرى ساتۋعا بولادى.
