Transparency International-دىڭ سىبايلاس جەمقورلىقتى قابىلداۋ يندەكسىنە سايكەس ەلىمىز 180 ەلدىڭ اراسىنان 2019 جىلى 113-ورىندى يەلەنگەن بولاتىن. وتكەن جىلى يندەكستى ءبىراز جاقسارتىپ, 94-ورىنعا تابان تىرەدىك. حالىقارالىق رەيتينگتىڭ ۇزدىك ۇشتىگىنە جاڭا زەلانديا, دانيا مەن فينليانديا ەنسە, ەڭ تومەنگى ساتىدا سيريا, سولتۇستىك سۋدان مەن سومالي تۇر. سونداي-اق قازاقستان زاڭ ۇستەمدىگىنىڭ حالىقارالىق رەيتينگىسىندە 128 مەملەكەتتىڭ ىشىندە 62-ورىندى يەلەنگەن. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ سىبايلاس جەمقورلىقتى باقىلاۋ ينديكاتورى بويىنشا قازاقستان 2 جىل ىشىندە ءوز كورسەتكىشتەرىن 2 ەسەدەن استامعا جاقسارتتى. ماماندار بۇل قازاقستاننىڭ سىبايلاس جەمقورلىقتى قابىلداۋ يندەكسىنە قاتىسقان ۋاقىت ارالىعىنداعى ەڭ جوعارعى كورسەتكىش ەكەنىن ايتادى. ءتىپتى انتيكور «حالىقارالىق ۇيىم ەشقاشان ءبىزدىڭ ەلىمىزدى مۇنشا جوعارى باعالاعان ەمەس» دەپ اعىنان جارىلعان ەدى.
راس, سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساياسات باسقاشا باعىت الدى. قىلمىستىق-قۇقىقتىق سالادا, سونداي-اق سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل جانە تسيفرلاندىرۋ سالاسىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالار, وسى باعىتتاردا قابىلدانعان ءىس-شارالار كەشەنى اقىرىنداپ ءوز ناتيجەسىن بەرە باستادى. جەمقورلىققا قارسى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ, قىلمىستىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋ جانە مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ سالالارىندا تسيفرلى تەحنولوگيالاردى كەڭىنەن قولدانۋ, سونىمەن قاتار قىلمىستىق پروتسەستىڭ ءۇش بۋىندى مودەلىن ەنگىزۋ بۇل ىندەتتىڭ الدىن الۋعا بارىنشا ىقپال ەتىپ كەلەدى. بۇگىندە ەلىمىزدەگى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى مودەل بىرنەشە باعىت پريزماسى ارقىلى جۇيەلى رەفورمالاۋعا سۇيەنەدى. ولار: كاسىبي مەملەكەتتىك اپپارات, زاڭنىڭ ۇستەمدىگى جانە قۇقىقتىق مەملەكەت, مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ اشىقتىعى, ترانسپارەنتتىلىگى جانە ەسەپتىلىگى, سەرۆيستىك مەملەكەت جانە تسيفرلاندىرۋ, ال ەڭ باستىسى – قوعامنىڭ ساياسي جاڭعىرۋى.
ەگەمەندىگىمىزدى جاريالاپ, ەتەك-جەڭىمىزدى جيناعالى بەرى جەمقورلىق دەيتىن جەگى قۇرتپەن الىسىپ-اق كەلەمىز. وتىز جىلدا دەرتتىڭ دەندەپ كەتكەنى سونشالىق, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىزگە قاۋىپ توندىرە باستادى. بۇعان بيىل ءدۇيىم ەلدى دۇرلىكتىرگەن جامبىلداعى جارىلىس تا دالەل بولا الادى. ەلىمىزدىڭ العا جىلجۋىنا تۇساۋ بولىپ تۇرعان دا وسى كەسەل. جەمقورلىقتى جەڭبەي ەشبىر ءىسىمىزدىڭ ىلگەرى باسپايتىنىن تۇسىنگەن حالىق قازىر كەز كەلگەن كەلەڭسىزدىكتىڭ, وقىس وقيعا مەن توتەنشە جاعدايدىڭ دياگنوزى ەتىپ وسى دەرتتى اتايدى. سەبەبى تۇسىنىكتى دە. بۇگىندە جەمقورلىق جاۋلاماعان جۇيە قالمادى. ەكى عانا مىسال كەلتىرە كەتەيىك. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتىنشە, سوڭعى جەتى ايدا ەلىمىزدەگى ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا 75-تەن استام جەمقورلىق قىلمىسى تىركەلگەن. قىلمىستىڭ باسىم بولىگى جىمقىرۋ مەن پاراقورلىققا قاتىستى. ەكىنشى جاعداي – جاقىندا تۇركىستان وبلىسىنداعى كەنتاۋ قالالىق سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق باقىلاۋ باسقارماسىنىڭ باس مامانى ۇستالدى. ول «اشىق» قوسىمشاسىن ەنگىزۋ كەزىندە وڭ سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق قورىتىندى بەرگەنى ءۇشىن كاسىپكەرلەردەن 100 مىڭنان 120 مىڭ تەڭگەگە دەيىن پارا الىپ كەلگەن. باسقانى بىلاي قويعاندا, ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىنىڭ جەمقورلىققا بەلشەدەن باتۋى ۇلكەن قاۋىپ. باسقاشا ايتساق, جەمقورلىق – دەرت. ال جەمقور – قىلمىسكەر. دەمەك, دەرتتى ەمدەۋ قاجەت. ال قىلمىسكەردى قاتاڭ جازالاعان دۇرىس. قوعامداعى قاقساپ تۇرعان اۋرۋىمىزدى جاسىرماي, اشىق مويىنداۋدىڭ دا ماڭىزى زور. سەبەبى «اۋرۋىن جاسىرعان ولەدى». دانا حالقىمىزدا «دۇنيە دەگەن – تۇزدىڭ سۋى, ىشكەن سايىن كەپتىرەر» دەگەن ۇققان جانعا وي سالار ءسوز بار. دەسەك تە, قۇلقىننىڭ ق ۇلىنا اينالعانى سونشالىق, اساپ جەگەننەن وڭەشىن جىرتىپ جاتقان جەمقورلاردىڭ ساناسىنا ساڭىلاۋ تۇسىرە الماعانىمىز وكىنىشتى. كۇن سايىن ايتا-ايتا جاۋىر تاقىرىپقا, ەستي-ەستي ەلەڭ ەتپەيتىن قۇبىلىسقا اينالىپ بارا جاتقان جەمقورلىقتىڭ جاعدايى ەلىمىزدە ءماز ەمەس.
«تويا ما ادام كوزى مىڭ مەن سانعا؟». ەستەرىڭىزدە مە, ابايدىڭ «ەسكەندىر» پوەماسىندا ۇلى فيلوسوف اريستوتەلدىڭ دانالىق ءسوزى وسىنداي سۇراقپەن باستالمايتىن با ەدى؟ قاناعاتسىزدىعى مەن تويىمسىزدىعى جاۋىزدىققا جەتەلەگەن ەسكەندىر زۇلقارنايىنعا وي سالعان دا وسى ساۋال بولاتىن. ال جاۋابى – «ادامنىڭ كوزىن تەك قارا توپىراق قانا تويدىرادى» دەگەن ءتامسىل.
بىزدە جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋ جونىندە ايقايىمىز قاتتى بولعانىمەن, ناقتى ناتيجە جوق. ادام ءولتىرۋدى ەڭ اۋىر قىلمىس دەپ قابىلداعان قوعام جەمقورلىق زاڭسىزدىقتىڭ ەڭ سوراقىسى ەكەنىن ءالى دە جەتە تۇسىنبەي كەلەدى. ال دۇنيەگە ادامنىڭ كوزى تويمايدى, ولگەندە كوزى ءبىر ۋىس توپىراققا عانا تويادى. ادامزات مويىنداعان ءبىر ۋىس توپىراق ءتامسىلى وسىنداي.
