بانكتەر تاراتىلسا, ەڭ ءبىرىنشى سالىمشىلار الاڭدايتىنى انىق. قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى ليتسەنزياسىنان ايىرىلعان بانك سالىمشىلارى بۇل ماسەلەدە قام جەمەسە دە بولاتىنىن ايتتى. بۇل ءسوزدىڭ جانى بار.
جالپى, ەلىمىزدە تەڭگەمەن, دوللارمەن ساقتالعان دەپوزيتتەردىڭ ساقتالۋىنا جانە تولەم كارتوچكالارى مەن بانك شوتتارىنداعى اقشاعا «قازاقستاننىڭ دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ قورى» اق (بۇدان ءارى – قدكق ) كەپىلدىك بەرەدى, ياعني بانك تاراتىلسا دا, بانكروت بولسا دا ول اقشاڭىز ەشقايدا جوعالىپ, جويىلىپ كەتپەيدى. ءتىپتى كاپيتالداندىرىلعان پايىزدار دا سونىڭ ىشىنە كىرەدى. تەك جەكە تۇلعالاردىڭ مەتالل شوتتارىندا ساقتالعان قاراجاتقا, بانك ۇياشىقتارىندا ورنالاستىرىلعان اقشا مەن قۇندى زاتتارعا, دەپوزيتتىك سەرتيفيكاتتارعا عانا كەپىلدىك بەرىلمەيدى.
اگەنتتىكتىڭ حابارلاۋىنشا, ەڭ جوعارى كەپىلدىك بەرىلەتىن سوما ۆاليۋتاعا جانە دەپوزيتتىڭ تۇرىنە بايلانىستى. ايتالىق, تەڭگەمەن جيناقتالعان دەپوزيتتەرگە – 15 000 000 تەڭگەگە دەيىن; جيناق دەپوزيتتەرىنەن باسقا, تەڭگەمەن سالىنعان وزگە دەپوزيتتەرگە – 10 000 000 تەڭگەگە دەيىن; شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى دەپوزيتتەرگە 5 000 000 تەڭگەگە دەيىن كەپىلدىك بار. «كەپىلدىكتىڭ ءاربىر جەكە ادامعا ەمەس, ونىڭ اقشاسى ساقتالعان ءاربىر بانككە قولدانىلاتىنىن ەسكەرگەن ءجون. ايتالىق ەگەر سىزدە ءبىر بانكتە بىرنەشە دەپوزيت بار دەلىك. سونىڭ ىشىندە شەتەل ۆاليۋتاسىندا دا سالىم بولسا, وندا سول بانك تاراتىلعان كەزدە بارلىق سالىم جيناعى قوسا ەسەپتەلەدى دە دەپوزيتتىڭ ءاربىر تۇرىنە بەرىلەتىن كەپىلدىك شەگى ەسكەرىلە وتىرىپ, 15 000 000 تەڭگەدەن اسپايتىن وتەماقى تولەنەدى. ال سالىمشىنىڭ شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى دەپوزيتتەرگە تولەماقى بانكتى ليتسەنزيادان ايىرعان كۇنگى ۆاليۋتالاردىڭ نارىقتىق ايىرباستاۋ باعامى قانشا بولدى, سول بويىنشا ەسەپتەلەدى. اگاراكي دەپوزيتتە كەپىلدىك بەرىلگەن وتەماقى سوماسىنان اساتىن قارجى قالسا, وندا كەپىلدىك سوماسىنان ارتىلعان اقشانى بانكتىڭ تاراتۋ كوميسسياسى وتەيدى. بىراق بۇل وتەماقى ماجبۇرلەپ تاراتۋ تۋرالى سوت شەشىمى زاڭدى كۇشىنە ەنگەن ساتتەن باستاپ قانا تاعايىندالادى», دەلىنگەن اگەنتتىك حابارلاماسىندا.
ايتپاقشى, ەگەر سالىمشىنىڭ بانككە قارىز اقشاسى بولسا, وندا كەپىلدىك بەرىلگەن وتەماقى سوماسىنا ول دا اسەر ەتەتىنىن ەسكەرگەن ءجون. مىسالى, سالىمشىنىڭ 10 000 000 تەڭگە مولشەرىندەگى جيناق دەپوزيتى بار دەلىك, اعىمداعى شوتتارىندا 500 000 تەڭگە مولشەرىندە اقشا قالدى, ونىڭ سىرتىندا 2 500 000 تەڭگە مولشەرىندە وتەلمەگەن كرەديتى بار. مۇنداي جاعدايدا قارىزگەردىڭ ءبىرىنشى كەزەكتە بانككە بەرەشەگى الىنادى, سودان كەيىن عانا كەپىلدىك بەرىلگەن وتەماقى سوماسى ەسەپتەلەدى. دەمەك, وتەماقى سوماسى 8 000 000 تەڭگەنى قۇرايدى دەگەن ءسوز.
تاراتىلاتىن بانكتەردە دەپوزيتى بار جەكە تۇلعالار كەپىلدىك وتەمىن تولەۋ تۋرالى اقپاراتتى «قازاقستاننىڭ دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ قورى» اق www.kdif.kz رەسمي سايتىنداعى «تاراتۋ پروتسەسىندەگى بانكتەر/تولەمدەر بويىنشا اعىمداعى جاعداي» بولىمىنەن كورە الادى.
ال قىزمەتى توقتاتىلاتىن بانكتەردە نەسيەسى بار ازاماتتارعا كەلسەك, بانكتەردىڭ تاراتىلۋى ولاردى كرەديت تولەۋ جاۋاپكەرشىلىگىنەن قۇتقارمايدى. «نەسيەگەرلەر بوساڭسۋعا, يا بولماسا ارقانى كەڭگە سالىپ, كرەديت تولەيتىن كۇنىن وتكىزىپ الۋعا بولمايدى. سەبەبى بانكتىڭ تاراتىلۋى كرەديتتىك مىندەتتەمەلەردىڭ جويىلعانىن بىلدىرمەيدى», دەيدى اگەنتتىك ماماندارى.
بانك تاراتىلسا, ونداعى بارلىق مامىلە مەن كەلىسىمدەردى اياعىنا جەتكىزەتىن – ونداعى تاراتۋ كوميسسياسى. كوميسسيا بانكتىڭ كرەديتتىك پورتفەلىن ءۇشىنشى تاراپقا ساتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدايدى, ياعني كرەديتتى وتەۋ پروتسەسىن باسقا بانكتەرگە, كوللەكتورلىق اگەنتتىكتەرگە, يپوتەكالىق كومپانياعا بەرەدى نەمەسە كوميسسيانىڭ ءوزى دە ليتسەنزياسىنان ايىرىلعان بانكتىڭ كرەديتتىك پورتفەلىن ءارى قاراي باسقارۋدى جالعاستىرۋى مۇمكىن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كرەديت ءباز-باياعى قالپىنشا قالا بەرەدى, نەسيە جابىلمايدى: ەگەر نەسيەنى ۋاقىتىندا سالماساڭىز, ءوسىمپۇل ەسەپتەلەدى, بۇل ادەتتەگىدەي نەسيە تاريحىڭىزعا اسەر ەتەدى, كرەديت كەپىلدى بولسا, وندا بورىشكەردىڭ كەپىل مۇلكى سوت ارقىلى نەمەسە سوتقا دەيىنگى تارتىپپەن ساتىلادى دەگەن سياقتى شارالار سول كۇيى ساقتالادى.
اگەنتتىكتىڭ حابارلاۋىنشا, بورىشكەر ەلدەن دە كەتە المايدى. ول سوت ورىنداۋشىسىنىڭ قاۋلىسى بويىنشا شەتەلگە شىعۋى شەكتەلگەن ازاماتتاردىڭ تىزىمىنە ەنۋى مۇمكىن.
سوندىقتان ماماندار ءىستى قيىنداتپاي, قارىزدى ۋاقتىلى وتەپ, ايىپپۇلدار مەن وسىمپۇلدارعا ۇرىنباۋعا كەڭەس بەرەدى.
