داستۇرىمىزدە شەشەندەر ءسوزدى ايەل زاتىنا ارناپ باستاماعان. ەر-ازامات تۇرعاندا ايەلگە قاراتا ءسوز باستاۋ ادەپسىزدىك. بۇل ايەل باسىن تومەندەتۋ ەمەس, كەرىسىنشە ادىلەتتىلىك ءارى ادەپتىلىك. اۋىر-اۋىر ىستەردى قازاق ايەلگە ەمەس, ازاماتقا ارتقان. ازامات ناردىڭ جۇگىن كوتەرگەن. داستۇرىمىزدە ەر ادامنىڭ دا, ايەلدىڭ دە الەۋمەتتىك, قوعامدىق ورىندارى رەتتەلگەن.
ەر-ازامات جۇگىن كوتەرگەن تاريحتا انالارىمىز از بولماعان. كەيبىر رۋلاردىڭ اتتارى انالارىمىزدىڭ ەسىمىمەن اتالعان. بۇل ارنايى, ناقتىلى وقيعا-جاعدايلارعا قاتىستى اڭگىمە. قازاق تاريحىندا حان سايلانعان, بي اتانعان ايەلدەر بولماعان.
زامان جۇگى ازاماتتار يىعىندا. بۇل تابيعي جاعداي. حالقىمىزدىڭ ويلاۋ جۇيەسى وسى تابيعي جاعدايدا ءوسىپ-ءونىپ, سۇرىپتالىپ قالىپتاسقان. بۇعان دا ەشكىمنىڭ تالاسى بولماسا كەرەك. زامان جۇگىن ايەل قاۋىمىنا ارقالاتۋ – ادىلەتسىزدىك! بيلەر, شەشەندەر ءدۇيىم جۇرتقا قاراتا ايتقان سوزدەرىن «مىرزالار...» دەپ باستايتىن. بۇل ءتول ويلاۋ جۇيە كەستەسى.
* * *
كەڭەس ءداۋىرى ورنىقپاي جاتىپ, قازان توڭكەرىسىنە دەيىن قازاقتار ايەلدەرىن قۇرمەتتەمەگەن ەكەن دەگەن ساياسي شۋ شىقتى. وسى يدەولوگيانى دالەلدەيتىن نەشە قيلى شىعارمالار جازىلدى. «ايەل تەڭدىگى» ايعايلى ماسەلەگە اينالدى. راس. ايەلگە تەڭدىك قاجەت ەدى. ءداستۇرلى قوعامنىڭ بۇل ىستە كەمشىلىكتەرى از بولعان جوق. بۇگىندە بۇل ىستە كەمشىلىك از با؟ مەنىڭشە, ايەل قاۋىمىنا قاتىستى كەمشىلىكتەر بۇگىندە كوپ, سونىڭ ەڭ ايشىقتىسى, ايەلدەر ەر-ازاماتتارمەن بىردەي مەرزىمدە جۇمىس, قىزمەت اتقارادى, وعان قوسىمشا جالاقى المايدى جانە دە جۇمىس ساعاتى قىسقارماي, ەر-ازاماتتارمەن بىرگە كەڭسەدەن شىعىپ جاتادى. سوندا ءۇي شارۋاسى, بالا تاربيەسى, ەر-ازاماتتارىنا قىزمەتى قاشان ءارى قالاي اتقارىلماق؟ ءداستۇرلى قوعامدا ايەلدەر نەگىزىنەن ءۇي شارۋاسىندا بولعان.
وسىنداي جاعداي. ەر ادام مەن ايەلدىڭ تەڭدىگى دەپ اتالادى. بۇل تەڭدىك ەمەس, ايەل قاۋىمىن «قاناۋ». جوق دەپ دالەلدەپ كورىڭىزشى. ەر ادامنىڭ جۇمىس كەستەسى – 8 ساعات بولسا, ايەلدىڭ جۇمىس كەستەسى – 4 ساعات بولۋى تابيعي جاعداي ەمەس پە؟ بىراق جالاقىنى تەڭ الۋى قاجەت. مىنە, تەڭدىكتىڭ ىرگەتاسى. وسى جاعدايدى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە شەشپەي ءسوز باستاعاندا «قۇرمەتتى حانىمدار مەن مىرزالار», دەپ حانىمدارىن ءبىرىنشى اتاۋ, ولاردى الداۋسىراتۋ, شىندىقتان الىستاۋ, ادىلەتسىزدىككە جول اشۋ.
* * *
ەر-ازاماتتارعا بيلىكتى تابيعاتتىڭ ءوزى بەرگەن. مىسالى, زىلتەمىر كوتەرۋدەگى رەكوردتار ەرلەر ءۇشىن ءبىر باسقا, ايەلدەر ءۇشىن ءبىر باسقا. جالپى, حايۋاناتتار الەمىندە كۇش-بيلىگى ەركەك كىندىلىكتەردە, ايعىرلار دا ۇيىرلەرىن بوتەندەردەن قورعايدى.
ادامزاتقا كەلسەك, وتاندى قورعاۋ ەر-ازاماتتار ۇلەسىندە. ارينە, ءبىرلى-جارىم انالارىمىز, قارىنداستارىمىز دا بۇل ىستە ەرەن ەرلىكتەر كورسەتكەن, الايدا, تابيعاتتىڭ ەركەكتەرگە بەرگەن قۋاتى زور, بۇل ماسەلەدە نازىك جاندار تەڭەسە الماق ەمەس, تىپتەن تەڭەستىرۋدىڭ ەش ماعىناسى جوق.
نازىك جاندار – انالار. شىندىق سول, ايەلدەردەن پايعامبارلار شىققان جوق, بىراق پايعامبار اتاۋلى انادان ءوسىپ-ءوندى. ايەلگە تابيعات بەرگەن قۋات – انا بولۋ.
* * *
قازاق قاۋىمى بار جەردە ءتول ويلاۋىمىزعا, ءتول تابيعاتقا ساي ءسوزىمىزدى «قۇرمەتتى مىرزالار مەن حانىمدار» دەسەك, قالاي بولار ەدى. ويلانىپ كورەلىكشى. بۇل جەردە نەندەي وي ايتىلماق دەگەنگە كەلسەك, قازىرگى قازاق قوعامى قالاي السىرەۋدە؟ ول ەر بالالاردىڭ ءتول تابيعي قۋاتىن تۇسىنبەيتىنىمىزگە قاتىستى. ەر بالانىڭ تابيعي قۋاتى كۇندەردىڭ كۇنىندە, قولىنا قارۋ الىپ, ءوز وتانىن قورعاۋمەن انىقتالماق. قازىر الەمدە اينالا وڭىرلىك قاقتىعىس. ازىرشە, بۇل جاعداي بىزدەن الىس. كۇنى ەرتەڭگى جاعدايدى كىم بولجاعان؟!
بۇگىندە جاس جىگىتتەر اراسىنداعى جاعداي. نان مەن مايى مول ەلدەرگە قونىس اۋدارىپ, شەتەلدىك بولىپ كۇن كەشۋ ءۇردىسى باستالعان. ەركىندىك دەگەن – ەركىندىك. سوندا, وتان قورعاۋ, ازامات اتانۋ قايدا قالماق؟! وسى ءىس باسىندا ءسال نارسەدەن باستاۋ العان, ول ەر بالالارعا دەگەن ارنايى تاربيەنىڭ بولماۋى نە ازدىعى.
* * *
ءسوزىمدى ءتۇيىپ, ءبىر توقتامعا كەلسەم, ايتارىم, مىرزالاردىڭ بار ءىسى – حانىمداردى قورعاۋ. ايەل دەگەن – وتان, باسقاشا نە دەۋگە بولادى. وتاندى, حانىمداردى قورعاۋشىلار الدىڭعى ساپتا تۇرۋى دۇرىس دەسەك, ءسوزىمىزدى «قۇرمەتتى مىرزالار مەن حانىمدار» – دەپ باستايىق شارشى توپتا!
عاريفوللا ەسىم,
اكادەميك, جازۋشى
