جاڭا جەلىلەر – تاۋەلسىزدىكتىڭ جەمىسى
يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ۆيتسە-ءمينيسترى بەرىك قاماليەۆتىڭ پىكىرىنشە, وتاندىق تەمىر جول سالاسىنىڭ عاسىردان استام تاريحى بار. وسى كەزەڭدە تەمىر جول تەك ەل اۋماعىندا عانا ەمەس, ودان تىس جەرلەردە دە جولاۋشىلار مەن جۇك تاسىمالىن جۇزەگە اسىرۋ باعىتىنداعى ماڭىزدى مەملەكەتتىك مىندەتتەردى قامتاماسىز ەتتى.
– سوڭعى جىلدارى سالا ايتارلىقتاي دامىدى. 2 مىڭ شاقىرىمنان استام جاڭا تەمىر جول ۋچاسكەلەرى سالىندى. كولىك-لوگيستيكالىق ورتالىقتار جەدەل قارقىنمەن بوي كوتەرۋدە. وتاندىق جانە شەتەلدىك جۇك جونەلتۋشىلەر ءۇشىن جاڭا تارتىمدى باعىتتار قۇرىلۋدا, – دەيدى بەرىك قاماليەۆ.
قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى ءبىرشاما تەمىر جول جەلىلەرى سالىندى. سونىڭ ەڭ العاشقىسى – «اقسۋ – دەگەلەڭ» جەلىسى. قۇرىلىسى 1998 جىلى باستالىپ, 2001 جىلى اياقتالعان تەمىر جول جەلىسىنىڭ ۇزىندىعى 184 شاقىرىم. ول پاۆلودار مەن سەمەيدى بايلانىستىرىپ جاتىر. جوبا اياسىندا نەگىزگى جولداردان بولەك, ءتورت جاڭا ستانسا, ەرتىس-قاراعاندى كانالى ارقىلى وتەتىن جاڭا كوپىر, ماگيسترالدى پايدالانۋدى قامتاماسىز ەتەتىن وندىرىستىك جانە الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق عيماراتتار سالىندى.
ودان كەيىنگى ءىرى جوبانىڭ ءبىرى – «حرومتاۋ – التىنسارين» تەمىر جول جەلىسى. 402 شاقىرىمدى الىپ جاتقان جەلى ەكى جىلدىڭ ىشىندە سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى (2002-2004 جىلدارى). قوستاناي جانە اقتوبە وبلىستارىن جالعاعان جوبا شەڭبەرىندە 147 سۋ قۇبىرى تارتىلىپ, 11 كوپىر سالىندى. جاڭا جەلىنىڭ بويىندا قاجەتتى ينفراقۇرىلىمى بار 13 پۋنكت بوي كوتەردى. وسىلايشا, «حرومتاۋ – التىنسارين» جەلىسى رەسپۋبليكانىڭ باتىس, ورتالىق جانە شىعىس وڭىرلەرى اراسىنداعى تاسىمالداۋ قاشىقتىعىن قىسقارتتى. تيىسىنشە, جولاۋشىلار اينالىمىنىڭ ۇلعايۋىنا ىقپال ەتتى. جۇكتەر مەن جولاۋشىلاردى رەسەي ارقىلى تاسىمالداۋ قاجەتتىلىگى جويىلدى. كولىك شىعىندارى دا ايتارلىقتاي ازايدى. شەكارالىق جانە كەدەندىك تەكسەرۋگە كەتەتىن ۋاقىت تا ۇنەمدەلدى.
2005-2008 جىلدار ارالىعىندا «شار – وسكەمەن» تەمىر جول جەلىسى پايدالانۋعا بەرىلدى. 151 شاقىرىمدى الىپ جاتقان جاڭا جەلى ءۇشىن 164 شاقىرىم نەگىزگى جانە ستانسالىق تەمىر جول توسەلدى. جاڭادان التى پۋنكت پەن 106 جاساندى قۇرىلىس سالىندى. زاماناۋي دابىل جابدىعى ورناتىلىپ, بۇكىل ۋچاسكە بويىندا وپتيكالىق-تالشىقتى بايلانىس جەلىلەرى, جوعارى ۆولتتى جەلىلەر تارتىلدى. وسىلايشا, شىعىس ءوڭىرىنىڭ بىرىڭعاي تەمىر جول ينفراقۇرىلىمى قالىپتاستى. بۇل ماگيسترال تاسىمالداۋ قاشىقتىعىن قىسقارتۋعا, جۇكتەردى جەتكىزۋ مەرزىمدەرىنە جانە وتاندىق ءونىمنىڭ تۇپكىلىكتى وزىندىك قۇنىنا وڭ اسەرىن تيگىزدى.
– جوعارىدا كورسەتىلگەن جەلىلەر ەلدىڭ تەمىر جول جەلىسىن وڭتايلاندىرۋعا جانە رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ شەكاراسىن كەسىپ وتپەي-اق ەل وڭىرلەرى اراسىندا تاسىمالداۋدى جۇزەگە اسىرۋعا جول اشتى, – دەيدى ۆيتسە-مينيستر.
2012 جىلى قازاقستاننىڭ باتىسىنان تۇرىكمەنستان مەن يران ارقىلى پارسى شىعاناعىنا دەيىن تىكەلەي مارشرۋتتى قامتاماسىز ەتەتىن «وزەن –تۇرىكمەنستان مەملەكەتتىك شەكاراسى» تەمىر جول جەلىسى سالىندى. ونىڭ ۇزىندىعى – 146 شاقىرىم. جەلىنىڭ قۇرىلىسى ءتورت جىلعا سوزىلدى. قۇرىلىس كەزىندە جەتى پۋنكت سالىنىپ, سيگنال بەرۋ جانە بايلانىس جۇيەلەرىنىڭ قۇرىلعىلارى ورناتىلدى. تالشىقتى-وپتيكالىق بايلانىس جەلىسى تارتىلدى. 72 جاساندى قۇرىلىس پەن ۆوكزالدار, 100-دەن استام تۇرعىن جانە الەۋمەتتىك نىساندار بوي كوتەردى. «بولاشاق» ستانساسىندا شەكارالىق تەمىر جول ينفراقۇرىلىمى قۇرىلىپ, تۇرىكمەنستانمەن شەكارالىق وتكەل اشىلدى. ول قازىرگى زامان تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتىن بارلىق قاجەتتى نىساندارمەن, ونىڭ ىشىندە جۇكتەردى ۋاقىتشا ساقتاۋ قويمالارىمەن جانە كونتەينەرلىك تەرمينالمەن قامتىلعان. جاڭا جەلى جۇك تاسىمالداۋ قاشىقتىعىن 600 شاقىرىمعا قىسقارتا وتىرىپ, «سولتۇستىك – وڭتۇستىك» حالىقارالىق كولىك دالىزىنە بالاما مارشرۋت اتاندى.
ءدال وسى جىلى جالپى ۇزىندىعى 293 شاقىرىم بولاتىن «جەتىگەن – قورعاس» تەمىر جول جەلىسى دە پايدالانۋعا بەرىلدى. ول قازاقستاننىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. جاڭا جەلى قىتايدان قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرى مەن ورتالىق ازيا ەلدەرىنە دەيىنگى قاشىقتىقتى 550 شاقىرىمعا قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەردى. 2009-2012 جىلدارى قولعا الىنعان جوبا اياسىندا 30 كوپىر سالىندى. سونىڭ ءبىرى – ۇزىندىعى 997 مەترلىك ىلە وزەنى ارقىلى وتەتىن كوپىر. سونداي-اق ەكى جول وتپەسى سالىنعان. بۇعان قوسا 14 جاڭا ستانسا مەن رازەزد اشىلدى.
2012- 2015 جىلدارى ۇزىندىعى 214 شاقىرىمدىق «ارقالىق – شۇباركول» تەمىر جول جەلىسى سالىندى. ول ورتالىق قازاقستاننان سولتۇستىك وڭىرلەرگە دەيىنگى قاشىقتىقتى 540 شاقىرىمعا قىسقارتتى. سونىمەن قاتار كومىر كەن ورىندارىنا كولىكتىك قىزمەت كورسەتۋگە جول اشىلدى. 214 شاقىرىمدىق نەگىزگى جولدار مەن 24 شاقىرىمدىق ستانسالىق جولدار توسەلىپ, 5 پۋنكت ىسكە قوسىلعان.
«جەزقازعان – بەينەۋ» تەمىر جول جەلىسى دە – تاۋەلسىزدىك جەمىسى. 2012-2016 جىلدارى سالىنعان جاڭا جەلىنىڭ ۇزىندىعى 1 036 شاقىرىمعا تەڭ. اتالعان ماگيستارل قىتايدان ەۋروپاعا دەيىنگى قاشىقتىقتى 1 200 شاقىرىمعا قىسقارتتى.
قۇرىلىسى 2016 جىلى اياقتالعان «بورجاقتى – ەرساي» تەمىر جول جەلىسىنىڭ دە ماڭىزى زور. 14 شاقىرىمدى قۇرايتىن جاڭا جەلى قۇرىق پورتىن تەمىر جول ماگيسترالىمەن بايلانىستىردى. بۇل رەتتە «بورجاقتى – ەرساي» جەلىسى يران, قىتاي, رەسەي, ەۋروپالىق وداق ەلدەرى باعىتىندا جۇك تاسىمالدارىن ۇلعايتۋ, كاسپيدەگى پورتتار ارقىلى باتىس باعىتتا ەكسپورتتىق الەۋەتتى ارتتىرۋ ءۇشىن قولايلى جاعدايلار جاسادى.
2017 جىلى «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا ۇزىندىعى 110 شاقىرىم بولاتىن «الماتى – شۋ» ۋچاسكەسىندە ەكىنشى جولدار سالىندى. بۇل جەلى جۇك جەتكىزۋ مەرزىمدەرىن قىسقارتۋ, تيىسىنشە كولىك شىعىستارىن ازايتۋ ەسەبىنەن شەتەلدىك جۇك جونەلتۋشىلەر ءۇشىن قازاقستاندىق باعىتتىڭ تارتىمدىلىعىن ارتتىردى.
جۇك تاسىمالىن ۇدەتكەن جەلى
– تاۋەلسىزدىك جىلدارى سالىنعان تەمىر جول قاتىناستارى تەمىر جول جەلىسىن وڭتايلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەردى جانە ەلدىڭ جۇك تاسىمالىنا جۇمسالاتىن ۋاقىتىن قىسقارتتى. وسىلايشا, جۇك جونەلتۋشىلەردىڭ كولىكتىك شىعىندارى ايتارلىقتاي ۇنەمدەلدى. بۇل رەتتە Dosjan temir joly اكتسيونەرلىك قوعامى تارتىلعان «شار – وسكەمەن» تەمىر جول ۋچاسكەسىن بولە-جارا اتاپ وتكەن ابزال. 2005 جىلعى ناۋرىزدا ەل ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسى بويىنشا قۇرىلعان قوعام ءوز فۋنكتسياسىن 15 جىلدان استام ۋاقىت بويى تابىستى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى.
اتالعان تەمىر جولدى سالۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى پوستكەڭەستىك كەزەڭدە ايتىلعان. تەك تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن عانا ءبىزدىڭ رەسپۋبليكا وسىناۋ اسا ماڭىزدى مىندەتتى شەشۋدى قولعا الدى. بۇل رەتتە جاڭا تەمىر جولدىڭ باستى باسەكەلەستىك ارتىقشىلىقتارى ەسكەرىلدى. تەمىر جول ۋچاسكەسىنىڭ اشىلۋى جول ءجۇرۋ كەزىندەگى تەحنولوگيالىق ۋاقىتتى ەداۋىر قىسقارتتى. سونىمەن قاتار رەسەي فەدەراتسياسىمەن شەكارادان ءوتۋ كەزىندە قاجەت بولاتىن قوسىمشا كەدەندىك جانە شەكارالىق راسىمدەردى اينالىپ ءوتىپ, جۇكتەردى مەجەلى ورىندارعا جەتكىزۋدى جەڭىلدەتتى. وسى ورايدا جۇكتەردى جەتكىزۋ مەرزىمى 12-14 ساعاتقا دەيىن قىسقاردى, دەيدى بەرىك قاماليەۆ.
وسىلايشا, جاڭا تەمىر جول ۋچاسكەسى شىعىس قازاقستاننىڭ ءىرى تەمىر جول تورابىن رەسەي فەدەراتسياسى اۋماعىن اينالىپ ءوتىپ, تىكەلەي قاتىنايتىن «تۇركسىب» ترانزيتتىك ماگيسترالىمەن بايلانىستىردى. «شار – وسكەمەن» تەمىر جولى 2009 جىلدان پايدالانىلا باستادى. 2018 جىلدىڭ باسىنان باستاپ تۇراقتى نەگىزدە كونتەينەرلىك تاسىمالدار جۇزەگە اسىرىلۋدا.
– ۋچاسكە بويىنشا تاسىمالداناتىن جۇكتەردىڭ نومەنكلاتۋراسى دا ءارتۇرلى. بىراق جالپى كولەمدەگى ەڭ ۇلكەن ۇلەستى, ارينە, الەۋمەتتىك باعىتتاعى جۇكتەر الادى. بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە كومىر, قۇرىلىس ماتەريالدارى, جانار-جاعارماي. سوڭعى جىلدارى ورتاشا ەسەپپەن العاندا تاسىمالداناتىن جۇكتەردىڭ كولەمى جىلىنا شامامەن 8,5-9,5 ملن توننانى قۇرايدى. الەمدەگى ەكونوميكالىق جاعدايدى ەسكەرسەك, بۇل – وتە جاقسى كورسەتكىش. ونى ۇلعايتۋعا العىشارتتار بار. ويتكەنى ءوڭىردىڭ تاسىمالدارعا قاجەتتىلىگى تۇراقتى تۇردە ءوسىپ كەلەدى. كونتەينەرلىك تاسىمالدار سانى دا ۇلعايۋدا. بۇگىندە ۋچاسكە بويىنشا ءارتۇرلى وندىرىستىك جانە الەۋمەتتىك ماقساتتاعى 100 ملن توننادان استام جۇك تاسىمالداندى. «شار – وسكەمەن» تەمىر جول ۋچاسكەسى تەحنيكالىق جابدىقتالۋى جاعىنان قازاقستانداعى الدىڭعى قاتارلى تەمىر جول ۋچاسكەلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. مۇندا تەحنيكانىڭ زاماناۋي جەتىستىكتەرى ەنگىزىلگەن, – دەيدى ۆيتسە-مينيستر.
تەمىر جول كولىگىن جاساۋ قارقىن الدى
يندۋستريالاندىرۋ ناتيجەسىندە ەلىمىزدە تەمىر جول كولىگىن جاساۋ كلاستەرى قۇرىلعانى بەلگىلى. بۇگىندە قازاقستاندا لوكوموتيۆتەر, ەلەكتروۆوزدار, جۇك جانە جولاۋشىلار ۆاگوندارى, تەرموس ۆاگوندار, تۇتاس تاپتامالى دوڭعالاقتار, باعىتتامالى بۇرمالاردىڭ بانداجدار ءوندىرىسى جولعا قويىلعان.
بۇل رەتتە وتاندىق تەمىر جول تاسىمالداۋشىلارىنىڭ قاجەتتىلىگىن وتەۋ ءۇشىن بىرقاتار ماڭىزدى جوبا جۇزەگە اسىرىلدى. ماسەلەن, لوكوموتيۆ قۇراستىرۋ زاۋىتى زاماناۋي مانەۆرلىك تەپلوۆوزداردى شىعارا باستادى. ونىڭ ءونىمى ىشكى نارىققا دا, ەكسپورتقا دا باعىتتالعان. جۇك جانە جولاۋشى ەلەكتروۆوزدارىن شىعاراتىن ەلەكتروۆوز قۇراستىرۋ زاۋىتى دا ىشكى جانە سىرتقى نارىقتاردىڭ سۇرانىسىن وتەۋدە.
«زيكستو» اق جۇك ۆاگوندارىن وندىرۋمەن ءارى جوندەۋمەن اينالىسادى. كومپانيا وسى جىلدىڭ قاڭتار-مامىر ارالىعىندا 298 ۆاگون ءوندىردى. قازاقستان ۆاگون كومپانياسى دا جۇك ۆاگوندارىن شىعارادى. بۇل كاسىپورىن قاڭتار-مامىر ايلارىندا 250 ۆاگون وندىرگەن. «تۇلپار» ۆاگون قۇرىستىرۋ زاۋىتى جىلىنا جولاۋشىلارعا ارنالعان 150 ۆاگون شىعارۋعا قاۋقارلى.
سونداي-اق «پرومماشكومپلەكت» كاسىپورنى جىلىنا 300 مىڭ دوڭعالاق جۇبىنان تۇراتىن تۇتاس تاپتامالى دوڭعالاقتاردى وندىرەدى. بۇدان بولەك سool Infinity جشس يننوۆاتسيالىق يزوتەرميالىق ۆاگونداردى شىعارادى. كومپانيا ونىمدەرى نەگىزىنەن ەكسپورتقا باعىتتالعان.
جوعارىدا اتالعان كاسىپورىنداردىڭ جوسپارىنا سۇيەنسەك, بيىل جەمىستى جىل بولۋعا ءتيىس. بۇل رەتتە ءتورت زاۋىتتىڭ ءونىمى (لوكوموتيۆ قۇراستىرۋ زاۋىتى, ەلەكتروۆوز قۇراستىرۋ زاۋىتى, «پرومماشكومپلەكت», Cool Infinity جشس) تمد اۋماعىندا كەڭىنەن تانىمال.
تۇيىندەي كەلە ايتارىمىز, تەمىر جول – ەكونوميكانىڭ كۇرەتامىرى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ەلىمىزدە 2 566,5 شاقىرىم تەمىر جولدىڭ سالىنۋى – سونىڭ دالەلى. ەل ۇكىمەتىنىڭ سالاعا ەرەكشە نازار اۋدارۋىنىڭ ناتيجەسىندە قازىر قازاقستان تەمىر جولى ماگيسترالدىق جەلىسىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 21 شاقىرىمنان استى. بۇل رەتتە ءبىزدىڭ ەل تەمىر جولدىڭ ۇزىندىعى جاعىنان تمد اۋماعىندا ءۇشىنشى ورىنعا يە.
