بارلاۋشى

وتكەن كۇندە بەلگى جوق دەسەك تە, ءومىر وتكەن كۇندەرمەن قاتار, ەستە قالعان كەزەڭدەردەن قۇرالادى. ادامنىڭ ەستە قالعان كەزەڭدەرى – اينالاسىنا تيگىزگەن شاپاعاتى, وزگەگە جاساعان جاقسىلىعى, ەل ءۇشىن, وتان ءۇشىن سىڭىرگەن ەڭبەگى ارقاسىندا ۇمىتىلمايتىن ارداقتى ىستەرى. سول جارقىن ىستەرى ونىڭ اينالاسىندا, قاسىندا بولعانداردىڭ, كەيىنگى ۇرپاقتىڭ ەسىندە ساقتالسا, ول ادامنىڭ ءومىر سۇرگەنى دە تاريحتا قالادى. ال ەلىمىزدە وتان ءۇشىن وت كەشىپ, حالقىنا ادال قىزمەت ەتىپ جاتقان ادامدار بارشىلىق. مىنە, سولاردىڭ قاتارىنداعى ءبىرى دە بىرەگەيى بۇرىنعى كەڭەس وكىمەتىندەگى مقك-ءنىڭ, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ جانە ءوز ەلىمىزدىڭ سىرتقى بارلاۋ قىزمەتىنىڭ ارداگەرى, ستالينگراد شايقاسىنا قاتىسقان – شايماردان باستيميەۆ. بارلاۋشى رەتىندە ش.باست­ي­ميەۆ تۋرالى وتە كوپ ايتۋعا بولادى. ونىڭ ستالينگراد شايقاسىندا باسقىنشىلارعا قارسى ەرلىكپەن كۇرەس جۇرگىزگەنى ايرىقشا اتالادى. جالپى, اتاقتى جازۋشى ە.حە­مينگۋەي: «كىم سوعىستا, اسىرەسە, الدىڭعى شەپتە بولىپ ەرلىك كور­سەت­سە, سولار ناعىز جاقسى ادامدار», دەگەن ەكەن. سول ايتقانداي, ش. باستيميەۆ ارقاشان الدىڭعى شەپتەن كورىنگەن. ستالينگرادتى باسىپ الۋ ماقساتىمەن نەمىس اۆياتسياسى بىرنەشە كۇن بويىنا قالا قورشاۋىن اۋىر سوققىنىڭ استىنا الدى. جاۋدىڭ اسپاننان بومبالاردى جاڭبىرشا جاۋدىرۋى, جەردەن زەڭبىرەكتەردەن ۇزدىكسىز توپەلەۋى باس كوتەرتپەگەنى ءوز الدىنا, ءتىپتى, كوز اشتىرماي تاستايدى. مىنە, وسىنداي ءومىر مەن ءولىم ارپالىسقان ناعىز قيىن ساتتەردە ش.باستيميەۆ ساۋىتتى تانكتەرىن العا سالىپ, قالقالانا وق بوراتقان نەمىستىڭ سانسىز جاياۋ اسكەرىنە قارسى ءبىر توپ جاۋىنگەرمەن اياۋسىز شايقاس جۇرگىزەدى. ول كەزدەگى جاعدايدىڭ اۋىرلىعىن ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز كەيىن بىلاي دەپ ەسىنە الادى: «جاعداي وتە اۋىر بولدى. تاڭ قى­لاڭ بەرە كوكتەن تونگەن نەمىس ۇشاقتارى توبەمىزدەن بومبالارىن توگەتىن. ولار ءبىز قورعانىپ جاتقان جەردىڭ ءيىن شىعارا بومبالاپ العان سوڭ, ارتىنشا تانكتەرىن قالقان قىلعان قاپتاعان سولداتتار ورە شىعادى. ءبىر ادىم دا شەگىنۋ دەگەن جوق. سانسىز ساۋىتتى تانكتەردىڭ كوزىن جويىپ ۇلگەرۋ مۇمكىن ەمەس, سوندايدا ولاردىڭ جەتكەن بىرەڭ-سارانى وكوپتاعى ءبىزدىڭ سولداتتاردى تىرىدەي توپىراق استىندا تاپتاپ قالدىرۋ ءۇشىن شىنجىر تاباندارىمەن جەر قىرتىسىن قوپارا اينالدىرا الەككە تۇسەتىن...». مىنە, وسىنداي شەشۋشى كەزدە پۋلەمەت كومانديرىنىڭ كومەكشىسى بولعان شايماردان ناعىز ەرلىك تانىتتى. ءبىر كەسكىلەسكەن شايقاستا پۋلەمەتشى وققا ۇشتى. ال جاۋ بولسا, تىپتەن تاقاپ قالعان. سودان شايماردان سالقىنقاندىلىق تانى­تىپ, پۋلەمەت تۇتقاسىن ءوز قولىنا الدى. ونىڭ قولىنداعى پۋلەمەتتەن ۇزدىكسىز اتىلعان وق جاۋدى امالسىز شەگىنۋگە ماجبۇرلەيدى. اقىرى جاۋ كوپتەگەن ادامدارى­نان ايىرىلىپ تىندى. سۇم سوعىستاعى قاندى قىرعىندى كورىپ قانا قوي­ماي, وندا اسقان ەرلىك كورسەتكەن ادامداردىڭ ءىسى ودان ءارى جاراسىم تاۋىپ جاتاتىندىعىن, جوعارىدا تىلگە تيەك ەتكەنىمىزدەي, جازۋشى ە.حەمينگۋەي بەكەر ايتپاعان عوي. سوعىس باستالعاندا, ول سەمەي­دىڭ اۆيامەكتەبىنە وقۋعا الىندى. ارتىنشا الماتىداعى جاياۋ اسكەري ۋچيليششەسىنە اتتاندىرىل­دى. بۇل كەز 1942 جىلدىڭ جازعىتۇرىمى بولاتىن. ارادا التى اي وتپەي جا­تىپ ونىڭ اكەسى ۋاحات تا ماي­دانعا الىنىپ, 1944 جىلى ليت­ۆانىڭ شاۋلياي قالاسىنىڭ ءتۇبىن­دە ەرلىكپەن قازا تاپتى. ءوزى ۆز­ۆود كومانديرىنىڭ كومەكشىسى رەتىندە جاپ-جاس بوزبالا كۇيىندە ستالينگراد تۇبىندەگى شايقاسقا كىرىسىپ كەتتى. سوعىستىڭ اتى – سوعىس: نە جەڭىس, نە ءولىم. 1942 جىلدىڭ 19 قاراشاسى بارلىق ستالينگراد مايدانى بويىنشا كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ تاريحي قارسى شابۋىلى بولىپ جازىلدى. باسىپ الىنعان جەرلەر بىرتىندەپ ازات ەتىلە باستادى. وسىنداي ءبىر ەلدى مەكەن – سۋراۆيكينونى ازات ەتۋدە شايماردان وڭباي جارالاندى. ايتەۋىر ءتىرى قالدى. كەيىن ول بۇل ءساتتى ەسىنە العاندا: «وسىنداي قيىن ساعاتتا ماعان كومانديرىم ساۆ­چەنكو ايرىقشا كومەك كورسەتتى. ونىڭ ءوزى دە جارالى ەدى, بىراق سوعان قاراماستان, ول مەنىڭ جارا­قاتىمدى تاڭىپ, العاشقى جاردەم بەردى. جاراقاتىمىز جانعا باتقان ءبىز قانسىراپ, اق قاردىڭ ۇستىندە ۇزاق جاتتىق. اينالا تولعان جارالىلار, سولاردىڭ جان قىسىلعاندا ءتۇن تىنىشتىعىن بۇزىپ: «ءول­تى­رىڭ­دەرشى مەنى!», «اتىپ تاس­تاڭ­دارشى!» دەپ جالىنعان داۋىستارى ەستىلىپ جاتتى. بىراق كومەك قولىن سوزاتىن ساۋ ادام جوق. ءبىزدىڭ مۇندا قانعا بوگىپ, سۋىق تۇندە قاتىپ جاتقان كۇيىمىزدى ەشكىم بىلمەيتىن سەكىلدى. ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ الىستان قارايعان ادامدار سۇلباسى كورىندى. بار كۇشتى جيىپ, قارۋداعى سوڭعى قالعان وقتى اسپانعا اتىپ بەلگى بەرگەن سوڭ عانا بىرەۋلەر جانىمىزعا جەتتى. ارتىنشا سانيتارلار دا كەلدى-اۋ...», دەپ جازادى. قاندى شايقاستا قاتتى جارالانسا دا, قانسىراپ, اجال اۋزىنان قالسا دا, ومىرگە دەگەن قۇلشىنىسى باسىم جاس جىگىت ءولىمدى جەڭىپ, ات­قا قايتا قوندى. گوسپيتالدەن شى­عى­­­­سىمەن ونى جاياۋ اسكەر ۋچيلي­ششە­­­­سىنە جىبەردى. ارتىنشا كوپ ۇزا­ماي ونى «سمەرش» قارسى بار­­لاۋ باس باسقارماسىنىڭ جوعا­رى مەكتەبىنە وقۋعا اتتاندىردى. مۇندا ابدەن سايدىڭ تاسىنداي ىرىكتەلگەن تاجىريبەلى ادامدار دايىندالاتىنىن ەسكەرسەك, شايماردان دا بارلاۋ ءىسىنىڭ نا­عىز مامانى بولىپ شىعا كەلدى. سون­دىق­تان دا ول ەندى قارسى بارلاۋ باسقارماسىنىڭ جەدەل قىزمەتكەرى رەتىندە مايداننىڭ ەڭ كۇردەلى بولىگىندە كۇرەسكە كىرىسەدى. وسى قارسى بارلاۋ بولىمىندە ءجۇرىپ, ول بارلاۋ ماقساتىمەن جاۋ تىلىنا بىرنەشە مارتە رەيد جاسادى. رەيد ماقساتى, جاۋدىڭ الدىڭعى شەبىنىڭ ءجاي-كۇيىن انىقتاۋ, اتىس نۇكتەلەرى مەن اسكەري-ينجەنەرلىك قۇرىلىس قارىمىن ءبىلۋ ەدى. بۇل ماقسات تولىقتاي ورىندالادى. «سمەرش» اتتى قارسى بارلاۋ قۇرامىنىڭ ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە قانداي تاپسىرمالار ورىن­داعانىن كوپشىلىك جاقسى بىلەدى. ۇلى وتان سوعىسى جىلدا­رىندا «ابۆەر» جانە رسحا قىز­مەتكەرلەرىنىڭ ەكى مىڭنان استامى, جاپونيا بارلاۋى مەن قار­سى بارلاۋ قىزمەتىنىڭ 900 قىز­مەتكەرى انىقتالدى. وسى جىلدار ىشىندە ونىڭ سۇزگىسىنەن جاۋ قولىنا تۇسكەن 10 ملن.-نان استام ادام ءوتتى. 80 مىڭنىڭ ۇستىندە اسكەري قىل­مىسكەرلەر انىقتالدى. ءبىر جىلدا, ياعني 1943-1944 جىلى ىىحك اسكەرىندە 293 وتانىن سات­قا­ندار, 100 شاقتى ادام تىڭ­شى­­لىققا تارتىلعاندار, نەمىس باس­قىن­شىلارىمەن استىرتىن 76 ارەكەتتەسكەندەر, 356 قاشقىندار انىق­تالعان. مىنە, ش.باستيميەۆ وسىنداي شارالاردى باستان وتكەر­دى جانە تىكەلەي سوعان ءوزى دە ارالاسىپ وتىردى. سوندىقتان دا بولسا كەرەك, كەيىن نەمىستىڭ اسكەري قارس­ى بارلاۋ قىزمەتىنىڭ ەكس-باس­شى­سى ف. فون بەنتيۆەني 1945 جىلدىڭ مامىر ايىندا: «سوعىس تاجىريبەسىنە ساي ءبىز كەڭەستىك بار­لاۋ قىزمەتىن كۇشتى دە قاۋىپتى جاۋ رەتىندە سانادىق. «ابۆەر» مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, قىزىل ارميانىڭ تىلىنا تاستالعان بىردە-ءبىر نەمىس اگەنتى كەڭەستىك ور­گاندار نازارىنان تىس قالعان ەمەس. ال ەگەر ولار ءساتى ءتۇسىپ دەگەندەي, كەرى ورالسا, وندا مىندەتتى تۇردە جالعان اقپاراتتارمەن ءبۇر­كە­مەلەنگەن بولىپ شىعادى», دەگەن ەدى. جاۋ قولىنا جارالانىپ ءتۇسىپ, كەيىن قايتا ورالعانداردى انىقتاۋدا شايماردان كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن. سوندا وعان ەڭ قيىنى, ءوزى جازعانداي: «مەنىڭ قىزمەتىمدەگى ەڭ قيىن جاعدايلار, جازىقسىز جاندار زارداپ شەكپەۋى ءۇشىن كىم شىنىندا كىنالى, ال كىم كىنالى ەمەس ەكەنىن ءدال انىقتاۋ ەدى», دەيدى. ش.باستيميەۆ 1945 جىلى رۋ­مى­نياعا قارسى بارلاۋ باسقار­­­م­اسىنا جىبەرىلدى. وندا ءبىراز ۋاقىت قىزمەت اتقارعان سوڭ الماتىعا ورا­لىپ, گيتلەرلىك ارنايى قىز­مەت اگەنتتەرىن ىزدەۋ, انىقتاۋ جۇ­مىس­تارىمەن اينالىسادى. ونىڭ بۇل ماڭداي تەرى دە زايا كەتپەيدى: «تسەپپەلين» اتتى نەمىستىڭ بارلاۋ ورگانىنىڭ بىرقاتار اگەنتتەرىن اشكەرەلەدى. بۇل جۇمىستارى وعان كەيىن تەرگەۋ بولىمىندە تەرگەۋشى بولىپ ىستەگەندە دە وراسان كومەگىن تيگىزدى. 1959 جىلى ش.باستيميەۆ رەس­پۋب­­ليكانىڭ اتوم ونەركاسىبىن قام­تا­­ماسىز ەتۋ بويىنشا 1 ارنايى ءبو­لىم باستىعىنىڭ ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالدى. ارتىنشا وسى ءبولىم باستىعى بولدى. سوندا ونىڭ تىكەلەي قىراعىلىعى ارقاسىندا ونەركاسىپكە وراسان نۇقسان كەلتىر­گەلى جۇرگەن س. دەگەن ازامات ۇستا­لىپ, تۇتقىندالدى. بۇدان كەيىن ول ءبىرىنشى بارلاۋ ءبولىم­شەسىنە اۋىستىرىلدى. وسىندا ءجۇر­گەندە ول ەۋروپا ەلدەرىمەن «مۇددە­لى» بايلانىسى بار ءبىر ادامدى انىق­تادى. جەدەل شارا كەزىندە رەزيدەنت پەن ونىڭ باتىس ەلدەرىنىڭ بىرىمەن باي­لانىسى اشكەرەلەندى. كەيىن شە­­تەلدىك «ينتۋريست» جەلىسى بو­يىن­­­­شا ماسكەۋگە كەلگەن رەزي­دەنت پەن قوناقتىڭ كەزدەسۋى ۇيىم­داس­تى­­رىلدى. بارلىق قۇپيا شارا­لار ش.باستيميەۆتىڭ جەكە باقى­لاۋىمەن وتكىزىلدى. 1969 جىلى كسرو مقك ءتور­اعا­سىنىڭ بۇيرى­عى بويىنشا رەسپۋبليكانىڭ مقك ارنايى با­عىتتاعى بارلاۋ-جويۋ ەرەكشە پولكى قۇرىلدى. بۇل پولكتىڭ مىندەتى دە, اتقاراتىن قىز­مەتى دە ەرەكشە ەدى. مىنە, وسى پولكتىڭ باستىعىنا ش.باس­تيميەۆ تاعايىندالدى. ول پولكتىڭ قۇپيا دا ەرەكشە قىزمەت قىرلارى مەن سىر­لارىنىڭ مىندەتىن تولىق ءتۇسى­نىپ يگەرۋ, مەڭگەرۋ ءۇشىن كسرو-نىڭ مقك باس باسقارماسىندا ەكى اي ازىرلىكتەن ءوتتى. ءيا, سايدىڭ تا­سىنداي ىرىكتەلگەن, سەن تۇر مەن اي­تايىن دەيتىن, ەرەكشە مىندەتتەر يىقتارىنا جۇكتەلگەن نەبىر نار تۇلعالى جىگىتتەر جيىلعان پولككە ش.باستيميەۆ ون جىل باس­شى­لىق ەتتى. بۇل پولك كسرو كە­زىن­دە اسا ساقتىقپەن قۇرىلعان اسا ەرەك­شە باعىتتاعى ءتورت پا­راشيۋت­تى-دەسانتتىق پولكتىڭ ءبىرى بولدى. اتاقتى «الفا» سە­كىل­دى بۇل پولكتىڭ دە ەرلىگى ەل ەسىن­دە قالدى. ايتا بەرسە وتە كوپ. اۋعان سوعىسى باستالعاندا بۇل جىگىتتەردىڭ بىرقاتارى ەرەكشە باعىتتاعى «التاي» ارنايى وتريا­دىنىڭ داڭقىن اسقاقتاتتى. ول ەندى, ياعني اۋعان سوعىسى كەزىندە بارلاۋ قىزمەتتەرىنىڭ ءىسى بولەك اڭگىمە. ال ش.باستيميەۆ جوعا­رى­دا ايتقانىمىزداي, زور ەڭبە­گى­مەن, ادال ىسىمەن وسى پولك باسشى­لى­عىندا ەلەنىپ ءجۇرىپ, 1982 جى­لى قۇرمەتتى ەڭبەك دەمالىسىنا شىقتى. كوپتەگەن مەملەكەتتىك مارا­پ­اتتارعا يە بولدى. 1972 جىلى يۋ.اندروپوۆتىڭ ءوز قولىنان «پولكوۆنيك» شەنىن الدى. زەينەتكە شىققان سوڭ دا ش.باستيميەۆ تىنىم تاپقان جوق. ءوزىنىڭ بىلگەنىن كەيىنگى تولقىنعا جەتكىزۋدەن جالىقپادى. وسىلايشا, تۇزدە دە, ۇيدە ءماندى دە ءساندى ءومىر سۇرە بىلگەن شايماردان اعا 85 جاسقا كەلىپ, باقيلىق بولدى. ارتىندا ونىڭ ۇلكەن ءىزى قالدى. الەكساندر تاسبولاتوۆ, «ەگەمەن قازاقستان».