تاريح • 28 قازان، 2021

التىن وردا – قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ التىن بەسىگى

1688 رەت كورسەتىلدى

كەشە اتىراۋدا قازاقستان، تۇركيا، اقش، جاپونيا، رەسەي جانە ۋكراينا عالىمدارىنىڭ قاتىسۋىمەن « ۇلىق ۇلىس – التىن وردا» تاقىرىبىندا  حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. اۋقىمدى باسقوسۋ الدىمەن تاقىرىپتىق مازمۇنىنا وراي بەس پانەلگە ءبولىندى. ال پلەنارلىق وتىرىستى پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى داۋرەن اباەۆ اشىپ، مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قۇتتىقتاۋىن وقىپ بەردى.

– التىن وردانىڭ تاريحى قازىر­گى قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ جىل­ناما­سىمەن تىعىز بايلانىستى. ايگىلى جوشى حان كەسەنەسى مەن سارايشىق قالاسىنىڭ قازاق­ستان اۋماعىندا ورنالاسۋى جانە شەتەل مۇراعاتتارىنان كوپ­تە­گەن جازبا دەرەكتىڭ تابىلۋى – وسىنىڭ ايقىن دالەلى. شىن مانىندە، التىن وردا­نىڭ تاريحى ءالى دە تەرەڭ زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. ءتۇرلى سەبەپتەرگە باي­لانىستى ءتول شەجىرەمىزدىڭ وسى بىرنەشە عاسىرلىق كەزەڭى نازار­­دان تىس قالدى. ەلباسىنىڭ باس­­تاماسىمەن قولعا الىنعان اۋقىم­دى باعدارلامالار جۇرتى­مىزدىڭ تاريحي ساناسىن جاڭ­عىر­­تۋعا زور ۇلەس قوستى. سان مىڭ­­جىلدىق شەجىرەمىزدەگى ساباقتاس­تىق جالعاسىن تاۋىپ، ۇلت­تىق رۋحىمىز بيىكتەي ءتۇستى. ءبىز التىن وردا داۋىرىنەن كەلگەن قۇندى جادىگەرلەردى دۇنيە جۇزىنە تانىتىپ، ونى تۋريزم سالاسىن دامىتۋ ءۇشىن ءتيىمدى پايدالانۋىمىز كەرەك، دەلىنگەن پرەزيدەنتتىڭ قۇتتىقتاۋىندا.

پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باس­شى­سىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى داۋرەن اباەۆتىڭ بايانداۋىنشا، التىن وردانى تامىرى تەرەڭ تاريحىمىزدىڭ ءبىر پاراعى دەپ قانا ەمەس، قازاق ۇلتى مەن مەملەكەتتىلىگىنىڭ التىن بەسىگى رەتىندە قاراستىرۋ قاجەت.

– بۇعان تاريحپەن اسىرەماق­تانۋ دەپ ەمەس، گەنەتيكتەر دالەل­دەگەن دەرەك دەپ قاراعان ءجون. وعان قوسا جوشى ۇلىسى – دالا مەم­لەكەتتىلىگىنىڭ ارحەتيپى، باس­تاۋ بۇلاعى. 1465 جىلى كەرەي مەن جانىبەك حاندار نەگىزىن قالا­عان قازاق حاندىعىنىڭ قۇرى­لۋ سەبەبىن ابىلقايىرعا كوڭى­لى تولماعان 200 مىڭ حالىق­تىڭ ۇدەرە كوشكەنى دەپ قانا قا­راس­تىرۋعا بولمايدى. قانداي كۇش­تى بولسا دا، وكپە مەن رەنىش مەم­لەكەت قۇراۋشى يدەيا بولا ال­ماي­دى. سول ءۇشىن العاشقى حان­دارى­مىزدىڭ تۇپكى ويى – التىن وردا جوباسىن قايتا جاڭعىرتىپ، جوشى ۇلىسىنىڭ اۋماعىن، وندا تۇراتىن حالىقتى بىرىكتىرۋ ەدى. جىلدار وتە بۇل جوبانى ۇلى حاندارىمىزدىڭ ءبىرى – قاسىم حان جۇزەگە اسىردى. ول ورىنبوردان ماۋرەنناحرعا دەيىنگى الىپ اي­ماقتى باعىن­دىرىپ، بيلىك جۇر­گىزدى، – دەدى داۋرەن اباەۆ.

ول بيىلعى مامىردا ەلوردادا وتكەن كونفەرەنتسيادا ءححى عاسىرداعى التىنور­دا­لىق جەتى قاعيدانى بايانداعانىن تىل­گە تيەك ەتتى. ءبىرىنشى قاعيدا – مىقتى «بيلىك ۆەرتيكالى» ارقىلى ورتالىقتان باس­قارىلاتىن مەملەكەت. بۇل وزىنە سەنىپ تاپسىرىلعان جۇمىسقا لاۋازىمدى تۇل­عانىڭ دەربەس جاۋاپ بەرۋىن بىلدىرەدى. ەكىنشى قاعيدا – مەريتوكراتيا نەمەسە باس­شى­لىققا لايىقتى ادامداردىڭ كەلۋى. ءۇشىن­شى قاعيدا – اكىمشىلىك باسقارۋدىڭ تيىم­دىلىگى. ءتورتىنشى قاعيدا – عىلىم-ءبىلىم عۇرپى. بەسىنشى قاعيدا – ديالوگ مادەنيەتى. التىنشى – ديپلوماتيا مادەنيەتى. جەتىنشى – ادامي قۇندىلىقتار.

سونداي-اق مەملەكەت باسشىسىنىڭ «التىن وردا» تاقىرىبىن ناسيحاتتاۋ بويىنشا بىرقاتار باستامانى ما­قۇل­داعانىنا توقتالدى. باستامالاردى كە­لەسى جىلدان باستاپ جۇزەگە اسىرۋ كوز­دەلىپ وتىر. بىرىنشىدەن، شەتەل ارحيۆ­تەرىندەگى التىن ورداعا قاتىستى ماتەريال­داردى ىزدەۋ جۇمىستارى كۇشەي­تىلەدى. ەكىنشىدەن، رەسپۋبليكا اۋما­عىن­داعى التىن وردا قالالارىن قايتا قال­پ­ىنا كەلتىرۋ، سونىڭ نەگىزىندە تاريحي-ماتەريالدىق كەشەن قۇرۋ بويىنشا جوسپار دايىندالادى. ۇشىنشىدەن، عىلىمي مونوگرافيالار، ماسەلەن، جوشى، بەركە، وزبەك حاندار تۋرا­لى شىعارۋ پىسىقتالادى.

تورتىنشىدەن، « ۇلىق ۇلىس» ەنتسيك­لوپەدياسىن شىعارۋ، ۆيكيپەدياداعى التىن وردا تاقىرىبىنا قاتىستى قازاق، ورىس، اعىلشىن تىلىندەگى كونتەنتتى جاڭا­لاۋ كوزدەلىپ وتىر. بەسىنشىدەن، ۇلىق ۇلىس­تىڭ جوشىدان كەنەسارىعا دەيىنگى حان­دارى تۋرالى، التىن وردانىڭ رۋحاني جانە ماتەريالدىق مادەنيەتى، قالا­لارى مەن ساۋدا ساياساتى جايلى دەرەكتى فيلم­دەر سەرياسىن شىعارۋ جوسپارى بار. التىنشىدان، التىنوردالىق ەپوس­تار جەلىسىمەن بالالارعا ارنالعان ەرتەگى­لەردىڭ شىعارىلۋى قامتاماسىز ەتىلەدى. جەتىنشىدەن، التىن وردا تاقىرىبى بو­يىنشا اشىلعان تىڭ دەرەكتەر ەسكەرىلىپ، مەكتەپ جانە جوعارى وقۋ ورنىنداعى قازاقستان تاريحى ءپانى باعدارلاماسىنىڭ مازمۇنى وزەكتەندىرىلەدى.

وسى ورايدا ءبىلىم جانە عىلىم ءمي­نيسترى اسحات ايماعامبەتوۆتىڭ ايتۋىنا قا­را­عاندا، ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تا­ريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ نەگى­زىندە بەدەلدى تاريحشى عالىمداردان قۇ­رال­عان توپ «ەجەلگى داۋىردەن بۇگىنگە دەيىن­گى قازاقستان تاريحى» كوپتومدىق اكادە­ميالىق باسىلىم ازىرلەۋگە كىرىسكەن. بۇل با­سى­لىمنىڭ 3-تومى «جوشى ۇلىسى­نا» ارنالادى. ال التىن وردا تاريحىن زەرت­تەۋ بويىنشا گرانتتىق جانە نىسا­نا­لى-باعدارلامالىق قارجىلاندىرۋ شەڭ­بەرىندە 15-كە جۋىق عىلىمي جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر.

– عالىمدار قولعا العان «جاڭا دەرەك­كوزدەردى اۋدارۋ جانە التىن وردانىڭ ەتنو­ساياسي تاريحىن زەرتتەۋ» عىلىمي باع­دار­لاماسىنىڭ ماقساتى – جوشى ۇلى­سى­نىڭ ەتنوساياسي تاريحىن قازاق حان­دى­عىنىڭ تاريحي باستاماسى رەتىندە زەرتتەۋ. حالىق اراسىندا التىن وردا تاريحى تۋرالى كاسىبي عىلىمي ءبىلىمدى ناسيحاتتاۋ. اتىراۋ جەرىندە ۇلىق ۇلىستىڭ اس­تا­نالارىنىڭ ءبىرى – سارايشىق بار. بۇل قالادا التىن وردا حاندارىنىڭ ءبى­رازى تاققا وتىردى. سارايشىقتا جو­شى­ ۇلىسىنىڭ بىرقاتار حاندارى، نوعاي وردا­سى­نىڭ بەكتەرى، سونداي-اق قازاق حان­دى­عىنىڭ جەكەلەگەن حاندارى جەرلەن­گەن. سارايشىق – تاريحىمىزدىڭ سيم­ۆول­دىق استاناسىنىڭ وتە ماڭىزدى قۇ­رام­داس بولىگى. سارايشىقتىڭ مادەني مۇ­را­سىن، تاريحىن جان-جاقتى ساقتاپ، زەردەلەۋىمىز قاجەت. بۇل باعىتتا كەشەندى ارحەولوگيالىق ىزدەنىستەر جۇرگىزىلەدى. ەسكەرتكىشتىڭ ماتەريالدىق جانە رۋحاني مادەنيەتىنىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ارقىلى قۋاتتى مەملەكەتىمىزدىڭ تىرەگى رەتىندە ەجەلگى قالا تاريحىن دارىپتەيتىن بولامىز، – دەدى اسحات ايماعامبەتوۆ.

ۇعا اكادەميگى، ءال-فارابي اتىن­داعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بەرەكەت كارىباەۆتىڭ ايتۋىنشا، التىن وردا تاريحىندا ءالى دە تولىق زەرتتەلمەگەن تۇستارى بار. سونىڭ ءبىرى – التىن وردانىڭ سوڭعى كەزەڭى. ونىڭ تاريحىن قۇرىلۋ مەن قالىپتاسۋ، كۇشەيۋ مەن نىعايۋ جانە ىدىراۋشىلىق پەن كۇيرەۋ كەزەڭ­دەرىنە بولۋگە بولادى. جوشى ۇلىسى­نىڭ قۇرىلۋى مەن قالىپتاسۋى – 1225-1312 جىلدار، كۇشەيۋ كەزەڭى – 1312-1359 جىلدار ارالىعىندا بولسا، ال ونداعى ىدىراۋشىلىق ۇدەرىستەر مەن كۇيرەۋى 1360-1502 جىلدارى وتكەن.

– 1395-1396 جىلدارداعى ءامىر تەمىردىڭ التىن ورداعا جاساعان ەكىنشى جورىعى مەن توناۋشىلىعى اۋىر بولعانى بەلگىلى. تاريحشىلار مۇ­نى «التىن وردانىڭ ومىرتقاسى ءۇزىل­دى» دەپ باعالايدى. وسى جورىقتان كەيىن التىن وردا تاريحىندا ۇزاققا سوزىل­عان ىدىراۋشىلىق ءداۋىرى باستالدى. بۇل ءداۋىردىڭ العاشقى كەزەڭى 24-25 جىل­عا سوزىلىپ، التىن وردانىڭ ساياسي ساح­ناسىنا جاڭا تۇلعالاردى – ەدىگە ءبيدى، تۇ­قاي­تەمىرلىك قۇتلىق تەمىر حاندى، تاس تەمىر حاندى، شادىبەك حان­دى، ورىس حاننىڭ ۇلى قويىرشاق حان­دى، توقتامىس حاننىڭ ۇلدارى – ءجالا­لاد­ديندى، جاپاربەردىنى، كەبەكتى، كارىم­بەردىنى، قادىربەردىنى جانە تاعى باسقا تۇل­عا­لار­دى شىعاردى. بۇل تۇلعالار ىدى­راۋ ۇدەرىسىنىڭ العاشقى كەزەڭىندە جەكە­لە­گەن ۇلىستاردا حان بولىپ، شيرەك عاسىر بويى ورتالىق بيلىكتى يەلەنۋ ءۇشىن اياۋ­سىز كۇرەستەر جۇرگىزدى، – دەيدى بەرەكەت كارىباەۆ.

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى الەكساندر قادىرباەۆتىڭ بايانداۋى­نا قاراعاندا، التىن ورداعا باتىس ەۋرو­پا­لىقتار كوپ كەلگەن. سونىڭ ءبىرى – يوگانن شيلتبەرگەر. باۆاريالىق نەمىس سولداتى 1396-1427 جىلدار ارالىعىندا مۇسىلمانداردىڭ تۇتقىنىندا بولعان.

– يوگانن شيلتبەرگەر قوجايىن­دارىمەن بىرگە شىعىستىڭ كوپتەگەن ەلىندە بولعان. ونىڭ ىشىندە سول كەزدەگى الاساپىران كەزەڭدى باستان وتكەرگەن التىن وردا دا بار. نەمىس ساياحاتشىسىنىڭ جازبالارى شىعىس پەن باتىس وركەنيەتىنىڭ توعىسۋى ناتيجەسىندە قالىپتاسقان مادەنيەتتەر سيمبيوزىنىڭ وزىندىك ءبىر ءتۇرى، پوليەتنوستىق جانە پوليكونفەسسيالىق التىن وردا قوعامىن بەينەلەيدى، – دەپ پىكىر ءبىلدىردى عالىم.

انكارا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اسپيرانتى، تاريح عىلىمدارىنىڭ PhD دوكتورانتى سەرحان چىناردىڭ زەرتتەۋىنە قاراعاندا، التىن وردا مەن وسمان يمپەرياسىنىڭ اراسىنداعى بايلانىس تۇركيانىڭ تاريحىندا وتە از زەرتتەلگەن. التىن وردا مەن وسمان يمپەرياسىنىڭ اراسىندا تاريحي ساباقتاستىق بولدى ما؟

– مۇنى ازىرگە دالەلدەي الماي وتىر­مىز. بىراق كەڭ كولەمدە قاراساق، بۇلار­دىڭ ءبارى – تۇركى تايپالارى. وسمان يمپە­رياسىنىڭ قۇرىلعانىنان باستاپ ءبىزدىڭ نوعاي ورداسىنان بالقان تۇبەگىنە كەلىپ، وسمان عازىنىڭ ەر تۇعىرىلدىڭ قاسىندا بولىپ، ىنتىماقتاسۋىن التىن وردانىڭ وسمانلى يمپەرياسى مەملەكەتىلىگىنىڭ قۇرىلۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسقان تاريحي وداقتاس مەملەكەت رەتىندە تانۋعا بولادى، – دەيدى سەرحان چىنار.

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ايبولات كوشكىمباەۆ جوشى ۇلىسىنىڭ تاري­حىن زەرتتەۋدە نۋميزماتيكانى قوسال­قى ءپان رەتىندە پايدالانۋ قاجەت دەپ ەسەپ­تەيدى. كسرو ىدىراعاننان كەيىن التىن وردا تاريحىنا دەگەن قىزىعۋ­شىلىق تەرەڭدەي ءتۇستى. ماسەلەن، تاتار­ستان رەسپۋبليكاسىندا 2000 جىلدارى «ەجەلگ­ى تاتارلاردىڭ تاريحى» اتتى ۇلكەن مەگاجوبا اياسىندا التىن وردانىڭ تاري­حى­نا ارنالعان جەكە توم جازۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعان. جوشى اۋلەتى يمپە­رياسىنىڭ تاريحى تۋرالى بۇل زەرتتەۋ قايتادان تاريح ينستيتۋتىندا جازىلدى.

– «الەم تاريحىنداعى التىن وردا» دەپ اتالالاتىن بۇل ەڭبەك اعىلشىن تىلىندە قايتا باسىلدى. «تاتارلار تاريحىنان» ايىرماشىلىعى، وعان پولشا، ۋكراينا، اقش، فرانتسيا، ماجارستان، مولدوۆا، فينليانديا، سەربيا، يزرايل، قىتاي سياقتى ەلدەردىڭ عالىمدارى قاتىستى. باتىس تاريحناماسىندا شىڭعىس ۇرپاقتارى مەن موڭعول يمپەرياسىنىڭ ۇستەمدىك ەتۋ داۋىرىنە دە كوپ كوڭىل بولىنە باستادى. 2009 جىلى كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسپاسى The Cambridge History of Inner Asia: the Chinggisid Age تاقىرىبىمەن ۇلكەن ۇجىمدىق مونوگرافيا شىعاردى. دەمەك، جوشى ۇلىسىن زەرتتەۋدە التىن وردا تاريحى تۋرالى جالپىلاما اكادەميالىق باسىلىمدى دايىنداۋ تاجىريبەسى بار دەپ ايتۋ كەرەك. سونداي-اق نۋميزماتيكانىڭ قوسالقى تاريحي ءپان رەتىندەگى سوڭعى جەتىستىكتەرىنە، جوشى ۇلىسى يمپەرياسىنداعى اقشا ماتەريالدارى مەن اقشا اينالىمىنىڭ تاريحىن تالداۋ مەن جاڭاشا تۇسىندىرۋگە كوپ كوڭىل ءبولۋ كەرەك. التىن وردا داۋىرىندەگى تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ باي تاريحي-ەپيكالىق تسيكلىن زەرتتەۋگە دە نازار اۋدارۋ قاجەت، – دەيدى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.

«سارايشىق مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني مۋزەي-قورىعى» رمقك ديرەكتورى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ابىلسەيىت مۇقتاردىڭ توپشىلاۋىنشا، بۇگىنگى تاريح عىلىمىندا شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان كەلەلى ماسەلەنىڭ ءبىرى – ۇلىق ۇلىس – التىن وردا قالالارىنىڭ بىرەگەيى سارايشىق قالاسىنىڭ تاريحى. ويتكەنى ورتاعاسىرلىق زەرتتەۋلەر، ونىڭ ىشىندە 1320-1338 جىلدار ارالىعىنداعى يبن باتتۋتا، يسپاندىق پاسحاليا ەڭبەكتەرى، انونيمدىك اۆتور مەن ف.ب.پەگولوتتيدىڭ ساۋدا-ساتتىق جازباسى، ودان كەيىنگى ءحVى-ءحVىى عاسىرلارداعى وتەمىس قاجىنىڭ، مۇحاممەد حايدار دۋلاتيدىڭ، قادىرعالي جالايريدىڭ، ابىلعازىنىڭ جانە وزگە دە ەڭبەكتەر سارايشىق جونىندە تولىققاندى مالى­مەت بەرمەيدى. سول سەبەپتى، تاريحشىلار دەرەكتىك زەرتتەۋلەردى قورىتىپ، ارحەو­لوگيالىق زەرتتەۋ ماتەريالدارىن، كارتو­گرافيالىق زەرتتەۋلەر مەن ەل ىشىن­دەگى اڭىز اڭگىمەلەردى پايدالانادى.

– سارايشىق قالاسىندا لايىقتى حان سارايى بولعان. وسى حان سارايىندا جانىبەك حان دا، ونىڭ ۇلى بەردىبەك تە تاققا وتىرسا، بەلگىلى نوعايتانۋشى ۆ.ترەپاۆلوۆ وسى تىزىمگە وزبەك حاندى دا قوسادى. وكىنىشكە قاراي، بۇگىنگە دەيىن حان سارايى ورنىن تابا الماي كەلەمىز. مۇنىڭ ءوزى سارايشىقتا قازبا جۇمىستارىن كەشەندى تۇردە جۇرگىزىلۋىن قاجەت ەتەدى. سارايشىق قالاسىنىڭ ايرىقشا ماڭىزىن ەل بيلەۋشىلەرىنىڭ پانتەونى دا ايعاقتاي تۇسەدى. سارايشىقتىڭ التىن وردا، نوعاي ورداسى، قازاق حاندىعى بيلەۋشىلەرى مەن داڭقتى تۇلعالارىنىڭ پانتەونى بولعانى مويىندالعانىمەن، وندا جەرلەنگەندەر تۋرالى ورتاق پىكىر جوق. ويتكەنى ورتاعاسىرلىق زەرتتەۋشىلەردىڭ وزدەرى ءارتۇرلى پىكىر قالدىرعان. 1602 جىلعى قادىرعالي جالايريدىڭ «شەجى­رە­لەر جيناعىندا» قاسىم حان «اقىرىن­دا ساراي­شىقتا دۇنيە سالدى. بۇل كۇن­دەرى ونىڭ قابىرى سارايشىقتا جاتىر»، 1665 جىلعى ابىلعازىنىڭ «تۇرىك شەجىرەسىندە» توقتاعۋ حان «پاتشالىق ءومىرى التى-اق جىل بولدى، سارايشىق شاھارىندا جەرلەندى»، جانىبەك حان تۋرا­لى «ول ون جەتى جىل پاتشالىق قۇردى. ساراي­شىقتا جەرلەندى» دەپ جازىلعان. ولارعا قوسىمشا وتەمىس قاجىنىڭ، ابىلعازىنىڭ، ابدۋلعاففار قىرىميدىڭ جانە نوعاي جىرلارىنداعى جاناما دەرەكتەرگە سۇيەنىپ، «سارايشىقتا التىن وردا حاندارى موڭكە تەمىر حان، بەردىبەك حان، توق­تامىس حاننىڭ باسى، قازاق حاندارى­نىڭ اتاسى باراق حان جەرلەنگەن» دەگەن بول­جام جاسايمىز. بۇل ماسەلەلەر دە زەرت­تەلۋى كەرەك، – دەيدى ابىلسەيىت مۇقتار.

سارايشىقتىڭ ورتا عاسىرلاردا سالتاناتى كەلىسكەن ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە مادەني-رۋحاني ورتالىق بولعانى بۇگىندە ناقتى دەرەكتەرمەن ايعاقتالىپ وتىر. زەرتتەۋشىلەر XVIII عاسىردىڭ باسىندا رەسەيدە سىزىلعان كارتانى تاپتى. تاريحي كارتادا سارايشىقتان حاج-تارحانعا كوش تارتاتىن كەرۋەن جولدارى مەن كەرۋەن سارايلار انىق كورسەتىلگەن. وبلىس اكىمى ماحامبەت دوسمۇحامبەتوۆتىڭ ءمالىم ەتۋىنشە، قازىر سارايشىق مۋزەي-قورىعىنىڭ قورىندا 4 600 جادىگەر ساقتاۋلى تۇر. ونىڭ 400-گە جۋىعى عانا كورىنىسكە شىعارىلعان. بۇل – «التىن وردا» مۇراجايىن سالۋعا نەگىز بولاتىن جايتتىڭ ءبىرى.

– سارايشىقتا زامانىندا قولونەر­شىلەر وشاعى بولعان. ال قازىرگى تاڭدا وڭىردە 200-گە جۋىق قولونەرشى بار. بۇل ءداستۇردى قايتا جاڭعىرتۋىمىز كەرەك. سارايشىق ماۋەلى باعىمەن دە الەمگە ايگىلەنىپتى. كەشەندى ۇزىنا بويى الىپ جاتاتىن گۇلستان پرومەنادى سول كۇندەرگە ساپار شەگۋ مۇمكىندىگىن سىيلايتىن ساياباق بولماق. كەشەن ىشىندە جىلقىمەن، تۇيەمەن سەيىل قۇرۋ جانە جايىق وزەنىندە التىن قايىقپەن سەرۋەندەۋ كوپشىلىكتىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتاتىن جوباعا اينالادى. قازىر سارايشىق مۋزەي-قورىعىنا 20 مىڭعا جۋىق تۋريست كەلەدى. جاڭا جوبا ىسكە قوسىلعاندا تۋريستەر سانى 700 مىڭعا دەيىن ارتادى دەگەن بولجام بار. جۇزدەگەن جۇمىس ورنى اشىلادى، – دەدى وبلىس اكىمى.

سوڭعى جاڭالىقتار

جەكپە-جەكسىز وتكەن العاشقى جىل

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 09:08

«دينامودان» جەڭىلدى

حوككەي • بۇگىن، 07:34

كرەاتيۆتى كىتاپ دۇكەنى

ايماقتار • بۇگىن، 07:33

جانبوتا جاراپ تۇر

سپورت • بۇگىن، 07:27

اقىن تۇتىنعان كەسە

تاريح • بۇگىن، 07:24

ۇلى جامبىل مۇراسى ۇلىقتالدى

رۋحانيات • بۇگىن، 00:33

ۇقساس جاڭالىقتار