– التىن وردانىڭ تاريحى قازىرگى قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ جىلناماسىمەن تىعىز بايلانىستى. ايگىلى جوشى حان كەسەنەسى مەن سارايشىق قالاسىنىڭ قازاقستان اۋماعىندا ورنالاسۋى جانە شەتەل مۇراعاتتارىنان كوپتەگەن جازبا دەرەكتىڭ تابىلۋى – وسىنىڭ ايقىن دالەلى. شىن مانىندە, التىن وردانىڭ تاريحى ءالى دە تەرەڭ زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى ءتول شەجىرەمىزدىڭ وسى بىرنەشە عاسىرلىق كەزەڭى نازاردان تىس قالدى. ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان اۋقىمدى باعدارلامالار جۇرتىمىزدىڭ تاريحي ساناسىن جاڭعىرتۋعا زور ۇلەس قوستى. سان مىڭجىلدىق شەجىرەمىزدەگى ساباقتاستىق جالعاسىن تاۋىپ, ۇلتتىق رۋحىمىز بيىكتەي ءتۇستى. ءبىز التىن وردا داۋىرىنەن كەلگەن قۇندى جادىگەرلەردى دۇنيە جۇزىنە تانىتىپ, ونى تۋريزم سالاسىن دامىتۋ ءۇشىن ءتيىمدى پايدالانۋىمىز كەرەك, دەلىنگەن پرەزيدەنتتىڭ قۇتتىقتاۋىندا.
پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى داۋرەن اباەۆتىڭ بايانداۋىنشا, التىن وردانى تامىرى تەرەڭ تاريحىمىزدىڭ ءبىر پاراعى دەپ قانا ەمەس, قازاق ۇلتى مەن مەملەكەتتىلىگىنىڭ التىن بەسىگى رەتىندە قاراستىرۋ قاجەت.
– بۇعان تاريحپەن اسىرەماقتانۋ دەپ ەمەس, گەنەتيكتەر دالەلدەگەن دەرەك دەپ قاراعان ءجون. وعان قوسا جوشى ۇلىسى – دالا مەملەكەتتىلىگىنىڭ ارحەتيپى, باستاۋ بۇلاعى. 1465 جىلى كەرەي مەن جانىبەك حاندار نەگىزىن قالاعان قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋ سەبەبىن ابىلقايىرعا كوڭىلى تولماعان 200 مىڭ حالىقتىڭ ۇدەرە كوشكەنى دەپ قانا قاراستىرۋعا بولمايدى. قانداي كۇشتى بولسا دا, وكپە مەن رەنىش مەملەكەت قۇراۋشى يدەيا بولا المايدى. سول ءۇشىن العاشقى حاندارىمىزدىڭ تۇپكى ويى – التىن وردا جوباسىن قايتا جاڭعىرتىپ, جوشى ۇلىسىنىڭ اۋماعىن, وندا تۇراتىن حالىقتى بىرىكتىرۋ ەدى. جىلدار وتە بۇل جوبانى ۇلى حاندارىمىزدىڭ ءبىرى – قاسىم حان جۇزەگە اسىردى. ول ورىنبوردان ماۋرەنناحرعا دەيىنگى الىپ ايماقتى باعىندىرىپ, بيلىك جۇرگىزدى, – دەدى داۋرەن اباەۆ.
ول بيىلعى مامىردا ەلوردادا وتكەن كونفەرەنتسيادا ءححى عاسىرداعى التىنوردالىق جەتى قاعيدانى بايانداعانىن تىلگە تيەك ەتتى. ءبىرىنشى قاعيدا – مىقتى «بيلىك ۆەرتيكالى» ارقىلى ورتالىقتان باسقارىلاتىن مەملەكەت. بۇل وزىنە سەنىپ تاپسىرىلعان جۇمىسقا لاۋازىمدى تۇلعانىڭ دەربەس جاۋاپ بەرۋىن بىلدىرەدى. ەكىنشى قاعيدا – مەريتوكراتيا نەمەسە باسشىلىققا لايىقتى ادامداردىڭ كەلۋى. ءۇشىنشى قاعيدا – اكىمشىلىك باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگى. ءتورتىنشى قاعيدا – عىلىم-ءبىلىم عۇرپى. بەسىنشى قاعيدا – ديالوگ مادەنيەتى. التىنشى – ديپلوماتيا مادەنيەتى. جەتىنشى – ادامي قۇندىلىقتار.
سونداي-اق مەملەكەت باسشىسىنىڭ «التىن وردا» تاقىرىبىن ناسيحاتتاۋ بويىنشا بىرقاتار باستامانى ماقۇلداعانىنا توقتالدى. باستامالاردى كەلەسى جىلدان باستاپ جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلىپ وتىر. بىرىنشىدەن, شەتەل ارحيۆتەرىندەگى التىن ورداعا قاتىستى ماتەريالداردى ىزدەۋ جۇمىستارى كۇشەيتىلەدى. ەكىنشىدەن, رەسپۋبليكا اۋماعىنداعى التىن وردا قالالارىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ, سونىڭ نەگىزىندە تاريحي-ماتەريالدىق كەشەن قۇرۋ بويىنشا جوسپار دايىندالادى. ۇشىنشىدەن, عىلىمي مونوگرافيالار, ماسەلەن, جوشى, بەركە, وزبەك حاندار تۋرالى شىعارۋ پىسىقتالادى.
تورتىنشىدەن, « ۇلىق ۇلىس» ەنتسيكلوپەدياسىن شىعارۋ, ۆيكيپەدياداعى التىن وردا تاقىرىبىنا قاتىستى قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلىندەگى كونتەنتتى جاڭالاۋ كوزدەلىپ وتىر. بەسىنشىدەن, ۇلىق ۇلىستىڭ جوشىدان كەنەسارىعا دەيىنگى حاندارى تۋرالى, التىن وردانىڭ رۋحاني جانە ماتەريالدىق مادەنيەتى, قالالارى مەن ساۋدا ساياساتى جايلى دەرەكتى فيلمدەر سەرياسىن شىعارۋ جوسپارى بار. التىنشىدان, التىنوردالىق ەپوستار جەلىسىمەن بالالارعا ارنالعان ەرتەگىلەردىڭ شىعارىلۋى قامتاماسىز ەتىلەدى. جەتىنشىدەن, التىن وردا تاقىرىبى بويىنشا اشىلعان تىڭ دەرەكتەر ەسكەرىلىپ, مەكتەپ جانە جوعارى وقۋ ورنىنداعى قازاقستان تاريحى ءپانى باعدارلاماسىنىڭ مازمۇنى وزەكتەندىرىلەدى.
وسى ورايدا ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ نەگىزىندە بەدەلدى تاريحشى عالىمداردان قۇرالعان توپ «ەجەلگى داۋىردەن بۇگىنگە دەيىنگى قازاقستان تاريحى» كوپتومدىق اكادەميالىق باسىلىم ازىرلەۋگە كىرىسكەن. بۇل باسىلىمنىڭ 3-تومى «جوشى ۇلىسىنا» ارنالادى. ال التىن وردا تاريحىن زەرتتەۋ بويىنشا گرانتتىق جانە نىسانالى-باعدارلامالىق قارجىلاندىرۋ شەڭبەرىندە 15-كە جۋىق عىلىمي جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر.
– عالىمدار قولعا العان «جاڭا دەرەككوزدەردى اۋدارۋ جانە التىن وردانىڭ ەتنوساياسي تاريحىن زەرتتەۋ» عىلىمي باعدارلاماسىنىڭ ماقساتى – جوشى ۇلىسىنىڭ ەتنوساياسي تاريحىن قازاق حاندىعىنىڭ تاريحي باستاماسى رەتىندە زەرتتەۋ. حالىق اراسىندا التىن وردا تاريحى تۋرالى كاسىبي عىلىمي ءبىلىمدى ناسيحاتتاۋ. اتىراۋ جەرىندە ۇلىق ۇلىستىڭ استانالارىنىڭ ءبىرى – سارايشىق بار. بۇل قالادا التىن وردا حاندارىنىڭ ءبىرازى تاققا وتىردى. سارايشىقتا جوشى ۇلىسىنىڭ بىرقاتار حاندارى, نوعاي ورداسىنىڭ بەكتەرى, سونداي-اق قازاق حاندىعىنىڭ جەكەلەگەن حاندارى جەرلەنگەن. سارايشىق – تاريحىمىزدىڭ سيمۆولدىق استاناسىنىڭ وتە ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى. سارايشىقتىڭ مادەني مۇراسىن, تاريحىن جان-جاقتى ساقتاپ, زەردەلەۋىمىز قاجەت. بۇل باعىتتا كەشەندى ارحەولوگيالىق ىزدەنىستەر جۇرگىزىلەدى. ەسكەرتكىشتىڭ ماتەريالدىق جانە رۋحاني مادەنيەتىنىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ارقىلى قۋاتتى مەملەكەتىمىزدىڭ تىرەگى رەتىندە ەجەلگى قالا تاريحىن دارىپتەيتىن بولامىز, – دەدى اسحات ايماعامبەتوۆ.
ۇعا اكادەميگى, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بەرەكەت كارىباەۆتىڭ ايتۋىنشا, التىن وردا تاريحىندا ءالى دە تولىق زەرتتەلمەگەن تۇستارى بار. سونىڭ ءبىرى – التىن وردانىڭ سوڭعى كەزەڭى. ونىڭ تاريحىن قۇرىلۋ مەن قالىپتاسۋ, كۇشەيۋ مەن نىعايۋ جانە ىدىراۋشىلىق پەن كۇيرەۋ كەزەڭدەرىنە بولۋگە بولادى. جوشى ۇلىسىنىڭ قۇرىلۋى مەن قالىپتاسۋى – 1225-1312 جىلدار, كۇشەيۋ كەزەڭى – 1312-1359 جىلدار ارالىعىندا بولسا, ال ونداعى ىدىراۋشىلىق ۇدەرىستەر مەن كۇيرەۋى 1360-1502 جىلدارى وتكەن.
– 1395-1396 جىلدارداعى ءامىر تەمىردىڭ التىن ورداعا جاساعان ەكىنشى جورىعى مەن توناۋشىلىعى اۋىر بولعانى بەلگىلى. تاريحشىلار مۇنى «التىن وردانىڭ ومىرتقاسى ءۇزىلدى» دەپ باعالايدى. وسى جورىقتان كەيىن التىن وردا تاريحىندا ۇزاققا سوزىلعان ىدىراۋشىلىق ءداۋىرى باستالدى. بۇل ءداۋىردىڭ العاشقى كەزەڭى 24-25 جىلعا سوزىلىپ, التىن وردانىڭ ساياسي ساحناسىنا جاڭا تۇلعالاردى – ەدىگە ءبيدى, تۇقايتەمىرلىك قۇتلىق تەمىر حاندى, تاس تەمىر حاندى, شادىبەك حاندى, ورىس حاننىڭ ۇلى قويىرشاق حاندى, توقتامىس حاننىڭ ۇلدارى – ءجالالادديندى, جاپاربەردىنى, كەبەكتى, كارىمبەردىنى, قادىربەردىنى جانە تاعى باسقا تۇلعالاردى شىعاردى. بۇل تۇلعالار ىدىراۋ ۇدەرىسىنىڭ العاشقى كەزەڭىندە جەكەلەگەن ۇلىستاردا حان بولىپ, شيرەك عاسىر بويى ورتالىق بيلىكتى يەلەنۋ ءۇشىن اياۋسىز كۇرەستەر جۇرگىزدى, – دەيدى بەرەكەت كارىباەۆ.
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى الەكساندر قادىرباەۆتىڭ بايانداۋىنا قاراعاندا, التىن ورداعا باتىس ەۋروپالىقتار كوپ كەلگەن. سونىڭ ءبىرى – يوگانن شيلتبەرگەر. باۆاريالىق نەمىس سولداتى 1396-1427 جىلدار ارالىعىندا مۇسىلمانداردىڭ تۇتقىنىندا بولعان.
– يوگانن شيلتبەرگەر قوجايىندارىمەن بىرگە شىعىستىڭ كوپتەگەن ەلىندە بولعان. ونىڭ ىشىندە سول كەزدەگى الاساپىران كەزەڭدى باستان وتكەرگەن التىن وردا دا بار. نەمىس ساياحاتشىسىنىڭ جازبالارى شىعىس پەن باتىس وركەنيەتىنىڭ توعىسۋى ناتيجەسىندە قالىپتاسقان مادەنيەتتەر سيمبيوزىنىڭ وزىندىك ءبىر ءتۇرى, پوليەتنوستىق جانە پوليكونفەسسيالىق التىن وردا قوعامىن بەينەلەيدى, – دەپ پىكىر ءبىلدىردى عالىم.
انكارا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اسپيرانتى, تاريح عىلىمدارىنىڭ PhD دوكتورانتى سەرحان چىناردىڭ زەرتتەۋىنە قاراعاندا, التىن وردا مەن وسمان يمپەرياسىنىڭ اراسىنداعى بايلانىس تۇركيانىڭ تاريحىندا وتە از زەرتتەلگەن. التىن وردا مەن وسمان يمپەرياسىنىڭ اراسىندا تاريحي ساباقتاستىق بولدى ما؟
– مۇنى ازىرگە دالەلدەي الماي وتىرمىز. بىراق كەڭ كولەمدە قاراساق, بۇلاردىڭ ءبارى – تۇركى تايپالارى. وسمان يمپەرياسىنىڭ قۇرىلعانىنان باستاپ ءبىزدىڭ نوعاي ورداسىنان بالقان تۇبەگىنە كەلىپ, وسمان عازىنىڭ ەر تۇعىرىلدىڭ قاسىندا بولىپ, ىنتىماقتاسۋىن التىن وردانىڭ وسمانلى يمپەرياسى مەملەكەتىلىگىنىڭ قۇرىلۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسقان تاريحي وداقتاس مەملەكەت رەتىندە تانۋعا بولادى, – دەيدى سەرحان چىنار.
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ايبولات كوشكىمباەۆ جوشى ۇلىسىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋدە نۋميزماتيكانى قوسالقى ءپان رەتىندە پايدالانۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. كسرو ىدىراعاننان كەيىن التىن وردا تاريحىنا دەگەن قىزىعۋشىلىق تەرەڭدەي ءتۇستى. ماسەلەن, تاتارستان رەسپۋبليكاسىندا 2000 جىلدارى «ەجەلگى تاتارلاردىڭ تاريحى» اتتى ۇلكەن مەگاجوبا اياسىندا التىن وردانىڭ تاريحىنا ارنالعان جەكە توم جازۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعان. جوشى اۋلەتى يمپەرياسىنىڭ تاريحى تۋرالى بۇل زەرتتەۋ قايتادان تاريح ينستيتۋتىندا جازىلدى.
– «الەم تاريحىنداعى التىن وردا» دەپ اتالالاتىن بۇل ەڭبەك اعىلشىن تىلىندە قايتا باسىلدى. «تاتارلار تاريحىنان» ايىرماشىلىعى, وعان پولشا, ۋكراينا, اقش, فرانتسيا, ماجارستان, مولدوۆا, فينليانديا, سەربيا, يزرايل, قىتاي سياقتى ەلدەردىڭ عالىمدارى قاتىستى. باتىس تاريحناماسىندا شىڭعىس ۇرپاقتارى مەن موڭعول يمپەرياسىنىڭ ۇستەمدىك ەتۋ داۋىرىنە دە كوپ كوڭىل بولىنە باستادى. 2009 جىلى كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسپاسى The Cambridge History of Inner Asia: the Chinggisid Age تاقىرىبىمەن ۇلكەن ۇجىمدىق مونوگرافيا شىعاردى. دەمەك, جوشى ۇلىسىن زەرتتەۋدە التىن وردا تاريحى تۋرالى جالپىلاما اكادەميالىق باسىلىمدى دايىنداۋ تاجىريبەسى بار دەپ ايتۋ كەرەك. سونداي-اق نۋميزماتيكانىڭ قوسالقى تاريحي ءپان رەتىندەگى سوڭعى جەتىستىكتەرىنە, جوشى ۇلىسى يمپەرياسىنداعى اقشا ماتەريالدارى مەن اقشا اينالىمىنىڭ تاريحىن تالداۋ مەن جاڭاشا تۇسىندىرۋگە كوپ كوڭىل ءبولۋ كەرەك. التىن وردا داۋىرىندەگى تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ باي تاريحي-ەپيكالىق تسيكلىن زەرتتەۋگە دە نازار اۋدارۋ قاجەت, – دەيدى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
«سارايشىق مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني مۋزەي-قورىعى» رمقك ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ابىلسەيىت مۇقتاردىڭ توپشىلاۋىنشا, بۇگىنگى تاريح عىلىمىندا شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان كەلەلى ماسەلەنىڭ ءبىرى – ۇلىق ۇلىس – التىن وردا قالالارىنىڭ بىرەگەيى سارايشىق قالاسىنىڭ تاريحى. ويتكەنى ورتاعاسىرلىق زەرتتەۋلەر, ونىڭ ىشىندە 1320-1338 جىلدار ارالىعىنداعى يبن باتتۋتا, يسپاندىق پاسحاليا ەڭبەكتەرى, انونيمدىك اۆتور مەن ف.ب.پەگولوتتيدىڭ ساۋدا-ساتتىق جازباسى, ودان كەيىنگى ءحVى-ءحVىى عاسىرلارداعى وتەمىس قاجىنىڭ, مۇحاممەد حايدار دۋلاتيدىڭ, قادىرعالي جالايريدىڭ, ابىلعازىنىڭ جانە وزگە دە ەڭبەكتەر سارايشىق جونىندە تولىققاندى مالىمەت بەرمەيدى. سول سەبەپتى, تاريحشىلار دەرەكتىك زەرتتەۋلەردى قورىتىپ, ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ ماتەريالدارىن, كارتوگرافيالىق زەرتتەۋلەر مەن ەل ىشىندەگى اڭىز اڭگىمەلەردى پايدالانادى.
– سارايشىق قالاسىندا لايىقتى حان سارايى بولعان. وسى حان سارايىندا جانىبەك حان دا, ونىڭ ۇلى بەردىبەك تە تاققا وتىرسا, بەلگىلى نوعايتانۋشى ۆ.ترەپاۆلوۆ وسى تىزىمگە وزبەك حاندى دا قوسادى. وكىنىشكە قاراي, بۇگىنگە دەيىن حان سارايى ورنىن تابا الماي كەلەمىز. مۇنىڭ ءوزى سارايشىقتا قازبا جۇمىستارىن كەشەندى تۇردە جۇرگىزىلۋىن قاجەت ەتەدى. سارايشىق قالاسىنىڭ ايرىقشا ماڭىزىن ەل بيلەۋشىلەرىنىڭ پانتەونى دا ايعاقتاي تۇسەدى. سارايشىقتىڭ التىن وردا, نوعاي ورداسى, قازاق حاندىعى بيلەۋشىلەرى مەن داڭقتى تۇلعالارىنىڭ پانتەونى بولعانى مويىندالعانىمەن, وندا جەرلەنگەندەر تۋرالى ورتاق پىكىر جوق. ويتكەنى ورتاعاسىرلىق زەرتتەۋشىلەردىڭ وزدەرى ءارتۇرلى پىكىر قالدىرعان. 1602 جىلعى قادىرعالي جالايريدىڭ «شەجىرەلەر جيناعىندا» قاسىم حان «اقىرىندا سارايشىقتا دۇنيە سالدى. بۇل كۇندەرى ونىڭ قابىرى سارايشىقتا جاتىر», 1665 جىلعى ابىلعازىنىڭ «تۇرىك شەجىرەسىندە» توقتاعۋ حان «پاتشالىق ءومىرى التى-اق جىل بولدى, سارايشىق شاھارىندا جەرلەندى», جانىبەك حان تۋرالى «ول ون جەتى جىل پاتشالىق قۇردى. سارايشىقتا جەرلەندى» دەپ جازىلعان. ولارعا قوسىمشا وتەمىس قاجىنىڭ, ابىلعازىنىڭ, ابدۋلعاففار قىرىميدىڭ جانە نوعاي جىرلارىنداعى جاناما دەرەكتەرگە سۇيەنىپ, «سارايشىقتا التىن وردا حاندارى موڭكە تەمىر حان, بەردىبەك حان, توقتامىس حاننىڭ باسى, قازاق حاندارىنىڭ اتاسى باراق حان جەرلەنگەن» دەگەن بولجام جاسايمىز. بۇل ماسەلەلەر دە زەرتتەلۋى كەرەك, – دەيدى ابىلسەيىت مۇقتار.
سارايشىقتىڭ ورتا عاسىرلاردا سالتاناتى كەلىسكەن ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە مادەني-رۋحاني ورتالىق بولعانى بۇگىندە ناقتى دەرەكتەرمەن ايعاقتالىپ وتىر. زەرتتەۋشىلەر XVIII عاسىردىڭ باسىندا رەسەيدە سىزىلعان كارتانى تاپتى. تاريحي كارتادا سارايشىقتان حاج-تارحانعا كوش تارتاتىن كەرۋەن جولدارى مەن كەرۋەن سارايلار انىق كورسەتىلگەن. وبلىس اكىمى ماحامبەت دوسمۇحامبەتوۆتىڭ ءمالىم ەتۋىنشە, قازىر سارايشىق مۋزەي-قورىعىنىڭ قورىندا 4 600 جادىگەر ساقتاۋلى تۇر. ونىڭ 400-گە جۋىعى عانا كورىنىسكە شىعارىلعان. بۇل – «التىن وردا» مۇراجايىن سالۋعا نەگىز بولاتىن جايتتىڭ ءبىرى.
– سارايشىقتا زامانىندا قولونەرشىلەر وشاعى بولعان. ال قازىرگى تاڭدا وڭىردە 200-گە جۋىق قولونەرشى بار. بۇل ءداستۇردى قايتا جاڭعىرتۋىمىز كەرەك. سارايشىق ماۋەلى باعىمەن دە الەمگە ايگىلەنىپتى. كەشەندى ۇزىنا بويى الىپ جاتاتىن گۇلستان پرومەنادى سول كۇندەرگە ساپار شەگۋ مۇمكىندىگىن سىيلايتىن ساياباق بولماق. كەشەن ىشىندە جىلقىمەن, تۇيەمەن سەيىل قۇرۋ جانە جايىق وزەنىندە التىن قايىقپەن سەرۋەندەۋ كوپشىلىكتىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتاتىن جوباعا اينالادى. قازىر سارايشىق مۋزەي-قورىعىنا 20 مىڭعا جۋىق تۋريست كەلەدى. جاڭا جوبا ىسكە قوسىلعاندا تۋريستەر سانى 700 مىڭعا دەيىن ارتادى دەگەن بولجام بار. جۇزدەگەن جۇمىس ورنى اشىلادى, – دەدى وبلىس اكىمى.
