رۋحانيات • 28 قازان، 2021

اڭشىلىق – اسىل ونەر

137 رەت كورسەتىلدى

قازاق حالقىنىڭ جاراتىلىس ەرەكشەلىگى – قورشاعان ورتا، تىلسىم تابيعاتپەن بىتە قايناسىپ جاتىر. ياعني ادام بالاسى ءوزى ءومىر سۇرگەن اينالاسىن تانىپ، ءبىلۋى ونىڭ تىرشىلىك ەتۋ داعدىسىن جەڭىلدەتەرى انىق. وسى ورايدا، ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىندا: ء«بىزدىڭ اتا-بابالارىمىز قورشاعان ورتامەن ەتەنە ءومىر ءسۇرىپ، وزدەرىن تابيعاتتىڭ اجىراماس بولشەگى ساناعان. بۇل باستى تۇرمىس قاعيداتى ۇلى دالانى مەكەندەگەن حالىقتاردىڭ دۇنيەتانىمى مەن قۇندىلىقتارىن قالىپتاستىردى» دەيدى. ۇلت كوشباسشىسى ايتقانداي، حالقىمىزدىڭ دۇنيەتانىمىنا اسەر ەتىپ، ەرتە داۋىردە ناعىز تىرشىلىكتىڭ وزەگىنە اينالعان ونەرىنىڭ ءبىرى – قازاقتىڭ اڭشىلىق كاسىبى. بۇل ورايدا، وسى ونەردىڭ بۇگىنگى تاڭدا قوعامداعى ورنى مەن ماڭىزى جايلى ءبىلۋ ءۇشىن ەلوردا تورىندە ورنا­لاسقان س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگرو­تەح­نيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ورمان شارۋا­شىلىعى، جابايى تابي­عات جانە قورشا­عان ورتا فاكۋل­تەتى اڭشىلىقتانۋ جانە بالىق شارۋا­شىلىعى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى جاسحايىر قاراعويشين مىرزانى سوزگە تارتتىق.

– جاسحايىر مۇحانعالي ۇلى، ءسىز باس­قارىپ وتىرعان كافەدرادا قازاق­تىڭ اڭشىلىق مادەنيەتى تۋرالى ءپان وقىتىلادى ەكەن. وسى تۋرالى گازەت وقىرماندارىنا ماعلۇمات بەرسەڭىز؟

– جالپى ايتسام، حالقىمىزدىڭ اڭشى­لىق مادەنيەتى ءوز زامانىندا ۇل­كەن ءىلىم رەتىندە قالىپتاسىپ، اتادان بالاعا ۇزبەي جالعاسقان ساباقتاستىق نەگى­زىندە دامىپ وتىردى. وسى مۇددە تۇر­عىسىنان ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت اڭشى يتتەردى پايدالانىپ اڭ اۋلاۋ مادەنيەتىن وقىتۋدى قولعا الىپ وتىر. ناقتىراق ايتسام، ماماندىق اشىلعاننان باستاپ كافەدرادا «اڭشىلىقتانۋ جانە اڭ شارۋاشىلىعى» ماماندىعىنىڭ ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىنا «قازاقستانداعى اڭشىلىق يت شارۋاشىلىعى» اتتى ارنايى ءپان ەنگىزىلدى. ستۋدەنتتەرگە وسى ءپان­دى وقىتۋ بارىسىندا، قازاق تازىسىن كۇتىپ-باعۋ، اڭشىلىققا باۋلۋ جانە ءوسىرۋ جولدارى، قاجەتتى ۆەتەرينارلىق پرەپاراتتار، ياعني دەنساۋلىعىن ساقتاۋ سياقتى تاجىريبەلىك تالاپتاردى يگەرۋ قاجەتتىلىگىن تۋىنداتۋمەن قاتار، ونى عىلىمي تەوريالىق بىلىممەن ۇشتاستىرۋ ءىسىن وڭتايلى اتقارىپ جاتىرمىز.

وسى ماقساتتا، 2018 جىلدان وقۋ پرو­تسەسىنە ءبىر جۇپ تازى كافەدراعا الىندى. ناتيجەسىندە، بۇل يتتەر كۇشىكتەپ، كادىمگىدەي شاعىن ءۇيىر پايدا بولدى. ولاردى باپتاپ-كۇتۋ ىسىنە ستۋدەنتتەر تارتىلىپ، وقۋ ءىسىنىڭ تاجىريبەلىك تالاپتارى جولعا قويىلا باستادى.

– سىزدەردىڭ قولدارىڭىزدا اتالمىش ءپاندى ۇيرەتەتىن وقۋلىق نەمەسە نۇسقاۋلىق بار ما؟

– ازىرگە تولىق كەمەلدەنگەن دايىن نۇسقاۋلىق جوق دەۋگە بولادى. دەسە دە، وقىتۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر وزدەرى تالاپتانىپ، ىزدەنۋدىڭ ارقاسىندا تازى ءيتتى باعىپ-قاعۋدىڭ، اسىرەسە تازى كۇشىگىن امان-ەسەن جەتىلدىرۋدىڭ تاجىريبەلىك ءادىس-ايلاسىن ءىس جۇزىندە ۇيرەنۋ ۇستىندە. اسىرەسە، تازىنى اڭشىلىققا بەيىمدەۋدىڭ تابيعي ەرەكشەلىگى، ەڭ باستىسى قولدا بار تۇقىم ارقىلى قازاق تازىسىنىڭ باسقا يتتەردەن ستاندارتتىق ايىرماشىلىعى قانداي؟ دەگەن سۇراقتاردى يگەرۋدە.

بۇل ورايدا، ايتا كەتەرلىك دۇنيە، بۇعان دەيىن وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا «تازىتانۋ» ءىلىمى جۇيەلى باع­دارلامالىق سيپاتتا وقىتىلعان جوق. سول سەبەپتى ءبىز بۇل ءىلىمنىڭ عىلىمي-تاجىريبەلىك ماڭى­زىن ورنىقتىرۋ ءۇشىن ءبىر ستۋدەنتكە ديپلوم جۇمىسىن جاز­دىردىق. مۇندا تازى كۇشىگىنىڭ تۋعان ساتىنەن باستاپ التى ايعا دەيىنگى ءوسىپ-جەتىلۋى، قورەكتەنۋى، ازىقتىڭ قۇرامى، دارىلىك ۆيتاميندەر جانە ونى پايدالانۋ، ۋاقىتىندا ۆاكتسينالاۋ، اۋىرعان جاعدايدا ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ ۇدە­رىسى تو­لىق باياندالدى.

ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت 2019 جىلى «قان­سونار» اڭشىلىق شارۋاشىلىعى قاۋىم­داستىعىمەن بىرلەسىپ حالىقارالىق عى­لىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا وتكىزدى. وسى باسقوسۋدا قازاق تازىسىن الەمدىك ستاندارتقا ساي ءوسىرۋدىڭ قاجەتتىلىگى ءسوز بولىپ، ول ءۇشىن قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى جانىنان تازى وسىرەتىن پيتومنيك قۇرۋ ماسەلەسى ءسوز بولدى. سەبەبى ۋني­ۆەرسيتەتتە مامان عالىمدار بار، ءارى بولا­شاقتا لابوراتوريا جاساقتاپ جۇيەلى جۇمىس اتقارۋعا مۇمكىندىك جەتكىلىكتى. بۇل باستاما بولاشاقتا قولداۋدى قاجەت ەتەدى.

ەندىگى ماقساتىمىز – قولداعى تازىلاردى عىلىمي-گەنەتيكالىق سۇرىپ­تاۋ ارقىلى بەس-التى ۇرپاقتان كەيىن ناعىز قازاقى ستاندارتقا ساي ساپالى تازى تۇ­قىمىن كوبەيتۋ. ول ءۇشىن قازىر­گى تا­زى­لاردىڭ سىرتقى مورفولوگيالىق سيپاتىنا باسا نازار اۋدا­رىپ وتىرمىز. بىراق تاجىريبەلىك جۇمىس­تارى­مىز قولداعى تازىلار ەكى-ءۇش كۇشىك­تەگەن سوڭ توقتاپ قالدى. بۇعان سەبەپ، ءبىز وقۋ ىسىنە پايدالانىپ جۇرگەن تازى­لاردى ودان ءارى زەرتتەۋ مەن كۇتىپ-باعۋعا قار­جى ماسەلەسىنىڭ تاپشىلىعى قول بايلاۋدا.

– قارجىلىق مۇمكىندىكتى شەشۋدىڭ باسقاداي جولى بولمادى ما؟ تازى وسى­رۋمەن اينالىساتىن ەلىمىزدە باسقا ۇيىم-مەكەمەلەر بار ما؟

– قارجىلىق مۇمكىندىككە قول جەتكى­زۋ ءۇشىن بىرنەشە رەت عىلىمي جوبالار ­دايىنداپ، ءبىلىم جانە عىلىم مينيستر­لىگى، اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلى­گى جاريالاعان قارجىلاندىرۋ گرانتىنا ۇسىندىق، دەسە دە قولداۋ بولماعاندىقتان جوبا قارجىلاندىرىلماي قالدى. 2019 جىلى ۋنيۆەرستەتىمىزگە تاجىريبە الما­سۋعا كەلگەن فرانتسۋز عالىمى بىزگە قازاق تا­زىسىنىڭ گەنەتيكالىق تۇرعىدان ەۋرو­­­ستاندارتقا ساي عىلىمي نەگىزدەرىن جا­­ساۋ­عا كومەكتەسەتىنىن ايتتى، قارجى تاپ­­شىلىعى كەدەرگى بولدى. اينالىپ كەل­­گەندە، تازىلارىمىزدى زەرتتەۋ جۇ­مىس­­تارىن ۋاقىتشا توقتاتۋعا تۋرا كەلدى.

ال تازى اسىراۋمەن اينالىساتىن ەلى­مىزدە جەكە تۇلعالار بار. بىراق بۇلار­دىڭ شارۋاشىلىعى كوممەرتسيالىق ماق­سات­قا ساي قۇرىلعان. مىسالى، الماتىدا كونستانتين پلاحوۆ دەيتىن زوولوگيا ينس­تيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بولعان، تە­ريولوگ عالىم اركادي سلۋدسكي دا­يىن­­داعان ستاندارت بويىنشا تازى ءوسى­رىپ وتىرعان كورىنەدى. بۇل كىسىنىڭ ارنا­يى پيتومنيگى دە بار. ونىڭ سىرتىندا كوكشەتاۋلىق ورالبەك قايسانوۆ تا قا­زاقى تازى-توبەت وسىرۋمەن اينالىسۋدا.

 – وسى ورايدا، مامان رەتىندە وزى­ڭىزدەن سۇرايتىن دۇنيە: ماجىلىستە «جانۋارلارعا جاۋاپ­كەر­­شىلىكپەن قاراۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى قارالىپ جاتىر. وسى قۇجاتتا بۇعان دەيىن ەل ارا­سىندا كەڭ ەتەك العان «يت تالاس­تىرۋ» ماسەلەسى شەكتەلەتىن بولدى. بۇ­عان قانداي پىكىر ايتاسىز؟

– ءوزىڭىز اتاپ وتكەندەي «يت تالاس­تى­رۋ» ماسەلەسى حالىق اراسىندا اسا ءبىر ۇنام­­سىز، ۇلتتىق مەنتاليتەتىمىزگە جات دۇنيە. قازاق توبەتىنىڭ جاراتىلىس بەيىم­­دىلىگى توبەلەسكە ارنالماعان. ول يەسىنە كومەكتەسۋشى قايىرىمدى حايۋان. ونىڭ سىرتىندا دانا حالقىمىز بەرە­كە­سىز ءىستى «يتشە ىرىلداستى»، «يتشە تا­لاس­تى»، ء«يتتىڭ تىرلىگىن جاسادى» دەپ جيىر­كەنىشتى سيپاتتا بەينەلەپ ايتقان. ەن­دەشە، وسىنداي ۇلتتىق تاربيەلىك تۇرعى­دان جات سانالاتىن ءىستى تىيعان دۇرىس.

يت تالاستىرۋشىلاردىڭ پىكىرىنە قا­را­ساق، حايۋاندى توبەلەستىرۋ ارقىلى «جاق­سى تۇقىم سۇرىپتاپ، سىناقتان وتكى­زەمىز» دەيدى. بۇل قاتە تۇسىنىك. گەنەتي­كالىق تا، تابيعي سۇرىپتاۋ دا مۇنداي جولمەن جاسالمايدى. ونىڭ سىرتىندا بۇل قۇمار ويىنعا جاتاتىندىقتان، مۇ­سىل­مان شاريعاتى دا قولدامايدى. يسلامدا مۇنداي تابىس حارام سانالاتىنىن بىلە­سىزدەر. سونداي-اق يت تالاستىرۋ ىسى­نە ەلىمىزدەگى بارلىق جانۋارلاردى قور­عاۋ ۇيىمدارى قارسىلىق تانىتۋدا. ءتىپ­­تى پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزىنىڭ 2020 جىلعى جولداۋىندا جا­نۋار­­لارعا قارىم-قاتىناستى قوعام وركە­­نيەتىنىڭ ولشەمى دەپ ايتقانى تەگىن ەمەس.

سوڭعى جاڭالىقتار

جەكپە-جەكسىز وتكەن العاشقى جىل

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 09:08

«دينامودان» جەڭىلدى

حوككەي • بۇگىن، 07:34

كرەاتيۆتى كىتاپ دۇكەنى

ايماقتار • بۇگىن، 07:33

جانبوتا جاراپ تۇر

سپورت • بۇگىن، 07:27

اقىن تۇتىنعان كەسە

تاريح • بۇگىن، 07:24

ۇلى جامبىل مۇراسى ۇلىقتالدى

رۋحانيات • بۇگىن، 00:33

ۇقساس جاڭالىقتار