ەكونوميكا • 27 قازان، 2021

ۋرباندالۋ: قالا قالاي قارسى الماق اۋىل كوشىن؟

132 رەت كورسەتىلدى

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بەكىتكەن «قۋاتتى وڭىرلەر – ەل دامۋىنىڭ درايۆەرى» ۇلتتىق جوباسىن ىسكە اسىرۋدىڭ ماقساتى – 2021-2025 جىلدارى بازالىق قىزمەتتەرگە تۇرعىنداردىڭ تەڭ قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ، تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋ، كولىك قاتىناسىن جاقسارتۋ ەسەبىنەن ازاماتتاردىڭ قولايلى ءومىر ءسۇرۋ ورتاسىن قۇرۋ.

وسى ۇلتتىق جوبادا قازاق­­­س­تان­نىڭ پوزيتسياسىن دۇنيە­جۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك رەيتينگىندە «ينفراقۇرىلىم» كورسەتكىشى بويىنشا قازىرگى 62-دەن 49-عا دەيىن، دۇنيەجۇزىلىك بانك رەيتينگىندە «لوگيستيكا تيىم­دىلىگى» كورسەتكىشى بو­يىنشا 71-دەن 50-گە دەيىن جاق­سار­­تۋ مىندەتتەرى قويىلىپ وتىر. بەس جىل ىشىندە بارلىق قارجى­لان­دى­رۋ كوزدەرى ەسەبىنەن 236،7 مىڭ وتباسىنىڭ تۇرعىن ءۇي جاعدايى جاقسارتىلماقشى. قالالار مەن اۋىلداردى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ 100 پايىزعا جەتكىزىلمەكشى. اگلومەراتسيالار مەن وبلىس ورتالىقتارىنداعى، سونداي-اق سەمەي قالاسىنداعى تۇرعىندار سانىن جىل سايىن 1،7 پايىزعا ۇلعايتا وتىرىپ، ۋرباندالۋ دەڭ­گە­يىن بۇگىنگى 59،1 پايىزدان 62،6 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر. جاڭادان 15،7 مىڭ تۇراقتى جانە 475،4 مىڭ ۋاقىتشا جۇمىس ورنىن قۇرۋ، قونىس اۋدارۋشىلار مەن قانداستاردىڭ كاسىپكەرلىك باستاماسىن دامىتا وتىرىپ، ولاردىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋ دەڭگەيىن 79 پايىزدان 87 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋ قاراستىرىلعان.

العا قويىلعان وسىنداي ناق­تى مىن­دەت­تەردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن بەس جىلدا 7،5 تريلليون تەڭ­گەدەن استام، سونىڭ ىشىن­دە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن – 4 تريلليون تەڭگەدەن استام، جەر­گىلىكتى بيۋدجەتتەردەن 785 ميلليارد تەڭگەدەن استام، بيۋدجەتتەن تىس كوزدەردەن 2،7 تريلليون تەڭگەدەن استام قارجى بولىنبەكشى. البەتتە، ۇلتتىق جو­بانى ىسكە اسىرۋعا بولىنەتىن وسىن­شاما قاراجات ماقساتىنا ساي ءارى ءتيىمدى جۇمسالسا، وڭىرلەردىڭ قۋاتى مولايىپ، ولار، شىنىندا دا، ەل دا­مۋىنىڭ درايۆەرىنە اينالادى دەپ ۇمىتتەنۋگە بولادى.

راسىندا دا، الداعى ۋاقىتتا ۋربان­دا­لۋ پروتسەسى جەدەلدەپ، اۋىلدان قالاعا قونىس اۋداراتىن ادامدار قاتارى قالىڭ­داي تۇسەتىن ءتارىزدى. ويتكەنى بەس جىل ىشىن­دە قالا حالقىنىڭ سانىن 3،5 پايىزعا كوبە­يتۋ – جىل سايىن قالالارعا اۋىل­دار­دان شامامەن 120 مىڭنان استام ادام قونىس اۋدارادى دەگەن ءسوز. بۇل كورسەتكىش نەگىزسىز دە ەمەس. سەبەبى رەس­پۋب­ليكامىزداعى 6 322 اۋىلدىق ەلدى مەكەننىڭ نەبارى 3 561-ءى عانا دامۋ الەۋەتى بار تىرەك جانە سەرىكتەس اۋىلدار رەتىندە «اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسىنا ەنگىزىلگەن. ولار قازىر اۋىلدىق كلاستەرلەر رەتىندە باسىمدىقپەن قارجىلاندىرىلا باستادى. بۇل رەتتە دامۋ الەۋەتى بار اۋىلدار تىزبەسىنە مەملەكەتتىك شەكارا ماڭىنداعى ستراتەگيالىق اۋىلداردىڭ ءبارى جەكە تىزىممەن ەنگىزىلگەندىگى – قۇپتارلىق جايت. ال «كەلەشەگى جوق» دەپ تا­نىلعان 2 761 اۋىلدىق ەلدى مەكەننىڭ ەندى «باسىنا تارتسا، اياعىنا جەتپەي، اياعىنا تارتسا، باسىنا جەتپەي» كورپەسىنە قاراپ كوسىلەتىن جەرگىلىكتى بيۋد­جەتكە عانا كۇنى ءتۇسىپ قال­عاندىقتان، بولاشاعى ب ۇلىڭ­عىر تارتىپ تۇر. سوندىقتان ولاردىڭ كوبى­نىڭ تۇرعىندارى، اسىرەسە، جاستار جاعى قازىردىڭ وزىندە قالالارعا جاپپاي قونىس اۋدا­رىپ جاتقاندىعى، بۇل ءۇر­دىس الداعى كەزدە ءتىپتى ۇد­ەي تۇسەتىندىگى انىق. بىراق قالا اۋىلدان شىققان كوشتى قۇ­شاق جايا قارسى الۋعا ءازىر مە؟

وسى ورايدا، قازاقستان رەس­پۋب­لي­كا­سىنىڭ تۇڭعىش پرە­زيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس جاستار جىلى اتانعان 2019 جىلدان باستاپ نۇر-سۇلتان، الماتى جانە شىمكەنت قالالارىندا جۇمىس ىستەيتىن جاس­تارعا 3 مىڭ پاتەردى ساتىپ الۋ قۇقىعىنسىز جالعا بەرۋ قولعا الىنعانى ءمالىم. بۇل الەۋمەتتىك جوبا مەگاپوليستەردە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن جاس وتباسىلار مەن جالعىزباستى جاستاردىڭ باسپانا ماسەلەسىن شەشۋىنە وڭتايلى مۇمكىندىك بەردى. ەندى وسى يگى باستامانى الداعى جىلدارى ەلىمىزدەگى ۋرباندالۋ قارقىنى كۇشەيە تۇسەتىندىگىن ەسكەرە وتىرىپ، ۇلتتىق جوبا بويىنشا تۇرعىندارىنىڭ سانىن جىل سا­­­يىن 1،7 پايىزعا ۇلعايتۋ كوزدەلگەن بارلىق وبلىس ورتالىعى مەن سەمەي قالاسىندا دا ىسكە اسىرۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرعان ءجون سياقتى. ويتكەنى «كەلەشەگى جوق» دەپ قاتاڭ ۇكىم كەسىلگەن اۋىلداردىڭ جاستارى جۇمىس ىزدەپ، نەگىزىنەن، مەگاپوليستەرگە، سونداي-اق وبلىستاردىڭ ورتا­لىقتارى مەن سەمەي سەكىلدى ۇلكەن قالاعا قاراي اعىلىپ جات­قانى ءمالىم.

تاعى ءبىر نازار اۋداراتىن جايت – ۇلتتىق جوبادا استانانىڭ، رەس­­پۋب­لي­كا­لىق ماڭىزى بار قالا­لاردىڭ جالپى ىشكى ءونىمىن جىل سايىن 3،9 پايىزعا ۇلعايتۋ كوزدەلگەن. بۇل ءۇش مەگاپوليستىڭ اكىمدىكتەرىن ءوندىرىستى بارىن­شا جان­دان­دىرۋعا، جاڭا جۇمىس ورىن­­دارىن كوپتەپ قۇرۋعا مىن­دەتتەيتىندىگى داۋسىز. سونىمەن قاتار تۇرعىندارىنىڭ سانىن كوبەيتۋ ۇيعارىلىپ وتىرعان وبلىس ورتالىقتارى مەن سەمەي قالاسىنىڭ جالپى ىشكى ءونىمىن جىلدان-جىلعا بارىنشا ارتتىرۋ ماسەلەسىن دە جان-جاقتى قاراستىرعان ءجون دەپ ويلايمىز. مۇنىڭ ءوزى اۋىلدان قالاعا كوشىپ كەلىپ جاتقان ازاماتتاردى، اسىرەسە، «ەكى قولىنا ءبىر كۇرەك تاپپاي» سەندەلىپ ءجۇرىپ، ارنەگە ۇرىنىپ قالىپ جاتاتىن جاستاردى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋگە سەپتىگىن تيگىزەرى كامىل.

بۇعان قوسا، ەلىمىزدىڭ ۋرباندالۋ دەڭ­گەيىن بارىنشا شىنايى دا ءادىل انىق­تاۋدا دا ويلانارلىق ماسە­لە بار. اتاپ ايتقاندا، «ەكو­­نوميكالىق زەرتتەۋ­لەر ينس­تي­تۋتى» اكتسيونەرلىك قوعا­مى جۇرگىزگەن «زاماناۋي وڭىر­لىك ساياساتتى جانە جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدى دامىتۋ مىندەت­تەرىن ەسكەرە وتىرىپ، جەر­گى­لىكتى باسقارۋ جۇيەسىن جەتىل­دى­رۋ» تاقىرىبىنداعى زەرتتەۋ قورى­تىندىسىنا قاراعاندا، ەلى­مىزدەگى 41 شاعىن قالانىڭ 12-ءسى «حالىق سانى» ولشەمشارتى بو­يىنشا «قالا» مارتەبەسىنە سايكەس كەل­مەي­دى. ياعني ولارداعى تۇرعىندار سانى 10 مىڭعا جەتپەيدى. مۇنداي شاعىن شا­ھار­لاردىڭ – شىن مانىندەگى ءىرى اۋىلداردىڭ كوپشىلىگىنىڭ قالاقۇراۋشى كاسىپورىندارى دا جوق. سوندىقتان دا ولار ەكونوميكاسىنىڭ قۇرىلىمى مەن تۇر­عىندارىنىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋى بويىنشا دا قالا اتاۋىنا سايكەس كەلمەيدى. اتال­عان ينستيتۋت ين­دۋستريالىق كەلە­شەگى جوق شاعىن قالالاردى اۋىلدارعا اينالدىرۋ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭ­دەۋ­گە مامانداندىرۋ ارقىلى ولاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دا­­مۋى­­­نا سونى سەرپىن بەرۋدى ۇسىن­عان. الايدا بۇل ۇسىنىستى قا­راۋ حالىق ساناعىن وتكىزۋگە باي­لا­نىس­تى كەيىنگە قالدىرىلىپ كەلگەن. سوندىقتان الداعى كەزدە وبلىستار مەن اۋدانداردىڭ اكىمدىكتەرى اتىنا زاتى ساي كەل­مەي­تىن قالالاردىڭ مارتە­بە­سىن وزگەرتۋ ماسەلەسىن جەر­گى­لىك­تى جۇرت­­­­شىلىقپەن بىر­لەسە قا­راستىرىپ، جان-جاقتى ويلاس­تى­­رىل­عان شەشىمدەر قا­­بىلداۋى قاجەت.

سونىمەن بىرگە كەڭەس زامانىندا «قالا ۇلگىسىندەگى كەنت» اتانعان ەلدى مەكەندەردىڭ كوبى كەيىن «اۋىل» مارتەبەسىن العانى بەلگىلى. ولاردىڭ اراسىندا ۋا­قىت وتە كەلە ايتارلىقتاي دا­مىپ، كوركەيىپ، قازىرگى كەزدە قالاداعىدان ەش كەم تۇسپەيتىن ينفراقۇرىلىمعا يە بولىپ، قالاقۇراۋشى كاسىپورىندارى مەن شاعىن جانە ورتا بيزنەسى وركەندەپ وتىرعاندارى دا بار. ماسەلەن، سول­تۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنداعى ەكونوميكالىق داعدارىس كە­زىندە توز-توزى شىعىپ، تۇر­عىندارىنىڭ جارتىسى ۇي­لەرىن تاستاپ، باسقا جاققا كو­شىپ كەتكەن، بۇگىندە كا­دىمگى اۋىلعا اينالعان سەر­گەەۆكا جانە بۋلاەۆو سياقتى شاعىن قا­لالارىنىڭ تۇرعىندارى بۇ­رىن «قالا ۇلگىسىندەگى كەنت» مارتەبەسىندە بولعان نوۆو­يشيم­سكوە اۋىلىنىڭ بۇگىنگى قالاعا بەرگىسىز كەلبەتى مەن تۇر­عىن­دا­رىنىڭ جايلى تۇر­مى­سىنا قىزىعا قارايدى. دەمەك وسىنداي شاعىن قالالار مەن اۋىلداردىڭ شىنايى مارتەبەسىن زەرتتەپ، زەردەلەپ، ءتيىستى شەشىمدەر قابىل­داي­تىن كەز كەلدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار