وسى ۇلتتىق جوبادا قازاقستاننىڭ پوزيتسياسىن دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك رەيتينگىندە «ينفراقۇرىلىم» كورسەتكىشى بويىنشا قازىرگى 62-دەن 49-عا دەيىن, دۇنيەجۇزىلىك بانك رەيتينگىندە «لوگيستيكا تيىمدىلىگى» كورسەتكىشى بويىنشا 71-دەن 50-گە دەيىن جاقسارتۋ مىندەتتەرى قويىلىپ وتىر. بەس جىل ىشىندە بارلىق قارجىلاندىرۋ كوزدەرى ەسەبىنەن 236,7 مىڭ وتباسىنىڭ تۇرعىن ءۇي جاعدايى جاقسارتىلماقشى. قالالار مەن اۋىلداردى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ 100 پايىزعا جەتكىزىلمەكشى. اگلومەراتسيالار مەن وبلىس ورتالىقتارىنداعى, سونداي-اق سەمەي قالاسىنداعى تۇرعىندار سانىن جىل سايىن 1,7 پايىزعا ۇلعايتا وتىرىپ, ۋرباندالۋ دەڭگەيىن بۇگىنگى 59,1 پايىزدان 62,6 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر. جاڭادان 15,7 مىڭ تۇراقتى جانە 475,4 مىڭ ۋاقىتشا جۇمىس ورنىن قۇرۋ, قونىس اۋدارۋشىلار مەن قانداستاردىڭ كاسىپكەرلىك باستاماسىن دامىتا وتىرىپ, ولاردىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋ دەڭگەيىن 79 پايىزدان 87 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋ قاراستىرىلعان.
العا قويىلعان وسىنداي ناقتى مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن بەس جىلدا 7,5 تريلليون تەڭگەدەن استام, سونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن – 4 تريلليون تەڭگەدەن استام, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردەن 785 ميلليارد تەڭگەدەن استام, بيۋدجەتتەن تىس كوزدەردەن 2,7 تريلليون تەڭگەدەن استام قارجى بولىنبەكشى. البەتتە, ۇلتتىق جوبانى ىسكە اسىرۋعا بولىنەتىن وسىنشاما قاراجات ماقساتىنا ساي ءارى ءتيىمدى جۇمسالسا, وڭىرلەردىڭ قۋاتى مولايىپ, ولار, شىنىندا دا, ەل دامۋىنىڭ درايۆەرىنە اينالادى دەپ ۇمىتتەنۋگە بولادى.
راسىندا دا, الداعى ۋاقىتتا ۋرباندالۋ پروتسەسى جەدەلدەپ, اۋىلدان قالاعا قونىس اۋداراتىن ادامدار قاتارى قالىڭداي تۇسەتىن ءتارىزدى. ويتكەنى بەس جىل ىشىندە قالا حالقىنىڭ سانىن 3,5 پايىزعا كوبەيتۋ – جىل سايىن قالالارعا اۋىلداردان شامامەن 120 مىڭنان استام ادام قونىس اۋدارادى دەگەن ءسوز. بۇل كورسەتكىش نەگىزسىز دە ەمەس. سەبەبى رەسپۋبليكامىزداعى 6 322 اۋىلدىق ەلدى مەكەننىڭ نەبارى 3 561-ءى عانا دامۋ الەۋەتى بار تىرەك جانە سەرىكتەس اۋىلدار رەتىندە «اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسىنا ەنگىزىلگەن. ولار قازىر اۋىلدىق كلاستەرلەر رەتىندە باسىمدىقپەن قارجىلاندىرىلا باستادى. بۇل رەتتە دامۋ الەۋەتى بار اۋىلدار تىزبەسىنە مەملەكەتتىك شەكارا ماڭىنداعى ستراتەگيالىق اۋىلداردىڭ ءبارى جەكە تىزىممەن ەنگىزىلگەندىگى – قۇپتارلىق جايت. ال «كەلەشەگى جوق» دەپ تانىلعان 2 761 اۋىلدىق ەلدى مەكەننىڭ ەندى «باسىنا تارتسا, اياعىنا جەتپەي, اياعىنا تارتسا, باسىنا جەتپەي» كورپەسىنە قاراپ كوسىلەتىن جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە عانا كۇنى ءتۇسىپ قالعاندىقتان, بولاشاعى ب ۇلىڭعىر تارتىپ تۇر. سوندىقتان ولاردىڭ كوبىنىڭ تۇرعىندارى, اسىرەسە, جاستار جاعى قازىردىڭ وزىندە قالالارعا جاپپاي قونىس اۋدارىپ جاتقاندىعى, بۇل ءۇردىس الداعى كەزدە ءتىپتى ۇدەي تۇسەتىندىگى انىق. بىراق قالا اۋىلدان شىققان كوشتى قۇشاق جايا قارسى الۋعا ءازىر مە؟
وسى ورايدا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس جاستار جىلى اتانعان 2019 جىلدان باستاپ نۇر-سۇلتان, الماتى جانە شىمكەنت قالالارىندا جۇمىس ىستەيتىن جاستارعا 3 مىڭ پاتەردى ساتىپ الۋ قۇقىعىنسىز جالعا بەرۋ قولعا الىنعانى ءمالىم. بۇل الەۋمەتتىك جوبا مەگاپوليستەردە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن جاس وتباسىلار مەن جالعىزباستى جاستاردىڭ باسپانا ماسەلەسىن شەشۋىنە وڭتايلى مۇمكىندىك بەردى. ەندى وسى يگى باستامانى الداعى جىلدارى ەلىمىزدەگى ۋرباندالۋ قارقىنى كۇشەيە تۇسەتىندىگىن ەسكەرە وتىرىپ, ۇلتتىق جوبا بويىنشا تۇرعىندارىنىڭ سانىن جىل سايىن 1,7 پايىزعا ۇلعايتۋ كوزدەلگەن بارلىق وبلىس ورتالىعى مەن سەمەي قالاسىندا دا ىسكە اسىرۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرعان ءجون سياقتى. ويتكەنى «كەلەشەگى جوق» دەپ قاتاڭ ۇكىم كەسىلگەن اۋىلداردىڭ جاستارى جۇمىس ىزدەپ, نەگىزىنەن, مەگاپوليستەرگە, سونداي-اق وبلىستاردىڭ ورتالىقتارى مەن سەمەي سەكىلدى ۇلكەن قالاعا قاراي اعىلىپ جاتقانى ءمالىم.
تاعى ءبىر نازار اۋداراتىن جايت – ۇلتتىق جوبادا استانانىڭ, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ جالپى ىشكى ءونىمىن جىل سايىن 3,9 پايىزعا ۇلعايتۋ كوزدەلگەن. بۇل ءۇش مەگاپوليستىڭ اكىمدىكتەرىن ءوندىرىستى بارىنشا جانداندىرۋعا, جاڭا جۇمىس ورىندارىن كوپتەپ قۇرۋعا مىندەتتەيتىندىگى داۋسىز. سونىمەن قاتار تۇرعىندارىنىڭ سانىن كوبەيتۋ ۇيعارىلىپ وتىرعان وبلىس ورتالىقتارى مەن سەمەي قالاسىنىڭ جالپى ىشكى ءونىمىن جىلدان-جىلعا بارىنشا ارتتىرۋ ماسەلەسىن دە جان-جاقتى قاراستىرعان ءجون دەپ ويلايمىز. مۇنىڭ ءوزى اۋىلدان قالاعا كوشىپ كەلىپ جاتقان ازاماتتاردى, اسىرەسە, «ەكى قولىنا ءبىر كۇرەك تاپپاي» سەندەلىپ ءجۇرىپ, ارنەگە ۇرىنىپ قالىپ جاتاتىن جاستاردى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋگە سەپتىگىن تيگىزەرى كامىل.
بۇعان قوسا, ەلىمىزدىڭ ۋرباندالۋ دەڭگەيىن بارىنشا شىنايى دا ءادىل انىقتاۋدا دا ويلانارلىق ماسەلە بار. اتاپ ايتقاندا, «ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى» اكتسيونەرلىك قوعامى جۇرگىزگەن «زاماناۋي وڭىرلىك ساياساتتى جانە جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدى دامىتۋ مىندەتتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, جەرگىلىكتى باسقارۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ» تاقىرىبىنداعى زەرتتەۋ قورىتىندىسىنا قاراعاندا, ەلىمىزدەگى 41 شاعىن قالانىڭ 12-ءسى «حالىق سانى» ولشەمشارتى بويىنشا «قالا» مارتەبەسىنە سايكەس كەلمەيدى. ياعني ولارداعى تۇرعىندار سانى 10 مىڭعا جەتپەيدى. مۇنداي شاعىن شاھارلاردىڭ – شىن مانىندەگى ءىرى اۋىلداردىڭ كوپشىلىگىنىڭ قالاقۇراۋشى كاسىپورىندارى دا جوق. سوندىقتان دا ولار ەكونوميكاسىنىڭ قۇرىلىمى مەن تۇرعىندارىنىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋى بويىنشا دا قالا اتاۋىنا سايكەس كەلمەيدى. اتالعان ينستيتۋت يندۋستريالىق كەلەشەگى جوق شاعىن قالالاردى اۋىلدارعا اينالدىرۋ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەۋگە مامانداندىرۋ ارقىلى ولاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا سونى سەرپىن بەرۋدى ۇسىنعان. الايدا بۇل ۇسىنىستى قاراۋ حالىق ساناعىن وتكىزۋگە بايلانىستى كەيىنگە قالدىرىلىپ كەلگەن. سوندىقتان الداعى كەزدە وبلىستار مەن اۋدانداردىڭ اكىمدىكتەرى اتىنا زاتى ساي كەلمەيتىن قالالاردىڭ مارتەبەسىن وزگەرتۋ ماسەلەسىن جەرگىلىكتى جۇرتشىلىقپەن بىرلەسە قاراستىرىپ, جان-جاقتى ويلاستىرىلعان شەشىمدەر قابىلداۋى قاجەت.
سونىمەن بىرگە كەڭەس زامانىندا «قالا ۇلگىسىندەگى كەنت» اتانعان ەلدى مەكەندەردىڭ كوبى كەيىن «اۋىل» مارتەبەسىن العانى بەلگىلى. ولاردىڭ اراسىندا ۋاقىت وتە كەلە ايتارلىقتاي دامىپ, كوركەيىپ, قازىرگى كەزدە قالاداعىدان ەش كەم تۇسپەيتىن ينفراقۇرىلىمعا يە بولىپ, قالاقۇراۋشى كاسىپورىندارى مەن شاعىن جانە ورتا بيزنەسى وركەندەپ وتىرعاندارى دا بار. ماسەلەن, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنداعى ەكونوميكالىق داعدارىس كەزىندە توز-توزى شىعىپ, تۇرعىندارىنىڭ جارتىسى ۇيلەرىن تاستاپ, باسقا جاققا كوشىپ كەتكەن, بۇگىندە كادىمگى اۋىلعا اينالعان سەرگەەۆكا جانە بۋلاەۆو سياقتى شاعىن قالالارىنىڭ تۇرعىندارى بۇرىن «قالا ۇلگىسىندەگى كەنت» مارتەبەسىندە بولعان نوۆويشيمسكوە اۋىلىنىڭ بۇگىنگى قالاعا بەرگىسىز كەلبەتى مەن تۇرعىندارىنىڭ جايلى تۇرمىسىنا قىزىعا قارايدى. دەمەك وسىنداي شاعىن قالالار مەن اۋىلداردىڭ شىنايى مارتەبەسىن زەرتتەپ, زەردەلەپ, ءتيىستى شەشىمدەر قابىلدايتىن كەز كەلدى.
