قوعامنىڭ بىتەۋ جاراسى

وتاننىڭ باستاۋىن وتباسىعا تىرەگەن حالىقپىز عوي. ال وتباسىندا بەرەكە, ءۇي ىشىندە مەيىرىم بولماسا, ول شاڭىراقتىڭ كوسەگەسى كوگەرمەيدى, كەرىسىنشە كەرەگەسى سوگىلە باستايدى. زورلىق-زومبىلىقتىڭ زاردابىن بۇگىن ايەل تارتسا, زيانى بالانىڭ بولاشاعىنا تيەرى ءسوزسىز. سەبەبى قۇدايدىڭ قۇتتى كۇنى ۇرىس-توبەلەستى كورىپ, داۋ-جانجالدى ەستىپ وسكەن بالادان ساۋ ۇرپاق شىقپاسى انىق. سول ءۇشىن دە بىزگە قوعامنىڭ بىتەۋ جاراسىنا اينالعان تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ سەبەبى مەن سالدارىنىڭ الدىن الىپ, جولىن بوگەۋگە اسا ءمان بەرۋ قاجەت. ويتكەنى بۇل تۇپتەپ كەلگەندە ەل ەرتەڭىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن قاجەت.

بايقاپ قاراساق, ءوز ۇيىندە زورلىق-زومبىلىق كورگەنى تۋرالى ارىز-شاعىمنىڭ 90 پايىزى ايەلدەردەن كەلىپ تۇسەدى ەكەن. ال بۇل ساننىڭ ارتىندا قانشاما بالانىڭ كوز جاسى مەن ءسابي كەزدەن تاس-تالقان بولعان تاعدىرى جاتىر. بىلتىر ەلىمىزدە 128 مىڭ شاڭىراق كوتەرىلسە, ونىڭ 22,5 مىڭى اجىراسىپ كەتكەن. ال باس پرو­كۋ­راتۋرانىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, سوڭ­عى ەكى جىلدا ەلىمىزدە تۇرمىستىق زور­لىق-زومبىلىققا قاتىستى تىركەلگەن قىلمىس سانى 2 مىڭعا جۋىقتاعان. جاپا شەككەن ايەلدىڭ سانى مىڭنان اسسا, جۇزگە جۋىق بالا ءزابىر كورگەن.

انا مەن بالا قۇقىقتارىنىڭ نازاردان تىس قالعانىن قاتاڭ سىنعا العان پرەزيدەنت وسىعان وراي ستراتەگيالىق قۇجاتتا زورلىق-زومبىلىقتان زارداپ شەككەن بالالار مەن ولاردىڭ وتباسىن قورعاۋ جونىندە تولىققاندى باعدارلاما ازىرلەۋگە باسا نازار اۋدارعان-دى. وسى باعدارلاما اياسىن­دا «داعدارىس ورتالىقتارىنىڭ قىز­مە­تىن جەتىلدىرۋ, وتباسى-تۇرمىس­تىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ جانە اگرەسسورلارمەن جۇمىس بو­يىنشا شارالاردى ازىرلەۋ جانە ىسكە اسى­رۋ» رەسپۋبليكالىق جوباسى ازىر­لەن­دى.

اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مي­نيسترلىگىنىڭ تاپسىرىسىمەن ىسكە قو­سىلعان جوبا وتكەن جىلدىڭ 1 ناۋ­رى­زىنان باستاپ ەلىمىزدىڭ 17 وڭى­رىن­دە جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. «قا­زاقستاننىڭ تەڭ قۇقىق پەن تەڭ مۇم­كىن­دىك ينستيتۋتى» قوعامدىق قورىنىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن رەسپۋبليكا كو­لە­مىن­دە جۇر­گىزىلگەن اۋقىمدى ءىس-شا­رانى «ازا­مات­تىق باستامالاردى قولداۋ ور­تا­­لىعى» كوممەرتسيالىق ەمەس اق قار­جى­­­لاندىرادى.

جاقىندا جوبانىڭ 8 ايلىق قورى­تىندىسىنا ارنالعان ءباسپاسوز-كون­فە­­رەن­تسيا ۇيىمداستىرىلىپ, باس­قوسۋ بارىسىندا تۇرمىستىق زور­لىق-زومبىلىق ماسەلەسىمەن اينا­لىسىپ جۇرگەن ما­مان­دار وي-پىكىرلەرىمەن ءبولىستى. جوبا اياسىندا جىل باسىنان بەرى تۇر­مىس­تىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ جانە قازاقستانداعى جاع­دايدى جاق­سارتۋ ماقساتىندا قولعا الىنعان كە­شەن­دى ءىس-شارالار ءسوز بولعان جيىندا كوڭىلگە قاياۋ تۇسىر­گەن مالىمەتتەر ايتىلدى. جوبا كوورديناتورى, قوردىڭ الەۋ­مەتتانۋ­شى­سى تاتيانا رەز­ۆۋش­كي­نانىڭ مالىم­دەۋىنشە, ەلىمىزدە تۇر­مىس­تىق زورلىق-زومبىلىق فاكتىسى ەڭ كوپ تىر­كە­لەتىن اي­ماقتاردىڭ كوشىن شىعىس قا­زاق­ستان وبلىسى باستاپ تۇر ەكەن. بۇل وڭىردە بيىلعى 7 ايدا سوت 6,5 مىڭعا جۋىق قورعاۋ نۇسقاماسىن شى­عارعان. ودان كەيىن وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىق دەرەكتەرى قارا­عان­دى جانە قوستاناي وبلىستارىندا ءجيى انىق­تالا­تىنى بەلگىلى بولىپ وتىر. قارا­عان­دىدا سوڭعى جەتى ايدا 5248, ال قوستاناي وڭىرىندە 5 مىڭعا جۋىق قور­عاۋ نۇسقاماسىنا قا­تىس­تى سوت شە­شى­مى شىققان. «بۇل ساندار قو­عام­دا­عى تۇرمىستىق زورلىق-زوم­بى­لىق­تىڭ اششى شىندىعىن اشىپ بەرەدى» دەگەن قور وكىلى ءوز ۇيىندە ەرىنەن زورلىق كورىپ, تاياققا جىعىلعان ايەلدەردىڭ كوبى العاشىندا پوليتسياعا ارىز جاز­عا­نىمەن, كەيىن قايتارىپ الاتىنىن, سونىڭ سالدارىنان كوپ ءىستىڭ ورتا جولدا توقتاپ قالاتىنىن ايتىپ, انا مەن بالا تاعدىرىنا الاڭداۋشىلىعىن ءبىلدىردى.

قازاقستاندا وڭىرلەردەگى تۇرمىس­تىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ مەحانيزمدەرىن جەتىلدىرۋ بويىنشا 1-ءشى رەسپۋبليكالىق جوبالىق كەڭسە قۇرىلعان. سونىمەن قاتار جوبا­لىق كەڭسە اياسىندا پرەزيدەنت جانىن­داعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتبا­سىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جو­نىن­دەگى ۇلتتىق كوميسسيا, ءىىم, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مي­نيستر­لىگىنە ىنتىماقتاستىق تۋرالى رەسمي حاتتار جولدانىپ, جوبانىڭ وڭىر­لىك مەنەدجەرلەرىمەن جۇمىس كەڭەسى وتكىزىلگەن. قازىرگى تاڭدا ەل كولە­مىن­دەگى 17 داعدارىس ورتالىعىنىڭ بار­لى­عىمەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى مە­موراندۋم دا جاسالعان. ەلىمىزدە وزەك­تىلىگىن جويماي كەلە جاتقان وتكىر ماسە­لەگە قاتىستى پىكىرىن بىلدىرگەن جوبا كوورديناتورى: «اۋقىمدى جوبا قول­عا الىنعالى بەرى ايەلدەردى زورلىق-زوم­بىلىقتان قورعاۋ, كامەلەتكە تول­ما­عاندارمەن جۇمىس جونىندەگى جانە ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلار, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق قۇرباندارىنا ارنالعان داعدارىس ورتالىقتارى, باس­پانالاردىڭ زاڭگەرلەرى مەن پسيحو­لوگ­تەرىنە ارنالعان ونلاين ترەنينگ­تەر وتكىزىلدى. بۇل ءىس-شارالارعا 400-دەن استام ادام قاتىسسا, ونلاين ۆەبينارلار 200-گە جۋىق بىلىكتى مامان مەن داعدارىس ورتالىقتارى قىز­مەت­كەرلەرىنىڭ باسىن قوستى. ال ءبىز پاي­دا­لانعان يننوۆاتسيالاردىڭ ىشىندە داع­دارىس ورتالىقتارىنا ارنالعان كەيس-مەنەدجمەنت تەحنولوگياسىنىڭ تاجى­ريبەسى دە تاراتىلدى», دەيدى.

قوعامدىق قور پرەزيدەنتى مارگاريتا وسكەمباەۆا­ جوبا اياسىندا ەلى­مىز­دىڭ بارلىق وڭىرىندەگى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق قۇرباندارىنا ارنالعان داعدارىس ورتالىقتارى مەن باسپانالاردىڭ العاش رەت مونيتورينگتەن وتكەنىن مالىمدەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, مونيتورينگ كەزىندە بۇل مەكەمەلەردىڭ جۇمىسىن باعالاۋ ينديكاتورلارى ازىرلەنىپ, جۇمىستىڭ ساپاسى مەن ناتيجەسىنە تاۋەلسىز تالداۋ جاسالعان. «قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە 30-عا جۋىق داعدارىس ورتالىعى مەن باسپانا بار. ساۋالناما كەزىندە ولاردىڭ الەۋمەتتىك قىزمەتتەردى ۇسى­نۋ ساپاسىنا قاتىستى سۇراقتارعا جا­ۋاپ الىنىپ, قاۋىپسىزدىك جاعدايى, قارجىلاندىرىلۋى, ينفراقۇرىلىمى بويىنشا ساراپتامالىق جازبا دا­يىن­دالدى», دەيدى ول. سونداي-اق ايماق­تارداعى ماماندار العاش رەت جابىر­لەنۋشىلەرمەن عانا ەمەس, وتبا­سى­نىڭ بەرەكەسىن الىپ جۇرگەن ەركەك­تەرمەن جان-جاقتى جۇمىس جاساۋ­عا بەت بۇرعان. پسيحولوگتەر, زاڭ­گەر­لەر, دارىگەرلەر مەن داعدارىس ورتا­لىق­تا­رى­نىڭ قىزمەتكەرلەرى ءۇي تيراندارىنا «جۇدىرىقتاسۋدىڭ» زارداپتارىن ايتىپ, اشۋدى جەڭۋ, شيەلەنىستى شەشۋ جولدارىن تۇسىندىرۋگە تىرىسقان. وسىلايشا, جوبا اياسىندا 300-دەن استام «وتباسى تيرانى» تاجىريبەلىك ادىستەمەلەردەن ءوتىپ, «اگرەسسورلارمەن جۇمىس بويىنشا نۇسقاۋ» ازىرلەنگەن. «وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدە وتباسى اگرەسسورلارمەن جۇمىس ىستەيتىن ارنايى ۇيىم, نە وسىعان ۇقساس جۇيە مۇلدەم جوق. ءبىز قازىرگى تاڭدا تەك ماسەلەنىڭ سالدارىن شەشۋمەن اينالىسىپ ءجۇرمىز. ال زورلىق-زومبىلىقتى تۋىنداتىپ وتىرعان باستاپقى سەبە­بى­نە ءمان بەرە بەرمەيمىز, ونىڭ «باستى كەيىپكەرىن» جازالاۋمەن عانا شەكتەلەمىز. تۇرمىستىق زورلىق-زوم­بى­­لىق قۇربانىمەن عانا جۇمىس ىس­تەۋدىڭ دۇرىس ەمەس ەكەنىن الەمدىك تا­جىريبە دە كورسەتىپ وتىر. سوندىقتان دا قاۋىپتىڭ باستى كوزىمەن – «وتباسى تي­ران­دارىمەن» دە جۇمىس ىستەۋ قاجەت», دەيدى بۇل جونىندە م.وسكەمباەۆا.

قازىرگى ۋاقىتتا ايماقتارداعى داع­دارىس ورتالىقتارىندا وتباسىنىڭ وي­رانىن شىعارعان ەرىنەن زارداپ شەككەن مىڭعا جۋىق ايەل پسيحولوگتىڭ جەكە كەڭەسىن السا, 1550 ادام توپتىق كەڭەستەن وتكەن. ال جوباعا قاتىسۋشى 4 ادۆوكات نۇر-سۇلتان, ستەپنوگورسك, قاراعاندى قالالارىندا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق ماسەلەسىمەن بەتپە-بەت كەلگەن ايەلدەرگە 44 زاڭگەرلىك كەڭەس وتكىزدى.

وتباسى تيرانىنان قالاي قورعانۋ كەرەك؟ زورلىق-زومبىلىققا ۇشىراعان ايەل نە ىستەۋى, قايدا حابارلاسۋى قاجەت؟ ءوز شاڭىراعىنان جىلۋ تاپپاعان انا مەن بالاعا داعدارىس ورتالىقتارى ناقتى قانداي كومەك كورسەتە الادى؟ وسى سياقتى سۇراقتارعا جاۋاپ بەرەتىن 4 الەۋمەتتىك بەينەروليك تۇسىرگەن جوبانىڭ برەند-امباسسادورى, اكتريسا اينۇر ءىلياسوۆا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق بۇل ەمدەۋدى, ماماندارعا جۇگىنۋدى قاجەت ەتەتىن قوعامنىڭ تەرەڭ جاراسى ەكەنىن ايتىپ: «ەلىمىزدەگى انا مەن بالاعا قاتىستى وزەكتى ماسەلەلەرگە بەيجاي قاراي المايمىن. سەبەبى وتبا­سىن­داعى داۋ-جانجالدىڭ, زورلىق پەن قارا كۇشتىڭ اقىرى ايەل مەن ءسابي تاعدىرىنا قالاي تەرەڭ اسەر ەتە­تىنىن بىلەمىن. شىنداپ كەلگەندە بۇل ماسەلەنى جىلى جاۋىپ قويۋعا بولمايدى. بۇل ەمدەۋدى, ماماندارعا جۇگىنۋدى قاجەت ەتەتىن قوعامنىڭ بىتەۋ جاراسى»,  دەيدى ا.ءىلياسوۆا.

ءىىم اكىمشىلىك پوليتسيا كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى الەكسەي ميليۋك قابىلدانعان «تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق پروفيلاكتيكاسى تۋرالى» زاڭ تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ بويىنشا قابىلدانىپ جاتقان پروفيلاكتيكالىق ءىس-شارالارعا بەلگىلى ءبىر تۇزەتۋلەر ەنگىزگەنىن ايتادى. ول سونداي-اق قورعاۋ تۋرالى بۇيرىق شىعارۋ قايتا قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋدا ۇلكەن ءرول اتقاراتىنىن العا تارتتى. «قورعاۋ نۇسقاماسى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ جەكە پروفيلاكتيكاسى شاراسى جانە وتباسى-تۇر­مى­ستىق قاتىناستار سالاسىندا قۇ­قىق بۇزۋشىلىق جاساعان ادامنىڭ قۇ­قىقتىق ساناسىنا جانە مىنەز-قۇل­قىنا اسەر ەتۋ شاراسى رەتىندە زاڭ­نا­مادا العاش رەت قولدانىلادى. بۇل بۇيرىقتى شىعارۋدىڭ باستى ماقساتى – جابىرلەنۋشىگە فيزيكالىق نەمەسە پسيحيكالىق قاۋىپ تونگەن كەزدە ونىڭ قاۋىپسىزدىگىن دەرەۋ قامتاماسىز ەتۋ», دەيدى ءىىم وكىلى.

قورعاۋ نۇسقاماسىنىڭ قولدانىلۋ مەرزىمى – 30 كۇن. وسى ۋاقىت ارالى­عىن­دا وزىنە قاتىستى شەكتەۋلەر قويىلعان ادام پروفيلاكتيكالىق ەسەپكە الىنىپ, وعان باقىلاۋ جۇرگىزىلەدى. ال ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينسپەكتورلارى ەسەپكە الىنعان «وتباسى تيرانىن» تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا اپتاسى­نا كەمىندە 1 رەت بارىپ تەكسەرىپ, پروفيلاكتيكالىق اڭگىمە جۇرگىزەدى. «قورعاۋ نۇسقاماسىنىڭ شارتتارىن بۇزىپ, قايتا تۇرمىستىق زورلىق-زوم­بى­لىق جاساعان ادامعا اكىمشىلىك قۇ­قىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ 461-بابىمەن الدىمەن ەسكەرتۋ جاسالادى نەمەسە 5 تاۋلىككە دەيىن قاماۋعا الىنادى», دەگەن ا.ميليۋك بيىلعى توعىز ايدا رەسپۋبليكا كولەمىندە 65 مىڭعا جۋىق قورعاۋ نۇسقاماسى شى­عا­رىلعانىن مالىمدەدى. نۇسقاما تالاپتارىن بۇزعان 4193 ادام جاۋاپقا تارتىلعان.

ءتۇيىن. وتباسى – ادامنىڭ ەڭ جاقىن, ەڭ جىلى, ەڭ اياۋلى مەكەنى. ال وسى مەكەندە جاقىنىنان زورلىق, ارقا سۇيەر ەرىنەن ءزابىر كورگەن ايەل قاشانعى داعدارىس ورتالىعىن پانا تۇتىپ, پسيحولوگكە مۇڭىن شاعۋى قاجەت؟ شاڭىراعىنداعى ءتارتىپ پەن تاربيەنى قاباعىمەن-اق تۇزەي العان اكەلەرىمىز قانشا اشۋعا بۋلىقسا دا ايەلىنە جۇدىرىعىن الا جۇگىرىپ, ۇل-قىزىنا اۋىر ءسوز ايتقان ەمەس. قاتالدىعى تاستان قاتتى بولسا دا شاڭىراعىن مەيىرىمگە تولتىرىپ تۇراتىن. بۇگىندە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق – 65 مىڭعا جۋىق ايەلدىڭ جۇرەگىندەگى نالاعا, بۇكىل قوعامنىڭ بىتەۋ جاراسىنا اينالدى. ال بىتەۋ جارانىڭ ءتۇپتىڭ تۇبىندە جارىلارى انىق.