ايتسە دە «جانى جايساڭ جاز-اتا» دەگەنىمىز كوڭىلگە قونىمدى سەكىلدى. بيىل ەكى مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى جازىلبەك قۋانىشباەۆتىڭ 125 جىلدىق مەرەيتويى. اتامىز جايلى ايتار ءسوز كوپ, سونىڭ ءبىرازىن وي تارازىسىنا سالۋدى ءجون سانادىق.
قازاق «مالىم جانىمنىڭ ساداعاسى, جانىم ارىمنىڭ ساداعاسى» دەپ, ءتورت ت ۇلىكتى توبەگە كوتەرىپ, مالى امان بولسا, ارى دا ءبۇتىن بولارىن ارىدەن بولجاعان عوي. اماندىق سۇراسا الدىمەن «مال-جان امان با؟» دەپ سالەمدەسۋىنىڭ سەبەبى سوندا. سول شوپان اتا ت ۇلىگىنىڭ قازاق ءۇشىن باعاسى التىنمەن پارا-پار. مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىز, سول ۋاق مالدىڭ جاي-كۇيىن جاقسى بىلگەن, جانىن سالىپ باققان جاز-اتا دەسەك ارتىق ايتقانىمىز بولماس. تاريح ءوز الدىنا كۋاگەر. ويتكەنى كەڭەس وداعى كولەمىندە مال شارۋاشىلىعى سالاسىندا ەكى مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتانعان وسى جازىلبەك قۋانىشباەۆ قانا.
جاز-اتا جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە مالدىڭ جايىن قامداپ, كوكتەمدە كوكتەۋگە, جازدا جايلاۋعا, كۇزدە كۇزەۋگە, قىستا قىستاۋعا كوشىپ-قونىپ جۇرگەن. سول كوشپەن ءبىر شوكىم بۇلت ىلەسە ءجۇرىپ, كوش تۇراقتاعان جەرگە جاۋىن جاۋاتىن كورىنەدى. جاز-اتا مۇنى «باسىرە جاۋىنىم» دەيدى ەكەن. مىنە, وسىدان كەيىن قالايشا «اللانىڭ نۇرى جاۋعان كىسى» دەمەيسىڭ!
ەسىمى كەڭەس ۋاعىندا جەر جارىپ تۇردى. 60 جاسىنان باستاپ, 90-عا تولعانعا دەيىنگى مەرەيتويلارى رەسپۋبليكا كولەمىندە مويىنقۇم اۋدانىنا قاراستى كەرەي مەن جانىبەك حانداردىڭ جايلاۋىندا ءوتتى. بۇگىنگى «تۇلپار ساز» جايلاۋى دەسەك تە بولادى. بۇل ءدۇبىرلى تويعا جەر-جەردەن ۇلت زيالىلارى كەلىپ, اتا جايلى تولعاقتى پىكىر, تولىمدى ءسوز ايتقان. قازاقشا كۇرەستەن حالىقارالىق سايىس وتكەن. دودانىڭ ەرەكشەلىگى – موڭعوليا, ماجارستان سىندى مەملەكەتتەردەن پالۋاندار كەلىپ قاتىسقاندىعى. قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن ءبىرتۋار تۇلعالارى ءسابيت مۇقانوۆ, روزا باعلانوۆا, نۇرعالي ءنۇسىپجانوۆ سىندى جازۋشىلار مەن انشىلەر تويدىڭ ءسانىن كەلتىرەدى. تورقالى توي ءۇش كۇنگە سوزىلىپ, مالشى قاۋىم مەن ۇلت ماقتانىشتارى ءبىر ارىنداپ قالعانى كوز الدىمىزدا. سول ءسات ءالى دە كوڭىل تورىندە.
1974 جىلى جاز-اتاعا نۇرعيسا تىلەنديەۆ سالەم بەرە كەلەدى. لەزدە ۇيدەگى انامىز قازان كوتەرىپ, ساماۋرىنعا ءشاي قويادى. ەت جەلىنىپ, ەمەن-جارقىن اڭگىمە ايتىلادى. كەتەرىندە اتامىز اتاقتى كومپوزيتوردىڭ يىعىنا شاپان جابۋعا وقتالعاندا, تىلەنديەۆ تابارىككە ءوزى كيگەن كەز كەلگەن كيىمىن بەرۋدى سۇرايدى. ءجون بىلەتىن جاز-اتا بايبىشەسىنە ايتىپ, جورالعى جاساعان ەكەن. ارتىنان پەرزەنتتى بولۋىن تىلەپ, اق باتاسىن دا بەرىپتى. سودان كوپ ۇزاماي نۇراعانىڭ ۇيىندە ءسابيدىڭ ءۇنى ەستىلىپ, قۋانىشقا تولعان ەكەن. مىنە بۇل وقيعا دا اتانىڭ شاپاعاتىن شاشىپ جۇرەتىن جان ەكەنىن ايعاقتايدى. مۇنداي قىزىقتى وقيعالار اتانىڭ ومىرىندە كوپ بولعان. كەنەن اقىننىڭ 90 جىلدىعىندا بوساعاسىندا تۇرىپ, باتا سۇراعان سەركە قوجامقۇلوۆ پەن بيبىگۇل تولەگەنوۆا دا كوپ ۇزاماي سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتانادى.
كوزى تىرىسىندە اۋدان ورتالىعىندا جەتى مەترلىك ەسكەرتكىش تۇرعىزىلدى. سول كەزدە ەسكەرتكىش تاقتاسىنا «ەڭبەك ەرلەرىنە» دەپ جازىلىپ, استىنا جازىلبەك قۋانىشباەۆتىڭ ەسىمى جازىلعان ەكەن. مۇنى كورگەن اتامىز اۋدان باسشىسى ايتباي نازاربەكوۆكە «مىنا ءمۇسىن مەنەن اۋمايدى عوي» دەپ سۇرايدى. سوندا اكىم «وي, جاز-اتا ەڭبەك ەرلەرى سىزگە ۇقساماعان دا كىمگە ۇقساۋى ءتيىس» دەگەن ەكەن. جارىقتىق, ەسكەرتكىشتىڭ وزىنە ارنالعانىن سوندا عانا ۇقسا كەرەك. 1986 جىلى دۇنيەدەن وزعاننان كەيىن, اتامىزدى سول ەسكەرتكىشتىڭ جانىنا جامباسىن تيگىزىپ, «ەڭبەك ەرلەرىنە» دەگەن تاقتايشانى الىپ تاستاعاندا, استىنان «جازىلبەك قۋانىشباەۆ» دەگەن جازۋ شىعا كەلەدى.
كەڭەس وكىمەتى تاراعان سوڭ, ەسىمىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ ماقساتىندا اۋدان ورتالىعىنداعى نوۆوسترويكا كوشەسىن «ج.قۋانىشباەۆ» دەپ وزگەرتتى. تاعى دا بىرنەشە اۋىلداعى كوشەلەرگە ەسىمى بەرىلدى. اۋداندىق مۇراجاي دا ەر ەسىمىن يەلەندى. سوناۋ 2000 جىلداردان بەرى اۋدان اتاۋىن بەرۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرىلىپ كەلەدى. 2011 جىلى جامبىل وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ VII سەسسياسىندا مويىنقۇم اۋىلىن «جازىلبەك» دەپ اتاۋ تۋرالى شەشىم شىقتى. بىراق وسىدان 20 جىل بۇرىن كوتەرىلگەن ماسەلە ءالى دە جابۋلى كۇيىندە جاتىر. وبلىس, اۋدان باسشىلارى قولداۋ كورسەتكەنىمەن جۇمىس باياۋ جۇرۋدە.
بىلتىر قاڭتار ايىندا ج.قۋانىشباەۆ ەسىمى «تاريحي تۇلعالار» تىزىمىنە ەنگىزىلگەنى تۋرالى اقجولتاي حابار كەلدى. ايتسە دە وسىنداي اتپال ازاماتىمىزعا اۋىل اتىن بەرۋ قايتا-قايتا كەيىنگە شەگەرىلە بەرەتىنى جانعا باتادى. قازاقستاندا ءتورت ەكى مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى بولسا, سونىڭ ءبىرى وسى كىسى. قالعان ۇشەۋىنىڭ اتىندا اۋىل بار, ال ءبىزدىڭ جاز-اتا وسى رەتتە شەتتە قالىپ قويدى. بۇل ماسەلە ۇكىمەت باسىندا قارالسا دەگەن حالىق ءوتىنىشى بار. ەل ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتكەن ازاماتتىڭ 125 جىلدىق مەرەيتويىنا اۋىل اتاۋى بەرىلسە, تۇرعىندار ءۇشىن كەرەمەت سىي بولار ەدى. بيلىك باسىنداعى كوكىرەگى وياۋ ازاماتتار ەسكەرەدى دەپ ويلايمىن. قازاقتىڭ قاسيەتتى قارا شالىنىڭ ارۋاعى ريزا بولسىن!
ورىنباسار احمەت,
ج.قۋانىشباەۆ اتىنداعى
قوعامدىق قوردىڭ پرەزيدەنتى
