قوعام • 25 قازان، 2021

جانى جايساڭ جاز-اتا

220 رەت كورسەتىلدى

قازاقتا «قارا» سوزىنە كيە مەن قاسيەت قونعانداي. نەبىر ۇلتقا ءتان تۇيدەك تىر­كەستەر وسى سوزبەن استاسىپ جاتىر. «قارا جەر»، «قارا بالا»، «قارا ورمان»، «قارا حالىق»، «قارا شال» دەگەندەي... وسىناۋ كيەلى ۇعىمىمەن قاباتتاستىرىپ، ماقالامىزدىڭ ماڭدايىنا «قازاقتىڭ قاسيەتتى قارا شالى» دەپ تاقىرىپ قويىپ، تارقاتا سويلەۋگە بولار ەدى.

ايتسە دە «جانى جايساڭ جاز-اتا» دەگەنىمىز كو­ڭىلگە قونىمدى سەكىلدى. بيىل ەكى مارتە سوتسيا­ليستىك ەڭبەك ەرى جازىلبەك قۋا­نىشباەۆتىڭ 125 جىلدىق مەرەيتويى. اتامىز جايلى ايتار ءسوز كوپ، سونىڭ ءبىرازىن وي تارازىسىنا سالۋدى ءجون سانادىق.

قازاق «مالىم جانىمنىڭ سا­داعاسى، جانىم ارىمنىڭ سا­داعاسى» دەپ، ءتورت ت ۇلىكتى توبەگە كوتەرىپ، مالى امان بول­سا، ارى دا ءبۇتىن بولارىن ارىدەن بول­جاعان عوي. اماندىق سۇراسا ال­دىمەن «مال-جان امان با؟» دەپ سا­لەمدەسۋىنىڭ سەبەبى سوندا. سول شوپان اتا ت ۇلىگىنىڭ قازاق ءۇشىن باعاسى التىنمەن پارا-پار. مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىز، سول ۋاق مالدىڭ جاي-كۇيىن جاقسى بىلگەن، جانىن سالىپ باققان جاز-اتا دەسەك ارتىق ايتقانىمىز بولماس. تاريح ءوز الدىنا كۋاگەر. ويتكەنى كەڭەس وداعى كولەمىندە مال شارۋاشىلىعى سالاسىندا ەكى مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتانعان وسى جازىلبەك قۋا­نىشباەۆ قانا.

جاز-اتا جىلدىڭ ءتورت مەز­گىلىندە مالدىڭ جايىن قام­داپ، كوكتەمدە كوك­تەۋگە، جازدا جاي­­لاۋعا، كۇزدە كۇزەۋگە، قىستا قىس­تاۋعا كوشىپ-قونىپ جۇرگەن. سول كوشپەن ءبىر شوكىم بۇلت ىلەسە ءجۇرىپ، كوش تۇراقتاعان جەرگە جاۋىن جاۋاتىن كورىنەدى. جاز-اتا مۇنى «باسىرە جاۋىنىم» دەي­دى ەكەن. مىنە، وسىدان كەيىن قالايشا «اللانىڭ نۇرى جاۋعان كىسى» دەمەيسىڭ!

ەسىمى كەڭەس ۋاعىندا جەر جارىپ تۇر­دى. 60 جاسىنان باستاپ، 90-عا تولعانعا دەيىنگى مەرەي­توي­­لارى رەسپۋبليكا كولەمىندە مو­يىنقۇم اۋدانىنا قاراستى كەرەي مەن جانىبەك حانداردىڭ جايلاۋىندا ءوتتى. بۇگىنگى «تۇل­پار ساز» جايلاۋى دەسەك تە بولا­دى. بۇل ءدۇبىرلى تويعا جەر-جەر­دەن ۇلت زيالىلا­رى كەلىپ، اتا جاي­لى تولعاقتى پى­كىر، تولىم­دى ءسوز ايت­قان. قازاق­شا كۇ­رەس­تەن حالىق­ارالىق سايىس وت­كەن. دودانىڭ ەرەكشەلىگى – موڭ­عو­ليا، ماجارستان سىندى مەم­لە­كەت­تەردەن پالۋاندار كە­لىپ قا­­تىس­قاندىعى. قازاق­تىڭ ماڭ­دا­يىنا بىتكەن ءبىرتۋار تۇل­عالارى ءسا­بيت مۇقانوۆ، روزا باع­لانوۆا، نۇرعالي ءنۇسىپجانوۆ سىندى جازۋشىلار مەن انشىلەر تويدىڭ ءسا­نىن كەلتىرەدى. تورقالى توي ءۇش كۇنگە سوزىلىپ، مالشى قاۋىم مەن ۇلت ماقتانىشتارى ءبىر ارىنداپ قالعانى كوز الدى­مىز­دا. سول ءسات ءالى دە كوڭىل تورىن­دە.

1974 جىلى جاز-اتاعا نۇر­عيسا تىلەن­ديەۆ سالەم بەرە كەلەدى. لەزدە ۇيدەگى انامىز قازان كو­تەرىپ، ساماۋرىنعا ءشاي قويادى. ەت جەلىنىپ، ەمەن-جارقىن اڭگىمە ايتىلادى. كەتەرىندە اتامىز اتاقتى كوم­پوزيتوردىڭ يىعىنا شاپان جابۋعا وقتال­عاندا، تىلەنديەۆ تابارىككە ءوزى كيگەن كەز كەلگەن كيى­مىن بەرۋدى سۇرايدى. ءجون بىلە­تىن جاز-اتا بايبىشەسىنە ايتىپ، جورالعى جاساعان ەكەن. ار­تىنان پەرزەنتتى بولۋىن تىلەپ، اق باتاسىن دا بەرىپتى. سودان كوپ ۇزاماي نۇراعانىڭ ۇيىندە ءسا­بيدىڭ ءۇنى ەستىلىپ، قۋانىشقا تول­عان ەكەن. مىنە بۇل وقيعا دا اتا­نىڭ شاپاعاتىن شاشىپ جۇ­رەتىن جان ەكەنىن ايعاقتايدى. مۇنداي قىزىقتى وقيعالار اتا­نىڭ ومىرىندە كوپ بولعان. كە­نەن اقىننىڭ 90 جىلدىعىندا بوسا­عاسىندا تۇرىپ، باتا سۇراعان سەر­كە قوجامقۇلوۆ پەن بيبىگۇل تولەگەنوۆا دا كوپ ۇزاماي سوتسيا­ليستىك ەڭبەك ەرى اتانادى.ي

كوزى تىرىسىندە اۋدان ورتا­­لى­عىندا جەتى مەترلىك ەسكەرتكىش تۇر­­عىزىلدى. سول كەزدە ەسكەرتكىش تاقتاسىنا «ەڭبەك ەرلە­رىنە» دەپ جازىلىپ، استىنا جازىلبەك قۋا­نىشباەۆتىڭ ەسىمى جازىلعان ەكەن. مۇنى كورگەن اتامىز اۋدان باس­شىسى ايتباي نازاربەكوۆ­­كە «مىنا ءمۇسىن مەنەن اۋمايدى ­عوي» دەپ سۇرايدى. سوندا اكىم «وي، ­جاز-اتا ەڭبەك ەرلەرى سىز­گە ۇقساماعان دا كىمگە ۇقساۋى ءتيىس» دەگەن ەكەن. جارىقتىق، ەس­كەرتكىشتىڭ وزىنە ارنالعانىن سون­دا عانا ۇقسا كەرەك. 1986 جى­لى دۇنيەدەن وزعان­نان كەيىن، اتا­مىزدى سول ەسكەرتكىش­تىڭ جانى­نا جامباسىن تيگىزىپ، «ەڭ­بەك ەر­لە­رىنە» دەگەن تاقتايشانى ­الىپ تاس­تاعاندا، استىنان «جازىل­بەك قۋانىشباەۆ» دەگەن جازۋ شىعا كەلەدى.

كەڭەس وكىمەتى تاراعان سوڭ، ەسىمىن ماڭ­گى ەستە قال­دى­رۋ ماق­ساتىندا اۋدان ورتالى­عىن­داعى نوۆوسترويكا كوشەسىن «ج.قۋا­نىشباەۆ» دەپ وزگەرتتى. تا­عى دا بىرنەشە اۋىلداعى كوشە­لەرگە ەسىمى بەرىلدى. اۋداندىق مۇراجاي دا ەر ەسىمىن يەلەندى. سوناۋ 2000 جىلداردان بەرى اۋدان اتاۋىن بەرۋ تۋرالى ما­سە­لە كوتەرىلىپ كەلەدى. 2011 جى­لى جامبىل وبلىستىق ءماس­لي­حاتىنىڭ VII سەسسياسىن­دا مو­يىنقۇم اۋىلىن «جازىل­بەك» دەپ اتاۋ تۋرالى شەشىم شىقتى. بىراق وسىدان 20 جىل بۇرىن كوتەرىلگەن ماسەلە ءالى دە جابۋلى كۇيىندە جاتىر. وبلىس، اۋدان باسشىلارى قولداۋ كورسەتكەنىمەن جۇمىس باياۋ جۇرۋدە.

بىلتىر قاڭتار ايىندا ج.قۋا­نىش­باەۆ ەسىمى «تاريحي تۇل­عالار» تىزىمىنە ەنگىزىلگەنى تۋرالى اقجولتاي حابار كەل­دى. ايتسە دە وسىنداي اتپال ازاما­تى­مىزعا اۋىل اتىن بەرۋ قايتا-قايتا كەيىنگە شەگەرىلە بەرەتىنى جانعا باتادى. قازاقستاندا ءتورت ەكى مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى بولسا، سونىڭ ءبىرى وسى كىسى. قالعان ۇشەۋىنىڭ اتىندا اۋىل بار، ال ءبىزدىڭ جاز-اتا وسى رەتتە شەتتە قالىپ قويدى. بۇل ماسەلە ۇكىمەت باسىندا قا­رال­سا دەگەن حالىق ءوتىنىشى بار. ەل ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتكەن ازاماتتىڭ 125 جىل­دىق مەرەيتويىنا اۋىل اتاۋى بەرىلسە، تۇرعىندار ءۇشىن كەرەمەت سىي بولار ەدى. بيلىك باسىنداعى كوكىرەگى وياۋ ازاماتتار ەسكەرەدى دەپ ويلايمىن. قازاقتىڭ قاسيەتتى قارا شالىنىڭ ارۋاعى ريزا بولسىن!

 

ورىنباسار احمەت،

ج.قۋانىشباەۆ اتىنداعى

قوعامدىق قوردىڭ پرەزيدەنتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

دجەرۆونتا دەۆيس جەڭىل سالماقتى تاڭدادى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 17:45

ۇقساس جاڭالىقتار