قوعام • 26 قازان، 2021

قۇمعا سىڭگەن سۋداي سۋبسيديا

147 رەت كورسەتىلدى

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى جولداۋىندا اگرارلىق ساياساتتا ساباقتاستىق جوقتىعىن، مينيستر اۋىسسا، سالانىڭ ساياساتى دا وزگەرەتىنىن سىناي كەلىپ: «وكىنىشكە قاراي، اگروونەركاسىپ كەشەنىنە قاتىستى قوزعالعان قىلمىستىق ىستەردىڭ جارتىسىنان استامى سۋبسيديانى تالان-تاراجعا سالۋعا بايلانىس­تى بولىپ وتىر. 

بۇعان جول بەرۋگە بولمايدى. نورماتيۆتىك نەگىزىن نىعايتىپ، ءتيىمدى جوسپارلاۋ جانە مونيتورينگ جۇرگىزۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ قاجەت. سۋبسيديانى راسىمدەۋ ءتارتىبى تۇسىنىكتى ءارى تولىعىمەن اشىق بولۋعا ءتيىس. شاعىن جانە ورتا شارۋاشىلىقتار ءۇشىن سۋبسيديا تولىعىمەن قولجەتىمدى بولۋى كەرەك»، دەپ قاداي ايتقان بولاتىن.

راسىندا دا، اۋىل شارۋا­شى­لىعىن قول­داۋ قۇرالى بولىپ سانالاتىن سۋب­سيدياعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن جىل سايىن بولىنەتىن جۇزدەگەن ميلليارد تەڭگەدەن شارۋا قوجالىقتارىنىڭ كوپشىلىگىنە سوقىر تيىن دا بۇيىرمايتىندىعى، ونى وڭىرلەردەگى شەنەۋنىكتەر ءوز قالتاسىنداعى اقشاسىنداي كورىپ، ەگىن ەگىپ، مال باعۋمەن اينالىساتىن جاقىن-جۇراعاتتارى مەن «بارماق باستى، كوز قىس­تىعا» اككىلەنىپ ال­عان ءىرى شارۋا­شىلىقتاردىڭ باسشىلارى­نا عانا مىرزالىقپەن ۇلەستىرەتىنى جايلى سى­ني پىكىرلەر تالاي بەدەلدى مىن­بەردەن كوپ­تەن بەرى ايتىلىپ جۇرگەنىمەن، ولاردان ءتيىستى قورىتىندى شىعارىلماي كەلەدى.

پايىمداپ قاراساق، سۋبسيديا دەگەنىمىز – مەملەكەتتىك بيۋد­جەتكە حالىقتىڭ تولەگەن سالى­عىنان تۇسكەن قارجىدان بولى­نەتىن دەمەۋقارجى. دەمەك جىل سايىن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى قوماقتى سۋبسيديا الىپ وتىرعاندىقتان، سالىق تولەۋ­شى­لەردىڭ ازىق-ت ۇلىك باعاسى تۇراقتى بولۋىن تالاپ ەتۋگە حاقىسى بار. وكىنىشكە قاراي، قازىر ءتىپتى ۇكىمەت قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن الەۋ­مەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋار­لارىنىڭ تىزبەسىنە ەنگىزىلگەن نان مەن ءسۇت ونىمدەرىنىڭ، جۇمىرتقانىڭ باعاسى دا كۇرت قىم­باتتاپ، تۇتىنۋشىلاردىڭ ورىن­دى رەنىشىن تۋعىزىپ تۇر.  وسى­عان وراي، پرەزيدەنت جاقىندا قاراعاندى وبلىسىنا جۇمىس ساپارى بارىسىندا ازىق-ت ۇلىك باعا­سىنىڭ قىمباتتاۋىنا جانە اۋىل شارۋاشىلىعىن سۋبسيديا­لاۋ ماسەلەسىنە قاتىستى پىكىرىن ورتاعا سالىپ: «اۋىل شارۋاشىلىعى سالا­سىنا قىرۋار قارجى بولسەك تە، ازىق-ت ۇلىكتىڭ باسىم بولىگىن سىرت­تان الامىز. وزگە ەلدەر سۋب­سي­ديانىڭ نە ەكەنىن دە بىلمەيدى. بىلسە دە، ءدال وسىنداي مول قارجى بولىنبەيدى. ءبىر جاعىنان ادامداردى بوساڭسىتىپ جىبەردىك، ەكىنشى جاعىنان سىبايلاس جەمقورلىققا جول بەرىپ الدىق. بۇل ماسەلەمەن تۇبەگەيلى اينالىسۋىمىز كەرەك»، دەدى. 

سۋبسيديا ەلىمىزدىڭ اۋىل شا­رۋا­شىلىعى سالاسىن العا باس­­تىرماي تۇرعان سىبايلاس جەم­­قورلىقتىڭ بەلەڭ الۋىنىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى دەسەك، قاتەلەسپەسپىز. سونىڭ سالدارىنان جەرگىلىكتى بيلىك باسىنداعى شەنەۋنىكتەرمەن ء«تىل تابىسا بىلگەن» اۋىل كاسىپكەرلەرى عانا شارۋالارىن ءبىرشاما دوڭگەلەتىپ ءجۇر. ولاردىڭ ارالارىندا وڭاي بايۋدىڭ جولى وسى ەكەن دەپ، ەڭ­بەككە اقى تولەۋ قورىنىڭ كولە­مىن مەملەكەتتەن العان سۋب­سي­ديا سو­ماسىنان اسىرماي، جۇ­مىس­كەر­لەرىنە ماردىمسىز جالاقى تولەيتىندەر، ماشاقاتى كوپ مال شارۋاشىلىعىمەن شۇعىل­دانۋدى قيىنسىنىپ، جالداعان مەحانيزاتورلارى جىلىنا ەكى-ءۇش-اق اي جۇمىس ىستەيتىن ەگىنشىلىكپەن عانا اينالىسۋدى ءجون كورەتىندەر دە از ەمەس. سونداي بۇگىنگى شىقبەرمەس شىعايبايلار تولەپ جۇرگەن شايلىققا جەتپەيتىن ايلىق ءۇشىن ولارعا مالاي بولعىلارى كەل­مەيتىن اۋىل جاستارى لايىقتى تابىس تابۋ ماقساتىمەن قالا­عا كەتىپ جاتىر. ال سۋبسيديا­مەن «سەمىرگەن» ديرەكتورلار: «جاس­تاردىڭ جۇمىس ىستەگىلەرى كەل­مەيدى. قارتايعان مەحانيزا­تورلاردىڭ ورنىن ەرتەڭ كىم باسادى؟» دەپ، بايبالام سالىپ، كىنانى وزدەرىنەن ەمەس، «بالالاردى جاستايىنان قوعامعا پايدالى ەڭبەككە تاربيەلەمەي وتىر­عان» اتا-انالاردان، مەكتەپتەن، ودان قالدى بيلىكتەن ىزدەگىلەرى كە­لە­تىنىن قايتەرسىڭ. ولار سول «جالقاۋ» جاستاردىڭ قالا­داعى بازارلاردا زىر جۇگىرە جۇك تاسىپ، ناپاقا تاۋىپ جۇرگەندىگىن كورسە دە كورمەگەنسيدى، وڭتۇستىك كورەيا سياقتى دامىعان ەلدەرگە زاڭسىز بارىپ، كۇشكە تۇسەتىن قارا جۇمىستاردى اتقارىپ، اباي بابامىز ايتقانداي، «ەسەكتىڭ ارتىن جۋسا دا، مال تاۋىپ» جۇرگەندىگىن ەستىسە دە ەستىمەگەنسيدى.

وسىدان ون شاقتى جىل بۇ­رىن ۇكىمەت وبلىس اكىمدەرىنىڭ، مۇددەلى ۆەدومستۆولاردىڭ، اگرو­­ونەركاسىپ كەشەنىنىڭ ءىرى قۇ­رى­لىمدارى باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن سەلەكتورلىق كەڭەس وتكىزىپ، وندا اۋىل شارۋا­شىلىعىن ودان ءارى دامىتۋ ماسەلەلەرى تالقىلانعان بولاتىن. سوندا بايانداما جاساعان اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترىنە ءبىر ءوڭىردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى: «وبلىستىق بيۋدجەتتەن اۋىل شارۋاشىلىعىنا سۋبسيديا بولۋگە بولا ما؟»، دەگەن سۇراق قويدى. «نەگە بولماسىن، بولادى. مىسالى، سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ بيۋدجەتىنەن اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ەداۋىر سۋبسيديا ءبولىنىپ وتىر» دەپ جاۋاپ بەردى مينيستر. سول ساتتە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى اكىم­دىگىنىڭ ءماجىلىس زالىندا سە­لەكتورلىق كەڭەسكە قاتىسىپ وتىرعان ءبىز، وڭىرلىك بۇقارالىق اق­پارات قۇرالدارىنىڭ جۋرنا­ليس­تەرى، ءوز قۇلاعىمىزعا سەنبەگەندەي، اڭ-تاڭ بولعان ەدىك. ويت­كەنى وزىندىك تابىسىنىڭ مار­دىم­سىزدىعىنا بايلانىستى ەل قازىناسىنان جىل سايىن كوپ سۋبۆەنتسيا الىپ وتىرعان وبلىس بيۋدجەتىنىڭ قارجىسى قىزىلجار ءوڭىرىنىڭ الەۋمەتتىك سالاسىنىڭ تولىپ جاتقان مۇقتاجدىعىن شەشۋگە جەتپەي جاتقاندا ودان اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا سۋبسيديا ءبولۋ اقىلعا سىيماي­تىنداي كورىنگەن. كەيىن سۇراس­تىرىپ بىلسەك، راسىندا دا، رەس­پۋب­ليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن ميللياردتاعان تەڭگە سۋبسيديا ازداي، وبلىستىق بيۋدجەتتەن دە ءوڭىردىڭ وسىمدىك شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا قىرۋار دەمەۋقارجى بولىنەدى ەكەن. ال ونى جىل سا­يىن سىيىنعانىنان سۇيەنگەنى زور باسشى باسقاراتىن ءبىر شا­رۋا­شىلىق قانا «ەبىن تاۋىپ» الىپ جۇرگەنىن ەستىگەنىمىزدە جاعا­مىزدى ۇستاعانبىز...

ءيا، ەل قازىناسىنان اۋىل شا­رۋا­شىلىعىنا جىلما-جىل مول سۋبسيديا بولىنەتىندىگى­نە قا­را­م­ا­ستان، ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ قىمباتتاۋىنا جول بەرىلگەندىگىمەن كەلىسۋ قيىن. اسىرەسە، كوروناۆيرۋس پاندەميا­سى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنا تەرىس اسە­رىن تيگىزىپ تۇرعان قازىرگى كەزدە. سەبەبى مەملەكەت باسشى­سى وسى اسا قاتەرلى ىندەتتىڭ زار­داپ­­تارىن ەسكەرە وتىرىپ، 2020 جىل­عى 16 ناۋرىزدا قابىل­دا­عان «ەكونوميكانى تۇراق­تان­دىرۋ جونىندەگى ودان ارعى شارالار تۋرالى» جارلىققا سايكەس ۇكىمەت 2020 جىلعى 21 ناۋ­رىز­دا «قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سى­نىڭ حالقى مەن ەكونوميكا­سى­نىڭ ۇزدىكسىز تىنىس-تىرشىلىگىن قام­تام­اسىز ەتۋ ءۇشىن قاجەتتى ازىق-ت ۇلىك پەن باسقا دا تاۋارلارعا شەك­تى باعالاردى بەلگىلەۋ ءتار­تى­بىن بەكىتۋ تۋرالى» قاۋلى العان بولاتىن. وندا ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار شەكتى باعالاردىڭ جوعارى­لا­ماۋىنا باقىلاۋ جۇرگى­زەتىن­دىگى، ال ساۋدا ورىندارىنا اكىم­شى­لىك زاڭنامادا كوزدەلگەن جاۋاپ­­كەر­شىلىك جۇكتەلەتىندىگى اتاپ كور­­سە­تىلگەن. سوندا قالاي بول­­عانى؟ ۇكى­مەت قابىلداعان شە­شىم قاعاز جۇ­زىندە قالعانى ما؟ ات­قارۋ­شى بي­لىك ورگاندارى شەك­تى با­عا­لار­دىڭ وسۋىنە نەگە قا­تاڭ باقى­لاۋ ور­ناتا الماي وتىر؟ باعا­نىڭ قىم­­باتتاۋىنا كىنالى­لەر اۋىل شا­­رۋا­­شىلىعى تاۋار وندى­رۋشى­لەرى مە، الدە، ساۋدا ورىندارى ما؟

بۇل ساۋالعا جاۋاپ ىزدەگەندە بيىلعى ماۋسىم ايىندا كار­توپ كيلوسىنىڭ باعاسى 400 تەڭگەگە دەيىن شارىقتاپ، جۇرتشىلىق نارازىلىعىن تۋعىزعانى ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى. وسى جايلى جۋرناليستەردىڭ سۇراعىنا بۇرىنعى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى: «باعانى كوتەرەتىندەر – دەلدالدار مەن دۇكەندەر. ال اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار ون­دىرۋ­شىلەرى كارتوپتىڭ كيلوسىن ءوز قويمالارىنان 200 تەڭگەگە ساتا­دى. قالعان 200 تەڭگە – دەلدال­دار مەن سۋپەرماركەتتەردىڭ ۇستەمە­اقى­سى. بۇل ماسەلەمەن قازىر ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى اينالىسىپ جاتىر»، دەپ جاۋاپ بەرگەن بولاتىن. راسىندا دا، سودان كەيىن كارتوپ باعاسى ءبىرشاما تومەندەتىلىپتى. الايدا وزگە ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى­نىڭ نارقى اسپانداپ بارا جاتىر. ولارعا نەگە توقتام بولماي تۇر؟

شىنتۋايتىندا، ەگەر سۋب­سيديا ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن ءوندىرۋدى ارتتىرۋعا جانە ولاردىڭ باعاسىن مەملەكەتتىك رەتتەۋگە تيىسىنشە ىقپالىن تيگىزە المايتىن بولسا، وندا، بالكىم، اۋىل شارۋاشىلىعىن سۋبسيديا­لاۋدى مۇلدەم دوعارۋ قاجەت شى­عار. ال مەملەكەت رەتتەي الماي وتىرعان الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعا­سىن دا نارىقتىڭ ءوزى رەت­تەۋىنە قالدىرىپ، سۋبسيدياعا بولى­نەتىن جۇزدەگەن ميلليارد تەڭ­گەنى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ءالجۋاز توپتارىن ماتەريالدىق قول­داۋعا جۇمساعان ءجون بولار. قالاي دەسەك تە، قۇمعا سىڭگەن سۋ­داي بولىپ، ەش قايتارىم بەرمەي، «ارىستاننىڭ ۇلەسىندەي» بولى­گى جەرگىلىكتى جەرلەردەگى جەم­قور شەنەۋنىكتەردىڭ كومەيىنە جۇتى­لىپ جاتقان سۋبسيديا ماسەلەسىن مايشاممەن قارايتىن كەز جەتتى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

دوللار قىمباتتاپ بارادى

قارجى • بۇگىن، 11:20

لوماچەنكودان قازىردەن قاشىپ وتىر

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 10:35

«ۇزدىكتەردىڭ ۇزدىگى» انىقتالدى

ۇلتتىق سپورت • بۇگىن، 10:12

«قىزىل» ايماقتا ءبىر عانا ءوڭىر قالدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:52

كوگەرشىندەر كورمەسى

ايماقتار • بۇگىن، 09:44

مىندەتتى قارسىلاس اتاندى

بوكس • بۇگىن، 09:42

تاۋەلسىزدىك تاسپاسى تاراتىلادى

تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعى • بۇگىن، 09:40

قپل-ءدىڭ قىمبات فۋتبولشىلارى

فۋتبول • بۇگىن، 09:38

ۇقساس جاڭالىقتار