قوعام • 25 قازان، 2021

اكە اماناتتاعان ادىلدىك

143 رەت كورسەتىلدى

ادەبيەت – حالىقتىڭ رۋحاني ءومىرىنىڭ ەڭ كۇردەلى ءارى ماڭىزدى بولىگى. ايگىلى جازۋشى، اسا كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى ءابىش كەكىلباەۆ: «مەن ادەبيەتشى بولماسام، ساياساتقا كەلمەس ەدىم. سۋرەتكەر بولماسام، كۇرەسكەر دە بولماس ەدىم. بۇرىن سۋرەتكەر رەتىندە تولعاندىرىپ جۇرگەن ماسەلەلەر – مەنى ازامات رەتىندە تولعاندىرىپ جۇرگەن ماسەلەلەر ەدى»، دەگەن.

قوعامداعى حالىق قالايتىن يگىلىكتى وزگەرىستەر، كوپكە ۇلاعاتتى ءسوزى وتەر زيالى جۇرتتىڭ اراسىنداعى وتكىر پىكىرتا­لاس ارناسىندا قالىپتاسادى. ءبىز سوزگە جاقىن ەلمىز. ءسوز بەن ۋاجگە توقتاعان قازاق­پىز. جازۋشى – ءسوز زەرگەرى. ۇلتىنىڭ كە­لە­شەگىن كۇيتتەگەن قالامگەردىڭ بىردەن-ءبىر قارۋى – قالامى. باستى مۇراتى – ەل مەن قوعام تاعدىرىنا قاتىستى تولعاقتى دا كوكەيكەستى تالقىدا – پاراساتتى پايى­مى قالىپتاسقان ءوز پىكىرىن جازعان­دا وقىرمانىنىڭ جۇرەگىن سەلت ەتكىزۋ. ومىر­­لىك وزەكتى قۇبىلىستاردى قاعازعا ءتۇ­سى­رىپ، قازاقتىڭ ماقسات-مۇراتىن قا­زاق قابىلداپ ۇعىناتىنداي ۇلتتىڭ جا­نىن سوزبەن يلاندىرىپ ورنەكتەۋ. ەلىنىڭ ەرتەڭگى ەرەجەسىن قيالعا سالىپ سۋرەتتەگەندە ەجەلگى جىرلاردا ايتىلاتىن ادىلدىكتى تۋ ەتكەن، جانى تازا، ارى تازا سالت-داستۇرىمىزگە، ونەگە، تار­بيەگە تۇنىپ تۇر­عان دانالىق پەن ۇلا­عاتتى كەلەشەك ۇر­پاققا عيبرات ەتۋ. مۇنداي وسيەت-ونە­گەنى وقىرمانىنا ايتار جازۋشىنىڭ قا­لىپتاسقان ءوز كوز­قاراسى بولارى انىق.

جيىرماسىنشى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ادەبيەتىمىزگە مىقتى جا­زۋ­شىلار كەلدى. ءبىرشاماسىنىڭ شى­­عار­مالارىن بۇگىنگى بۋىن قىزىعىپ وقي­­­­دى. كوپشىلىگى ەلەۋسىز، ەسكەرۋسىز قالۋ­دا. سو­دان بەرى دە عاسىر اۋىستى. مىڭ­جىل­­دىق توعىسى قارساڭىندا تاۋەلسىزدىك الدىق. قو­عام وزگەردى، زامانعا ساي وقىرمان دا وزگەردى. ەگەمەندى ەلىمىزدىڭ مەرەيلى وتىز جىلىن جاقىن كۇندەرى مەرەكەمەن اتاپ وتەمىز. ەلۋ جىلدا – ەل جاڭا. جاس مەم­لەكەتىمىزدىڭ جاڭا ۇعىمداعى جاستارىنا اتادان قالعان اسىل ءسوزدى جەتكىزەر ادەبيەتىمىزدى ساراپتايتىن ۋاقىت تا جەت­كەن ءتارىزدى. كەشەگى كلاسسيك اتالىپ، قازىردە كىتاپتارى كىتاپحانا سورەلەرىن­دە اشىلماي تۇرعان جازۋشىلارىمىز­دىڭ تۆورچەستۆوسىنا تەرەڭىرەك ءۇڭىلىپ، جاۋاپكەرشىلىكپەن ساراپتاساق، ءالى دە عيبرات الار اسىل وي-تولعاۋلاردى تابارىمىز ءسوزسىز.

اۋەلدەن كەلىسىپ الار ءبىر اقيقات بار. تاربيەلىك ءمانى زور، باسىمىزدى بىرىك­تىرۋگە سەپتىگى تيەر سول جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارىن ايتقاندا، پىكىرىمىزگە قۇلاق اسپاي – ول جاعىمپازدىق دەپ دۇردارازدىققا كەتىسپەيىك. توعىز تارام جولدان كەلەشەككە كەرەگىن تاڭدايىق. جاسىراتىن قۇپيا ەمەس، سونىڭ ءبارى جارتى عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن جاريالانعان كىتاپتاردى بۇگىنگى كۇن تالابى تۇرعىسىنان تالقىلاماعانىمىز، تىپتەن سول كىتاپتاردى قولىمىزعا الىپ قايتالاپ وقىماعانىمىز!

ماقالامدا جازۋشى كەمەل توقاەۆ­تىڭ تۆورچەستۆوسىن ءسوز ەتپەكپىن. ءيا، مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ اكەسى.

2019 جىلدىڭ 9 ماۋسىمىندا ەلىمىز­دە كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋى وت­كەنى بارشامىزعا ايان. سول كەزدە پرە­زي­دەنتتىككە كانديدات قاسىم-جومارت توقاەۆ سايلاۋدا جەڭىسكە جەتىپ، مەملە­كەت باسشىسى بولعان جاعدايدا «سا­باق­تاسقتىق. ادىلدىك. ورلەۋ» اتتى ءۇش با­عىت­­تان تۇراتىن باعدارلاما ۇسىنعا­نىن بىلەمىز.

بۇگىنگى اڭگىمەمىز ايتۋلى ءۇش باعىتتىڭ ءبىرى – ادىلدىك حاقىندا. اكە جازۋشى – ءار شىعارماسىندا وقىرماندارىنا تۋ ەتكەن ادىلدىك فورمۋلاسىنىڭ، سول وقىرماندارى تاڭداپ سايلاعان ەل پرەزي­دەنتى ۇلىنىڭ – حالقىنا ۇسىنعان باستى باعدارلاماسىنا اينالۋىنىڭ سارابدال ساياساتىنا ارنالماق.

كەيىنگى ون جىلدا مايدانگەر جازۋشى كەمەل توقاەۆتىڭ شىعارمالارىن ەكى رەت وقىپ شىققان ەكى ادام بولسا، سو­نىڭ ءبىرى مەن شىعارمىن. 2007-2008 جج.
سەنات توراعاسى ق-ج.توقاەۆ­تىڭ ءباس­پاسوز-حاتشىسى بولعاندىقتان ول مە­نىڭ قىزمەتتىك مىندەتىم ەدى. ون جىلدان سوڭ قايتالاپ وقۋىم كەمەل توقاەۆ تۋرالى تۇسىرگەن «كەمەل كەلەشەك» تەلە­­فيل­م­ى­نىڭ ستسەناريست-رەجيسسەرلىك جۇ­مى­سىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىم سانالادى.

 سوندا ناقتى بايقاعانىم كەمەل توقاەۆتىڭ شىعارمالارى، دەتەكتيۆ جان­­رىنداعى جىلدام وزگەرىستەرگە تولى شىم-شىتىرىق وقيعالارعا مول كورى­نىستەردە باس كەيىپكەرلەر ادىلدىك ىزدەپ سارساڭعا تۇسەدى. كورىنىس دەۋىمنىڭ سە­بەبى الپىسىنشى-جەتپىسىنشى جىلدارى وقىرماندارى تانىسقان «تاسقىن»، «تۇندە اتىلعان وق»، «قاستاندىق»، «كو­مەسكى ءىز»، «تاڭبالى التىن»، «ارناۋلى تاپسىرما»، «سارعاباندا بولعان وقي­عا»، «سوڭعى سوققى»، «ۇياسىنان بەزگەن قۇس» كىتاپتارىنداعى سيۋجەتتەر­دى قازىرگى جاعدايعا بەيىمدەپ كوركەم فيلم، تەلەۆيزيالىق سەريالدار تۇسىرسە بو­لاتىنداي. ءار سيۋجەت كينو كورىپ وتىرعانداي، كوز الدىڭدا تىزبەكتەلىپ ءوتىپ جاتادى. ستسەناريگە اينالدىرۋ جەڭىل. زامان داعدىسى كىتاپتى فيلم نۇسقاسىندا تاماشالايتىن ۋاقىت تالابىندا – تۋعان ەل، تۋعان جەرگە قاتىستى ۇلتتىق يدەيانىڭ كاۋسار بۇلاعىن، كەمەل كەلەشەككە ۇمتىلعان بۇگىنگى ۇرپاق تابارى مەنى يلاندىردى. ەندى سوعان توقتالايىن.

جازۋشىلىق ونەردەگى ازاپتى ماشاقات – كەيىپكەردىڭ ۇلتتىق ماقسات جولىنداعى جان تولقىنىستارىن بەينەلەۋ. ۇلتتىق حاراكتەردى، ۇلتتىق وبرازدى ءدال تاۋىپ، ساتىمەن سۋرەتتەۋ ادەبيەتتەگى ەڭ قيىن دا كۇردەلى پروتسەسس دەلىنەدى.

كەمەل اعامىز ءاربىر شىعارماسىندا وقيعالار، ويلار مەن سەزىمدەر تولعا­نى­سىن قازاقتىڭ ادىلدىك دەيتىن ادام­گەرشىلىك يدەياسىنا باعىندىرادى. بۇل قالامگەردىڭ ومىرلىك پوزيتسياسى ەكەنىن بارلىق تۋىندىلارىن وقىعاندا تولىق سەزىندىم.

ءاربىر شىعارماسىنداعى وقيعالار، ويلار مەن سەزىمدەر تولعانىسىن وربىتە وتىرىپ – قازاق دىلىنە ءتان يدەيانى كوپ­ۇلتتى قازاقستاندىق يدەولوگياعا ساباق­تاستىرعان قالامگەردىڭ ومىرلىك تانى­مى مەن تالعامى، ساراپتاۋى مەن سارا­لاۋىنىڭ تەمىرقازىعى – ونىڭ عۇمىرلىق قۇبىلىستارعا ءوز كوزقاراسى.

كەمەل توقاەۆتىڭ «ۇياسىنان بەزگەن قۇس» رومانىندا ۇلى ابايدىڭ: ء«بىرىڭدى قازاق، ءبىرىڭ دوس، كورمەسەڭ ءىستىڭ ءبارى بوس» تاعىلىمىن دامىتادى. «قازاقى ۇيامىز – تازا، پاك ۇيا. سودان بەزسەڭ – از­عىندايسىڭ» دەگەن يدەيانى مۇرات ەتكەن قۇقىق قىزمەتكەرلەرى – قازاق ۇلتى­نىڭ ار-ۇياتتى، مال-جاننان بيىك قوياتىن مورالىنە سۇيەنىپ ءوز مىندەتتەرىن ابىرويمەن ورىندايدى. جازۋشى سول كەزدەگى ادەبيەتتە ايتىلمايتىن ۇلت تاقىرىبى­نا توقتالىپ، اعايىننىڭ الا بولماۋىن كەيىپكەرلەرىنىڭ ارەكەتىمەن بايانداي­دى. قازاقتىڭ ءبىر-بىرىنە ادىلەتتى قارىم-قاتىناسى ەل بىرلىگىن، ىنتىماعىن، ۇلت ۇياسىن قادىرلەپ-قاستەرلەۋگە باستايدى دەگەن كوكەيكەستى ويىن رومانداعى سيۋجەتتەرمەن جەرىنە جەتكىزە پىسىرە­دى. جاعىمدى كەيىپكەرلەرىنىڭ بارلىعى دەر­لىك قازاق ۇلتىنان بولۋى دا سونىڭ دالەلى.

سوتسياليستىك رەاليزم نەگىزىنە قۇرىل­عان سوۆەتتىك ادەبيەت تەورياسى – ول كەزدە ۇلت ماسەلەسىن تەك ۇلى ورىس حالقىمەن دوستىق، ينتەرناتسيوناليزم توڭىرەگىندە سيپاتتاۋمەن ۇيىتىلاتىن. بۇل پروبلەمانى سول كەزەڭدە جازۋشىلار قاۋىمى ايتتى دا، جازدى دا. نەگىزىنەن قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسشىلىعى مەن قا­زاقستان كومپارتياسى ورتالىق كومي­تەتىندەگى يدەولوگتەر اراسىنداعى بەلگىلى دۇر­دارازدىق وسى تۇيتكىلدەردەن باس­تاۋ الاتىن. كوممۋنيزم مۇددەسىنە وراي­لاستىرعان «بارلىق ەلدەردىڭ پرولەتار­لارى بىرىگىڭدەر!» دەۆيزى، موسكۆا بەكىت­كەن سوتسياليستىك رەاليزم شەڭبەرى بەل­گىلى ەدى. كسرو تسەنزۋراسىنىڭ تاپتىق پرينتسيپ تالابى ۇلتتىڭ بۇگىنگىسىن ايتۋ بىلاي تۇرسىن، وتكەن تاريحىن دا جازۋعا رۇقسات بەرمەيتىن. ءىلياس ەسەنبەرلين مەن مۇحتار ماعاۋيننىڭ تاريحي روماندارى تسەنزورلاردىڭ تىزگىنىنە ءتۇسىپ، سان مارتە قايتا جازىلىپ جاتقان ۋاقىت. مىنە، وسى شىرعالاڭ كەزدە كەمەل توقاەۆ شىتىرمان وقيعالى دەتەكتيۆ شىعارمالارىندا قىلمىستى قاساقانا جاسايتىن باۋكەسپەلەر مەن سوتسياليستىك م ۇلىكتى ار-وجداننان اتتاپ ۇرلايتىن جەمقورلاردىڭ اتىن اتاپ، ءتۇرىن تۇستەيدى. كوبىنەسە ولاردى مانساپ جولىندا قازاق توپىراعىن پايدالانىپ، اسىن ءىشىپ، ىدىسىن يتەرىپ، ادەت-عۇرپىن، ءداستۇرىن اياقپەن تەۋىپ، كەيىن بايلاساڭ تۇرمايتىن، جاقسىلىقتى بىلمەيتىن العىسى جوق وزگە ۇلىستىڭ پاسىق پەندەلەر سىپاتىندا ايشىقتاپ بەرەدى.

ونىسىن جازۋشىلىق شەبەرلىكپەن جىمداستىرىپ جىبەرەدى. تسەنزوردىڭ تەمىر تىرناعىنا ىلىكپەس ءۇشىن، قىلمىس­تىق دەرەكتەردى مەملەكەتتىك رەسمي ور­گان­داردىڭ ارحيۆىنەن العانىن، حرونيكا­مەن ساباقتاستىرادى. ەلدى مەكەن اتاۋ­لارىن وزگەرتپەي پايدالانادى. سو­­­دان دا شىعار دايىن كىتاپتارى جۇز­دە­گەن مىڭ تيراجبەن قازاق جانە ورىس تىل­دەرىندە وقىرماندارىنا جەتىپ جاتتى. شەت تىلدەرىنە اۋدارىلدى. وسىلايشا، وقىرمانى ەڭ كوپ جازۋشىعا اينالىپ، ەسىمى ەلگە تانىلعان قالامگەردىڭ ارىپتەس ءىنىسى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى باققوجا مۇقاي: «قىزمەتتەس بولعاندا ورىس تىلىندەگى ءبىر كىتابى «قازاقستان» باسپاسىنان بەس ءجۇز مىڭ دانامەن شىق­تى. جاقسى اعانىڭ قامقورلىعىن كوپ كوردىك»، دەپ جازادى.

 وكىنىشكە قاراي، تابيعات بويىنا قابىلەتتى مول بەرگەن ادامدى كۇنشىل­دىك ەشقاشان كەشىرمەيدى. ادىلدىگى ادال با­سەكەلەستىككە اينالماعان سان تاراپ قوعامدىق قۇرىلىستارداعى زامانالار سىرى وسىنداي. ەندەشە، سەگىز قىرلى، ءبىر سىرلى ونداي تالانتپەن قالاي كۇرە­سىپ، قالاي جەڭەدى. ونىڭ پەندەشىلىك كانىگى جولى، ءبىر-اق ءتاسىلى بار – ورىندى-ورىنسىز قۋدالاۋ. سوڭىنان وسەك تاراتۋ، استىرتىن ارەكەت جاساۋ، اينا­لا بەرىپ، ارقاسىنان قامشى سىلتەۋ. 1978 جىلى «جالىندا» جاريالانعان كەمەل توقاەۆتىڭ جاڭا رومانىنىڭ ۇزىندىسىندەگى ءبىر سويلەم جازۋشىعا قار­سى ناۋقانعا جەلەۋ بولدى. ورتالىق كو­ميتەتتەن تۇسكەن شۇعىل نۇسقاۋمەن جۋر­نالدىڭ سول ءنومىرى ورتەلدى. بارلىق شى­عىن قالامگەردىڭ قالتاسىنان تولەندى. مينيسترلىك دەڭگەيىندەگى قىزمەت ەسەپ­تەلەتىن قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى پرە­زيديۋمىنىڭ «جارشى - ۆەدوموستي» باس رەداكتسياسىنىڭ باس رەداكتورى لاۋازىمىنان بوساتىلدى. بۇل از دەگەندەي، تسك بولىمدەرىنىڭ دوكەيلەرى مايدانگەر جازۋشىنى پارتيادان شىعارۋدى ۇسىندى. ەشكىم سول فاكتىنىڭ ساكەن سەيفۋلليننىڭ «تار جول، تايعاق كەشۋ» كىتابىندا جازىلعانىن ەلەمەگەن. داۋىلپاز اقىن – جازۋشىنىڭ سول شىعارماسى ەش وز­گەرتۋ ەنگىزىلمەي دۇ­كەن­دەردە ساتىلىپ، كىتاپحانا سورە­لەرىندە تۇرعانىن ەلەمەگەن. بۇل دەرەك­تەردىڭ مۇراعاتتا اشىق تىزىمدە تۇرعانىن دا ەسكەرگىسى كەلمەگەن...

جازۋشىنىڭ ءار كىتابىن زەردەلەي وقىپ، سىن تەزىنە سالعاندا ونىڭ سول كەزەڭدە قالىپتاسقان تاپتىق تاپتاۋرىن سيۋجەتتەردەن بويىن اۋلاق سالىپ، قازاق حالقىنىڭ ار-ۇياتتى مال-جانىنان بيىك قوياتىن ادامگەرشىلىك مورالىنە سۇيەنىپ سيپاتتايدى. جاقسىدان ۇيرەنۋ، جاماننان جيرەنۋ، ادەپتەن وزباۋ، بىرەۋدىڭ الا ءجىبىن اتتاماۋ، اتا سالتىن بويىنا ءسىڭىرۋ – كەمەل توقاەۆ تۋىندىلارىنداعى ءجون-جوسىق قاعيداسىنىڭ قازىعى وسى! سول سوۆەتتىك زاماندا ۇلتتىق رۋحانياتتى ىز­دەپ ءجۇرىپ، ءبىر-بىرىنە ايتا ءجۇرىپ تاباتىن وقىر­ماندار قالامگەردىڭ كىتاپتا­رىن دۇكەندە كوپ تۇرعىزبايتىن.

قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى ءازىل­حان نۇرشايىقوۆ مايدانداس زامانداسى تۆورچەستۆوسىنا بەرگەن باعاسىندا: «قازاق ادەبيەتىندەگى دەتەكتيۆ جانرى­نىڭ كوشباسشىسى كەمەل توقاەۆ بولدى. ول قازاق جازۋشىلارىنىڭ ىشىندەگى وقىر­­مانى ەڭ كوپ قالامگەرلەردىڭ ءبىرى سا­نالدى. وقىرماندارىنىڭ ءوتىنىشى بو­يىنشا كەمەلدىڭ كىتاپتارى ءۇش-ءتورت رەتتەن قايتا باسىلىپ وتىردى»، دەپ جازعان.

 قيلى-قيلى توسىن ۋاقيعالار، ءىزى كو­رىنسە دە شەشىمى تۇسپالداۋعا دا قيىن سان تاراۋ قىلمىستىڭ جاسالۋى مەن اش­كەرەلەنۋىن، شيەلەنىسكەن جۇمباق جاع­دايلاردى ءبىر-بىرلەپ سۋىرتپاقتاپ تىزبەلەپ باياندايدى. سيۋجەت شتريحتەرى قازاق جەرىندەگى ادىلەتتى قوعامدىق احۋال­عا رازى كۇشتەردىڭ كۇن-ءتۇن تىنباي ىزدە­نۋىنىڭ ناتيجەسىندە نارازى كەرتارتپا كۇشتەردى ءتۇپتىڭ-تۇبىندە جەڭۋىمەن اياقتالىپ وتىرادى. ال قىلمىسكەرلەر بولسا قازاقستانعا كۇن كورىستەرىن وڭاي جولمەن جاقسارتىپ، تەك ناپاقا تابۋ­عا كەلگەن كەلىمسەكتەر وبرازىندا ەستە قالا­دى. نەگىزىنەن وسى دەتەكتيۆتى كى­تاپ­­تارىن جازۋ ءۇشىن بولعان جايتتاردى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ رەسمي حرونيكاسىنان ىرىكتەپ العان جازۋشىنىڭ بۇل شىعارمالارى جىل ارالاتىپ وسى ور­گاننىڭ ۇزدىك دەتەكتيۆتى تۋىن­دى­لارعا ارنالعان كونكۋرستارىندا باس باي­گەنى يەلەنىپ وتىرعان. بۇل تۋرالى جازۋ­شىنىڭ ارىپتەسى، وتستاۆكاداعى پول­كوۆ­نيك قالمۇقان يساباەۆتىڭ 1998 جىل­دىڭ 23 قازانى كۇنى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە جاريالانعان «توقاەۆتىڭ ءۇش سىيلىعى» دەگەن ەستەلىك ماقالاسىندا جان-جاقتى جازىلعان.

قازاق حالقى جيىرماسىنشى عاسىر­دا تالاي تار جول، تايعاق كەشۋدەن ءوتتى. سول سىناقتاردا رۋحى جەڭىلمەگەن حالىقتىڭ تاعدىرى – ءاربىر كوشەلى قازاقتىڭ تاع­دىرى. قيلى كەزەڭنىڭ سۋىعىنا شىداپ، ىستىعىنان وتكەن كەيىپكەرىمىزدىڭ عۇمىرى دا ەل تاعدىرىمەن ەنشىلەس. ومىردە ەشنارسە ءىز-ءتۇزسىز كەتپەيدى. وت­كەن جولىن جەتىك بىلەتىن حالىق قانا ال­داعى الار اسۋلارىن دا ايقىن ەلەستەتە الماق. باعزى زاماندا بابالارىمىز بىتىك تاستارعا ويىپ، قاشاپ جازىپ كەتكەندەي، ءوز وتانىڭ، بۇل دۇنيەدەگى قورعانىڭ مەن تىرەگىڭ بولماسا – تاعدىرىڭ تامىرسىز، تۇرلاۋسىز قاڭباق سياقتى.

كەمەل توقاەۆتىڭ «سولدات سوعىس­قا كەتتى» اۆتوبيوگرافيالىق روما­نى­نىڭ ەپيگرامماسىندا « ۇلى وتان سو­عىسىندا 22 جاسىندا ەرلىك ولىم­مەن قازا تاپقان پوليترۋك قاسىم بول­تاەۆقا ار­نايمىن» دەلىنگەن. سوعىس دەرەك­تە­رى جيناقتالعان كەيىنگى جىلداردا جا­ريا­لانعان مالىمەتتەردە: «186-شى ات­­قىشتار ديۆيزياسىنىڭ 290-شى ات­قىش­­­تار پولكى كولىك روتاسىنىڭ ساياسي جە­تەكشىسى قاسىم بولتاەۆ 1942 جىلى 22 اق­پان كۇنگى ۇرىستا ەرلىكپەن قازا تاپتى»، دەپ جازىلعان قاسىم جازۋشىنىڭ جالعىز اعاسى ەدى...

ء ولىم مەن ءومىر ايقاسىن كوزبەن كور­گەن كەمەل توقاەۆتىڭ «سولدات سوعىسقا كەتتى» رومانىنىڭ ءستيلى سوعىستىڭ سۋىق تا سۇرقاي شىندىعىن بوياماسىز قاز-قالپىندا سيپاتتايدى. ال ستيل دەگەن – ادام. ادەبيەتتىڭ كيەلى قاسيەتىن قادىر­لەيتىن جازۋشىنىڭ جانى.

ۇلى وتان سوعىسى، بۇگىندە ەكىن­شى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اتالاتىن سول سۇراپىل مايدانعا قاتىسقان جاۋىن­گەرلەردىڭ ەستەلىگىن مەكتەپتە جۇرگەندە كوز كورگەندەردەن ەستىپ وستىك. تالاي كىتاپ­تاردى وقىدىق، كينولاردى تاما­شالادىق. بارىندە دە فاشيستەردى تىم-تى­راقاي قۋىپ، قىرىپ تاستايتىن سول­داتتاردىڭ عاجاپ ەرلىكتەرىنە كامىل سەن­دىك. يلاندىق. سوعىس تەك ادام ءولتىرۋ ماي­دانى دەپ قابىلدادىق.

ال كەمەل توقاەۆتىڭ «سولدات سو­عىسقا كەتتى» رومانىن وقىعاندا ءمان-جايدىڭ جەر مەن كوكتەي ايىرماشىلىعى بارىن بايقادىم. جازۋشى ادەتتەگىدەي سوعىس رومانتيكاسىنا كىرىپ كەتپەيدى. قان مايداندا دا جۇمىر باستى جانداردىڭ پەندەشىلىگىن، ادامگەرشىلىكتى ۇمىتىپ، ادالدىقتان اتتاپ وتە بەرەتىنىن كورسەتە­دى. سوعىس تا قارابايىر قاراپايىم تىر­شىلىكتىڭ ءبىر بەتى. جاقسىلىق پەن جا­ماندىق، ادىلدىك پەن ادىلەتسىزدىك ارا­لاسىپ قاتار جۇرەدى. روماننىڭ العاش­قى تاراۋلارىندا-اق بىرەۋدىڭ اتىپ تۇسىرگەن جاۋ ۇشاعىن، ناگرادا دامەتكەن ابىرويسىز يەلەنىپ كەتكىسى كەلەدى. سوعىس ساتىندەگى كۇڭگەي مەن كولەڭكەدە باس كەيىپكەر بىردە ءوزى، بىردە اعاسى قاسىم بولىپ ادىلدىكتى ورناتۋعا كۇش سالىپ جۇرەدى. سونىسىمەن دە رومان ادام­زاتتىق قۇندىلىقتاردى پاش ەتكەن، «ۋرا، العا» سيپاتتاعى داڭعازالىقتان ادا، ادامي بيىك سانانى دارىپتەيتىن پسيحو­لوگيالىق كۇردەلى شىعارما. تۋىندىنىڭ ءون بويى ادىلدىكتىڭ اق تۋى قارا قىلدى قاق جارعاندا جەڭىس كۇنى جارقىراپ كەلە­رىنە كۇمانسىز سەندىرەدى.

 

ماحات سادىق،

جۋرناليست

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار