ماسەلە وقۋشىدا عانا ما؟
قوعام اراسىندا, اسىرەسە الەۋمەتتىك جەلىلەردە عىلىم مەن ءبىلىم الەمىندە الەمدىك دودالاردا دارالانعان دارابوزداردى جازبايدى دەپ جۋرناليستەردى ءجيى جازعىرادى. بيىلعى حالىقارالىق وليمپيادادان التىن مەدال العان بالانىڭ جەتىستىگىن جاريالاعىمىز كەلدى. سوزدەن ناتيجە شىعارۋ ءۇشىن عانا ەمەس, ءوزىمىز دە شوۋ مەن تويدان گورى عىلىم, ءبىلىمدى ناسيحاتتاۋعا مۇددەلى بولعاندىقتان جازۋعا قۇلىق تانىتتىق. ديرەكتورى ورىنباسارىنا, ول مۇعالىمگە, مۇعالىم كەلەسى مۇعالىمگە, ونىسى وقۋشىعا سىلتەپ, ازەر دەگەندە جەتىپ حابارلاسساق: ء«سوزىمدى جازىپ الىپ, شىعارعانىڭىز ءۇشىن ماعان قالاماقى تولەيسىزدەر مە؟», دەيدى. ول تۋرالى ماتەريال شىقسا, فيلانتروپتار مەن رەكتورلاردىڭ كوزىنە ءتۇسۋى مۇمكىن ەكەنىن, ودان ءارى قولداۋعا جول اشىلاتىنىن ايتتىق. ءسوزىمىزدى سوڭىنا دەيىن جەتكىزە تىڭداماستان تۇتقانى تاستاي سالدى.
جاس بۋىننىڭ باعىتى باسقا, ويلاۋ جۇيەسى بولەك قوي. مۇمكىن ءبىر بىلمەيتىنىمىز, ءبىز تۇسىنبەي تۇرعان تۇسى بار شىعار, تالقىلاۋ كەرەك-اق. مىنە, وسىنداي ماقساتتا الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشامىزعا: «كوبى جۋرناليستەردى شوۋدان وزگەنى جازبايدى دەپ جازعىرادى. جاريالايىق دەسەك, جاعداي مىناداي», دەپ جازدىق.
سوندا جەلى قولدانۋشىلار اراسىندا: «بالانىكى دۇرىس. ەڭبەك پەن سوزگە اقى تولەنۋى كەرەك. كاپيتاليزم زاڭى. شەتەلدە ءار سۇحبات ساتىلادى» نەمەسە «ساقالىن ساتقان كارىدەن, اقىلىن ساتقان جاس ارتىق», دەپ بۇرمالانعان قاناتتى سوزبەن بالانى جاقتاعاندار بولدى. ەكىنشى جاعىنان جۇلدەگەر-ءجاسوسپىرىمدى «جۇلدىز دەرتىنە شالدىقتى», دەپ داتتاعاندار دا بولدى.
جەلىنىڭ «جەلى» گۋىلدەپ تۇرعان زامان عوي. ارتىنشا الگى وليمپيادا جەڭىمپازىنىڭ مۇعالىمى (قايدان تاپقانىن بىلمەيمىز) ءنومىرىمىزدى تاۋىپ الىپ, قوڭىراۋلاتىپ تۇر. وقۋ وشاعىن, وقۋشىنىڭ اتى-ءجونىن, قايدان ەكەنىن كورسەتپەسەك تە جازبامىزدى ءوشىرۋدى سۇرادى. ءوتىنىشىن ورىندادىق. بىراق بالانىڭ مۇنداي ارەكەتكە نە سەبەپتەن بارعانىن بۇكپەسىز بايانداعاندا عانا ءوتىنىشىنىڭ ورىندالاتىنىن جەتكىزدىك. سەبەبى بۇل وزگە جەڭىمپاز بالالاردىڭ كوكەيىندەگى ماسەلە بولۋى ابدەن مۇمكىن عوي دەگەن ويدا بولدىق. بولجامىمىز تەرىس شىقپاپتى.
ء«بىز بالالاردى وليمپياداعا ءوز ەركىمىزبەن, ەشكىمنەن قانداي دا ءبىر قارجىلىق قولداۋ كۇتپەستەن دايارلايمىز. بالالار دا ءتۇرلى ءبىلىم بايگەلەرىنە اتا-اناسىنىڭ قالتاسىن «قاعىپ» بارادى. مىسالى, ءسىز حابارلاسقان وقۋشى مەملەكەتتەن ەشقانداي كومەك الماستان اكە-شەشەسىنىڭ قارجىسىمەن وليمپياداعا قاتىسىپ كەلدى. نەگىزى مۇنداي جاعدايدا وبلىستىق «دارىن» ورتالىعى تولەۋى ءتيىس-ءتىن. بىراق ءبىزدىڭ وڭىردە ورتالىق بىلتىر عانا اشىلعاندىقتان التىن مەدال العان حالىقارالىق وليمپياداعا دەيىنگى 2018 جانە 2019 جىلعى وليمپيادالاردا (رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىق) بالا اتا-اناسىنىڭ اقشاسىمەن باردى. كەيبىر جارىستاردىڭ شىعىنىن مەكتەپ ديرەكتورى اتسالىسىپ, وقۋ وشاعى اتىنان تولەپ تۇردى. دەگەنمەن اكە-شەشەسى بالانىڭ جاتىن جەرىنە, ءجۇرىپ-تۇرۋىنا تولەدى عوي. ونىڭ ۇستىنە سىزدەر حابارلاسقاندا جولدا دا سول وليمپياداعا قاتىسۋ كەزىندە ءبىراز قيىنشىلىققا كەزىكتىك. كارانتيندە «قامالىپ», ەكى اپتا ۋاقىت وتكىزىپ كەلگەندە جۋرناليستەر تولاسسىز حابارلاستى. ول مۇنداي اشىقتىققا ۇيرەنبەگەن عوي. وعان قوسا ءبىر نارسەنى قايتالاپ ايتا بەرگەننەن دە مازاسى قاشقان بولار», دەپ ءبىر توقتادى جەڭىمپازدىڭ مۇعالىمى.
تاپسىرما مەن تالاپتان تۋعان شەشىم
ءيا, بالانىڭ جايىن ءتۇرلى تاراپقا تارتىپ تالقىلاي بەرۋگە بولادى. مۇعالىمى ايتقان مەدياعا ۇيرەنبەۋى دە ماسەلە ەمەس, الدىن الا كوپ قايتالاناتىن سۇراقتارعا جاۋابىن دايىنداپ قويىپ ۋاقىتتى دا, جۇيكەنى دە قۇرتپايتىن جول تابا الاسىز. ءبىزدى ويلانتقانى – مۇعالىمنىڭ سوناۋ جەرگە وقۋشىنىڭ اتا-اناسى بەرگەن اقشامەن بارعانىن ايتقانىندا. جانە وسى سويلەمىندە داۋىسىنداعى قىنجىلىستى انىق بايقادىق. قىنجىلىسى ورىندى ما؟ بىزدىڭشە, ورىندى. ويتكەنى ءبىر بالانىڭ باسىنداعى جاعداي قازاقستان اتىنان حالىقارالىق وليمپياداعا قاتىسىپ جۇرگەن باسقا دا وقۋشىلاردا كەزدەسۋى مۇمكىن.
مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ وسى تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنىن ءدوپ باسقانداي, حالىققا جولداۋىندا: «بيىل بىرنەشە وقۋشى حالىقارالىق ءپان وليمپيادالارىنىڭ جەڭىمپازدارى مەن جۇلدەگەرلەرى اتاندى. ونداي دارىندى بالالارعا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋ قاجەت. ءبىز ولارعا جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇسۋ ءۇشىن كونكۋرستان تىس گرانتتار بەرەمىز. ءبىر رەتتىك اقشالاي سىياقى دا تولەيمىز», دەدى.
وسىدان سوڭ «سىياقىنىڭ مولشەرى قانداي بولادى؟» دەگەن سۇراق كوپتىڭ كوكەيىندە تۇردى. جولداۋ جاريالانعاننان كەيىن كوپ ۇزاماي ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى رەسمي پاراقشاسىندا:
«دارىندى بالالاردى قولداۋ ءۇشىن پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس كونكۋرسقا قاتىسپاي-اق گرانتتار بەرۋ, سونداي-اق بىرجولعى اقشالاي سىياقىلار كوزدەلەدى: التىن مەدال ءۇشىن كەمىندە 1 500 اەك, كۇمىس مەدالعا – 1 000 اەك, قولا مەدالعا 500 اەك ۇسىنىلادى», دەپ جازدى. بيىلعى 1 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش (اەك) – 2 917 تەڭگە. سوندا التىن مەدال العان وقۋشى ءبىر رەت 4 ملن 375 مىڭ 500 تەڭگەلىك اقشالاي سىياقى الادى. ال كۇمىس مەدال يەگەرى 2 ملن 917 مىڭ تەڭگە, قولا مەدال يەسى 1 ملن 458 مىڭ 500 تەڭگەگە قول جەتكىزەدى.
شىنى كەرەك, بۇل – وتە ۇلكەن جەتىستىك. سەبەبى بۇعان دەيىن وليمپيادادان وق بويى وزىق شىعىپ, ەلدىڭ نامىسىن شەتەلدە قورعاعان ورەندەرىمىزگە مەملەكەتتىڭ اتىنان مۇنداي ىنتالاندىرۋ بولعان جوق. دەسەك تە مەملەكەت باسشىسى وقۋشىلاردى عانا ەمەس, ولاردى دايارلاعان مۇعالىمدەرىن دە قالىس قالدىرماۋدى, مورالدىق جانە ماتەريالدىق تۇرعىدان ىنتالاندىرۋدى تاپسىرعان-تىن. بۇعان قاتىستى مينيستر ا.ايماعامبەتوۆ: «حالىقارالىق وليمپيادالاردىڭ جۇلدەگەرلەرىن دايىنداعان پەداگوگتەردى قولداۋ شارالارى كوزدەلەدى», دەپ قىسقا قايىردى. وسى ورايدا «ناقتى قانداي قولداۋ شارالارى كوزدەلگەن؟ اقشالاي سىياقى ما, بولسا قانداي مولشەردە؟ الدە شيپاجايعا جولداما ما, بولسا قايدا؟» دەگەن سۇراق تۋاتىنى زاڭدى. ساۋالىمىزدى ءتيىستى ۆەدومستۆوعا جولدادىق. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنەن: «قازىرگى ۋاقىتتا «پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭىنا وزگەرىستەر ەنگىزىلۋدە. حالىقارالىق ءپان وليمپيادالارىنىڭ جەڭىمپازدارى مەن جۇلدەگەرلەرىن دايىنداعان پەداگوگتەردى بىرجولعى اقشالاي سىياقىمەن قامتاماسىز ەتۋ بولىگىندە تۇزەتۋ قاراستىرىلدى», دەگەن جاۋاپ الدىق. انىعىراق ايتار بولساق, «پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭنىڭ 9-بابى 3-تارماعىندا: «جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار بىرجولعى سىياقى تولەي وتىرىپ نەمەسە ونسىز, جەرگىلىكتى ەرەكشەلىك بەلگىلەرى مەن قۇرمەتتى اتاقتاردى تاعايىنداۋ جانە ىنتالاندىرۋدىڭ وزگە دە نىساندارى ارقىلى, ونىڭ ىشىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا بەلگىلەنگەن مەرەكەلىك كۇندەرگە وراي پەداگوگتەردى كوتەرمەلەۋدىڭ قوسىمشا شارالارىن بەلگىلەۋگە قۇقىلى», دەلىنگەن.
بىراق مۇندا, بىرىنشىدەن, «سىياقى تاعايىنداۋعا مىندەتتى» دەلىنبەگەن. سول سەبەپتى ءبىر اكىمدىك مۇعالىمگە كولىك مىنگىزىپ جاتسا, ءبىر ەلدەگى ەكىنشى اكىمدىك العىس حاتپەن ماراپاتتاپ قويا سالۋى مۇمكىن. ەكىنشىدەن, «وليمپيادا جۇلدەگەرلەرىن دايىنداعان مۇعالىمدەرگە» دەپ ناقتى كورسەتىلمەگەن. سودان دا ءبىر وڭىردە پەداگوگ جاي عانا قوعامدىق بەلسەندىلىگى ءۇشىن, كەلەسى ءبىر وبلىستا ءتورت جىلداپ وقۋشىنى وليمپياداعا دايىنداعان مۇعالىم سىياقى الادى. سوندىقتان زاڭعا تۇزەتۋ وسى باعىتتا ەنگىزىلسە, قۇبا-قۇپ.
تارازىعا تارتقاندا...
تارازىلاپ كورەيىكشى. تارازىنىڭ ەكى جاعىندا حالىقارالىق وليمپيادادان جۇلدە العان سپورتشى مەن وقۋشى تۇر دەلىك. «دارىن» رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى تيمۋر سەيىتقازى ۇلى حالىقارالىق ءپان وليمپياداسىنا قاتىسۋشىلاردىڭ جولىنا, تاماعىنا, تۇراتىن جەرىنە مەملەكەت تاراپىنان, ياعني وسى ورتالىق ارقىلى تولەنەتىنىن جەتكىزدى.
«مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ماسەلە شەشىمىن تاۋىپ جاتىر عوي. ەندى حالىقارالىق ءپان وليمپياداسىنىڭ جەڭىمپازدارىنا جوعارىدا اتالىپ وتكەن ءبىر رەتتىك اقشالاي سىياقىعا قوسا تاعى ەلىمىزدەگى كەز كەلگەن جوعارى وقۋ ورنىنا گرانت تاعايىندالادى. ال قازاقستان اتىنان ءبىلىم بايگەسىنە باراتىن وقۋشىلارعا جاسالاتىن جاعدايعا كەلسەك, ءبىرشاما نارسە جولعا قويىلعان. ماسەلەن, رەسپۋبليكالىق ءپان وليمپياداسىنىڭ جۇلدەگەرلەرىن جيناپ, اۋەلى وقۋ-جاتتىعۋ جيىندارىن وتكىزەمىز. سول وقۋ-جاتتىعۋدان جاقسى ناتيجە كورسەتكەندەردى ىرىكتەپ, شەتەلدە ەلىمىزدىڭ نامىسىن قورعايتىن قازاقستان كومانداسىن جاساقتايمىز. وقۋ-جاتتىقتىرۋ جيىنىنا قاتىساتىن رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە ىرىكتەۋدەن وتكەن وقۋشىلارعا تۇراتىن جەرى مەن تاماعىنا تولەيمىز. ال ولاردىڭ جول شىعىنىنا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاننان, ياعني ءبىلىم باسقارمالارىنان اقشا بولىنەدى», دەدى ت.سەيىتقازى ۇلى.
ءبىز «سپورتتىق وليمپيادالارعا قازاقستان اتىنان قاتىساتىن سپورتشىلارعا ءتورت جىل بويىنا دايىندالۋىنا, جاتتىعۋىنا مەملەكەتتەن قارجى قاراستىرىلادى. جاتتىقتىرۋشىلارىنا دا جاعداي جاسالادى. پاندىك وليمپياداعا دايىندايتىن مۇعالىمدەر دە ءبىر بالانى جاتتىقتىرۋعا كەمى 3-4 جىل كەتەتىنىن ايتادى. سونداي جاعداي مۇعالىمدەرگە دە قاراستىرىلعان با؟» دەپ سۇرادىق. ساۋالىمىزعا «دارىن» ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى: «مۇعالىمدەرگە وقۋشىلاردى وليمپياداعا دايىنداعان كەزدە قوسىمشا ساعات بەرىلەدى. مەكتەپتەگى ساعاتتار ينۆاريانتتى كومپونەنت, ياعني مىندەتتى ساباقتارعا جانە ءۆارياتيۆتى كومپونەنت, ياعني قوسىمشا جۇمىستارعا دەپ بولىنەدى. سول قوسىمشا جۇمىسقا بولىنگەن ساعات, جالاقىسىنا ۇستەمەاقى رەتىندە قوسىلادى. ءوزىم بۇعان دەيىن مەكتەپتە دە جۇمىس ىستەدىم, ديرەكتورلىق قىزمەتىمدە وليمپياداعا وقۋشىلار دايىندايمىن دەپ كەلگەن مۇعالىمدەرگە قوسىمشا ساعات قاراستىردىم. ناتيجەسى جوعارى بولىپ جاتسا, كوبەيتۋگە تىرىستىم. بۇل – ەندى مەكتەپ باسشىلىعىنا دا بايلانىستى», دەپ جاۋاپ بەردى.
ورتالىق وكىلىنىڭ ايتۋىنشا, حالىقارالىق وليمپياداعا باراتىن وقۋشىلاردىڭ مي قىزمەتىن جاقسارتۋعا شوكولاد پەن سۋسىنعا اقشا بولىنەدى ەكەن. بۇعان شامامەن ءار بالاعا 1000 تەڭگە جۇمسالادى دەسەك, 31 مىڭ تەڭگە (جىل سايىن وليمپياداعا 31 بالا بارادى) كەتەدى. وسى سومانى 4-كە كوبەيتسەك, 124 مىڭ تەڭگە شىعادى, بۇل – ءتورت جىلعا بولىنەتىن قاراجات. ال ۇلتتىق وليمپيادا كوميتەتىنىڭ باس ديرەكتورى نۇرلان نوگەربەك ءبىر ايداي بۇرىن باس اسسامبلەيانىڭ وتىرىسىندا: «ۇلتتىق قۇراما كوماندالارىنىڭ مۇشەلەرىنە سپورتتىق تاعام ساتىپ الۋعا 110 ملن تەڭگە جۇمسالدى», دەدى. بۇل ءبىر جىلعا بولىنگەن اقشا ما, الدە ءبىر تسيكلگە, ياعني وليمپيادا دايىندىعى مەن وتكىزىلەتىن ءتورت جىلدىق كەزەڭگە قاراستىرىلعان قاراجات پا, ونى بىلمەدىك. كوميتەت وكىلىنە حابارلاسىپ تا انىقتاي المادىق. ايتەۋىر سپورتشى مەن وقۋشىعا بولىنگەن قاراجاتتىڭ ارا قاشىقتىعى جەر مەن كوكتەي ەكەنى كورىنىپ تۇر.
ءيا, تارازىلاۋ ءۇشىن اقپارات العىمىز كەلگەنىن بىلگەن كوميتەت وكىلىنىڭ ايتقانىنداي, سالىستىرۋعا دا كەلمەيتىن دۇنيە شىعار. الايدا ءبىز وقۋشى مەن سپورتشى دەپ ەمەس, ءبىلىم-عىلىم, ونەرتابىس پەن سپورت دەپ قارايىقشى. الەمدى, ءتىپتى ادامزاتتى ءبىلىم مەن عىلىم يگەرگەندەر باسقارىپ, ونىمەن قويماي ەلىن دامىتىپ, ەكونوميكاسىن قارىشتاتىپ وتىرعانىن ەسكەرسەك, ءبىز ءۇشىن تارازىنىڭ قاي جاعى باسىم بولۋعا ءتيىس ەدى؟ «سپورت – دەنساۋلىق كەپىلى» دەپ ءۋاج ايتاتىندار بولار, بىراق بۇل – بۇقارالىق سپورت ەمەس. ودان قالدى, «كاسىپقوي سپورتتىڭ جەتىستىگىمەن حالىقارالىق بەدەلىمىزدى كوتەرىپ وتىرمىز» دەگەن ارگۋمەنتتى العا تارتاتىندار تابىلادى. سولاي دەسەك, عىلىم مەن تەحنولوگيانى, ساپالى ءبىلىمدى ءبىرىنشى ورىنعا قويعان ارالدىڭ ورتاسىنداعى جاپونيا مەن جوقتان بار جاساعان يزرايل قازىر قاي دەڭگەيدە؟ وسىنداي سۇراق تۋعاندا قايتادان تارازىلاي باستايسىڭ. سودان الەمدىك وقۋشىلاردان وق بويى وزىپ, التىن مەدال العان ءبىلىم بايگەسىنىڭ جەڭىمپازى مەن دۇنيەجۇزىلىك سپورت دوداداسىنان دارالانعان التىن مەدال يەگەرىنە جاسالاتىن جاعداي تەڭەسپەسە دە شامالانسا ەكەن دەيسىڭ...
