ءبىلىم • 25 قازان، 2021

ءبىلىمدىنى قولداۋ – بولاشاقتى ويلاۋ

84 رەت كورسەتىلدى

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى حالىققا جولداۋىندا حالىقارالىق ءبىلىم بايگەلەرىنەن جۇلدە العان وزات وقۋشىلارعا ءبىر رەتتىك اقشالاي سىياقى بەرۋدى، گرانتتار تاعايىنداۋدى تاپسىرعان ەدى. ماسەلە قالاي شەشىمىن تاپپاق؟ اقشالاي سىياقىنىڭ كولەمى قانشا؟ گرانت قانداي وقۋ ورنىنان بەرىلەدى؟

ماسەلە وقۋشىدا عانا ما؟

قوعام اراسىندا، اسىرەسە الەۋ­مەت­تىك جەلىلەردە عىلىم مەن ءبى­لىم الەمىندە الەمدىك دودالار­دا دارالانعان دارابوزداردى جاز­بايدى دەپ جۋرناليستەردى ءجيى جازعىرادى. بيىلعى حالىق­ارا­لىق وليمپيادادان التىن مەدال العان بالانىڭ جەتىستىگىن جاريا­لاعىمىز كەلدى. سوزدەن نا­تي­­جە شىعارۋ ءۇشىن عانا ەمەس، ءوزى­مىز دە شوۋ مەن تويدان گورى عى­لىم، ءبىلىمدى نا­سي­حاتتاۋعا مۇد­­دەلى بولعاندىقتان جا­زۋ­­عا قۇ­­لىق تانىتتىق. ديرەكتورى ورىن­­­با­­سارىنا، ول مۇعالىمگە، مۇ­عا­­لىم كە­لە­سى مۇعالىمگە، ونىسى وقۋ­شىعا سىلتەپ، ازەر دەگەندە جەتىپ حابارلاسساق: ء«سوزىمدى جا­زىپ الىپ، شىعارعانىڭىز ءۇشىن ماعان قا­ل­اماقى تولەيسىزدەر مە؟»، دەيدى. ول تۋرالى ماتەريال شىقسا، في­لان­تروپتار مەن رەكتورلاردىڭ كوزى­نە ءتۇسۋى مۇم­كىن ەكەنىن، ودان ءارى قول­داۋعا جول اشىلاتىنىن ايت­تىق. ءسوزى­مىز­دى سوڭىنا دەيىن جەت­­كى­زە تىڭ­دا­ماس­تان تۇتقانى تاس­تاي سالدى.

جاس بۋىننىڭ باعىتى باسقا، ويلاۋ جۇيەسى بولەك قوي. مۇمكىن ءبىر بىل­مەي­تىنىمىز، ءبىز تۇسىنبەي تۇرعان تۇسى بار شىعار، تالقىلاۋ كەرەك-اق. مىنە، وسىن­داي ماقساتتا الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراق­شا­مىز­عا: «كوبى جۋرناليستەردى شوۋ­دان وزگەنى جازبايدى دەپ جازعىرادى. جا­ريا­لايىق دەسەك، جاعداي مىناداي»، دەپ جازدىق.

سوندا جەلى قولدانۋشىلار اراسىندا: «با­لا­نى­كى دۇرىس. ەڭبەك پەن سوزگە اقى تولەنۋى كەرەك. كاپيتاليزم زاڭى. شەتەلدە ءار سۇحبات ساتىلادى» نەمەسە «سا­قالىن ساتقان كارىدەن، اقىلىن ساتقان جاس ارتىق»، دەپ بۇرمالانعان قاناتتى سوزبەن بالانى جاقتاعاندار بولدى. ەكىن­شى جاعىنان جۇلدەگەر-ءجاسوسپىرىمدى «جۇلدىز دەرتىنە شالدىقتى»، دەپ داتتا­عا­ندار دا بولدى.

جەلىنىڭ «جەلى» گۋىلدەپ تۇرعان زامان عوي. ارتىنشا الگى وليمپيادا جە­ڭىم­­پازىنىڭ مۇعالىمى (قايدان تاپقا­نىن بىلمەيمىز) ءنومى­رىمىزدى تاۋىپ الىپ، قو­ڭى­­راۋلاتىپ تۇر. وقۋ وشاعىن، وقۋ­­شى­نىڭ اتى-ءجونىن، قايدان ەكە­نىن كور­سەت­پ­ەسەك تە جازبامىزدى ءوشىرۋدى سۇرادى. ءوتىنىشىن ورىن­دادىق. بىراق بالانىڭ مۇن­­داي ارە­كەتكە نە سەبەپتەن بار­عا­نىن بۇك­­پەسىز بايانداعاندا عانا ءوتى­نى­شىنىڭ ورىن­دالاتىنىن جەت­كىز­دىك. سەبەبى بۇل وزگە جەڭىمپاز با­لالاردىڭ كوكەيىندەگى ما­سە­لە بول­ۋى ابدەن مۇمكىن عوي دەگەن ويدا بولدىق. بولجامىمىز تەرىس شىق­­پاپ­تى.

ء«بىز بالالاردى وليمپياداعا ءوز ەر­كى­مىز­بەن، ەشكىمنەن قانداي دا ءبىر قار­جى­لىق قولداۋ كۇتپەس­تەن دايارلايمىز. با­لالار دا ءتۇرلى ءبىلىم بايگەلەرىنە اتا-انا­سىنىڭ قالتاسىن «قاعىپ» بارادى. مى­سالى، ءسىز حابارلاسقان وقۋشى مەملە­كەت­تەن ەشقانداي كومەك الماستان اكە-شەشەسىنىڭ قارجىسىمەن وليمپياداعا قا­تىسىپ كەلدى. نەگىزى مۇنداي جاع­­دايدا وبلىستىق «دارىن» ورتا­لىعى تولەۋى ءتيىس-ءتىن. بىراق ءبىز­دىڭ وڭىردە ورتالىق بىل­تىر عانا اشىلعاندىقتان التىن مە­دال العان حالىقارالىق وليم­پياداعا دە­يىنگى 2018 جانە 2019 جىلعى وليمپيا­دا­لاردا (رەسپۋبليكالىق، حالىقارالىق) با­لا اتا-اناسىنىڭ اقشاسىمەن باردى. كەيبىر جارىستاردىڭ شىعىنىن مەكتەپ ديرەكتورى اتسالىسىپ، وقۋ وشا­­عى اتىنان تولەپ تۇردى. دەگەنمەن اكە-شە­شە­سى بالانىڭ جاتىن جەرىنە، ءجۇ­­رىپ-تۇرۋىنا تو­لە­دى عوي. ونىڭ ۇستىنە سىز­­دەر حابارلاسقاندا جولدا دا سول وليم­­پياداعا قاتىسۋ كەزىندە ءبىراز قيىن­­شىلىققا كەزىكتىك. كا­رانتيندە «قا­ما­لىپ»، ەكى اپتا ۋاقىت وتكىزىپ كەلگەندە جۋرناليستەر تولاسسىز حابارلاس­­تى. ول مۇنداي اشىقتىققا ۇي­رەن­بە­گەن عوي. وعان قوسا ءبىر نار­سە­نى قايتالاپ ايتا بەرگەن­نەن دە مازاسى قاشقان بولار»، دەپ ءبىر توقتادى جەڭىمپازدىڭ مۇعالىمى.

تاپسىرما مەن تالاپتان تۋعان شەشىم

ءيا، بالانىڭ جايىن ءتۇرلى تاراپقا تارتىپ تالقىلاي بەرۋگە بولادى. مۇعالىمى ايتقان مەدياعا ۇيرەنبەۋى دە ماسەلە ەمەس، الدىن الا كوپ قايتالاناتىن سۇ­راق­تار­عا جاۋابىن دايىنداپ قويىپ ۋا­قىتتى دا، جۇيكەنى دە قۇرت­پاي­تىن جول تابا الاسىز. ءبىزدى ويلانت­قانى – مۇ­­عالىمنىڭ سوناۋ جەرگە وقۋشىنىڭ اتا-اناسى بەر­گەن اقشامەن بارعانىن ايت­قانىندا. جانە وسى سويلەمىندە داۋى­­سىن­داعى قىنجىلىستى انىق بايقادىق. قىنجىلىسى ورىندى ما؟ بىزدىڭشە، ورىندى. ويتكەنى ءبىر بالانىڭ باسىنداعى جاع­داي قازاقستان اتىنان حالىقارالىق وليمپياداعا قاتىسىپ جۇرگەن باسقا دا وقۋشىلاردا كەزدەسۋى مۇمكىن.

مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ وسى تۇيت­كىلدىڭ ءتۇيى­نىن­ ءدوپ باسقانداي، حالىق­قا جول­­داۋىن­دا: «بيىل بىرنە­شە وقۋشى حالىقارالىق ءپان وليم­پيا­­دالارىنىڭ جەڭىمپازدارى مەن جۇل­دەگەرلەرى اتاندى. ونداي دارىندى بالالارعا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋ قاجەت. ءبىز ولارعا جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇسۋ ءۇشىن كون­كۋرستان تىس گرانتتار بەرەمىز. ءبىر رەتتىك اقشالاي سىيا­قى دا تو­لەيمىز»، دەدى.

وسىدان سوڭ «سىياقىنىڭ مول­شەرى قانداي بولادى؟» دەگەن سۇراق كوپتىڭ كوكە­يىندە تۇردى. جولداۋ جاريا­لان­عان­نان كەيىن كوپ ۇزاماي ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ ءوزى­نىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى رەسمي پاراق­شا­سىندا:

«دارىندى بالالاردى قولداۋ ءۇشىن پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس كون­كۋرس­قا قاتىسپاي-اق گرانتتار بەرۋ، سون­داي-اق بىر­­­جولعى اقشالاي سىياقىلار كوز­دەلەدى: التىن مەدال ءۇشىن كەمىندە 1 500 اەك، كۇمىس مەدالعا – 1 000 اەك، قولا مە­دالعا 500 اەك ۇسىنىلادى»، دەپ جازدى. بيىلعى 1 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش (اەك) – 2 917 تەڭگە. سوندا التىن مەدال العان وقۋشى ءبىر رەت 4 ملن 375 مىڭ 500 تەڭگەلىك اقشالاي سىياقى الادى. ال كۇمىس مەدال يەگەرى 2 ملن 917 مىڭ تەڭگە، قولا مەدال يەسى 1 ملن 458 مىڭ 500 تەڭگەگە قول جەتكىزەدى.

شىنى كەرەك، بۇل – وتە ۇلكەن جە­­تىس­تىك. سەبەبى بۇعان دەيىن وليم­پيادادان وق بويى وزىق شى­عىپ، ەلدىڭ نامىسىن شەتەلدە قورعاعان ورەندەرىمىزگە مەملە­كەت­تىڭ اتىنان مۇنداي ىنتا­لان­دىرۋ بولعان جوق. دەسەك تە مەم­لەكەت باس­شىسى وقۋ­شى­لاردى عانا ەمەس، ولار­دى دايارلاعان مۇعالىمدەرىن دە قا­لىس قال­دىرماۋدى، مورالدىق جانە ما­تەريالدىق تۇرعىدان ىن­تا­لاندىرۋدى تاپسىرعان-تىن. بۇعان قاتىستى مينيستر ا.اي­ما­عامبەتوۆ: «حالىقارالىق وليم­پيا­دالاردىڭ جۇلدەگەرلەرىن دايىن­­دا­عان پەداگوگتەردى قولداۋ شارا­لارى كوز­دەلەدى»، دەپ قىسقا قايىر­دى. وسى وراي­دا «ناقتى قانداي قولداۋ شارالارى كوز­دەلگەن؟ اقشالاي سىياقى ما، بولسا قانداي مولشەردە؟ الدە شيپاجايعا جولداما ما، بولسا قايدا؟» دەگەن سۇراق تۋاتىنى زاڭدى. ساۋالىمىزدى ءتيىستى ۆە­دومستۆوعا جولدادىق. ءبىلىم جانە عى­لىم مينيسترلىگىنەن: «قازىرگى ۋاقىتتا «پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭىنا وزگە­رىستەر ەنگىزىلۋدە. حالىقارالىق ءپان وليم­پيادا­لا­رىنىڭ جەڭىمپازدارى مەن جۇل­­دەگەرلەرىن دايىنداعان پەدا­گوگ­ت­ەر­دى بىر­جولعى اقشالاي سىيا­قى­مەن قام­تا­ما­سىز ەتۋ بولىگىندە تۇزەتۋ قاراس­تى­­رىل­دى»، دەگەن جاۋاپ الدىق. انى­عى­راق ايتار بولساق، «پەداگوگ مارتە­بەسى تۋرا­لى» زاڭنىڭ 9-بابى 3-تار­ما­عىن­دا: «جەرگىلىكتى اتقارۋشى ور­گاندار بىر­جول­عى سىياقى تولەي وتىرىپ نەمەسە ون­سىز، جەرگىلىكتى ەرەكشەلىك بەل­گىلەرى مەن قۇرمەتتى اتاقتاردى تاعايىن­داۋ جانە ىن­تالاندىرۋدىڭ وزگە دە نى­سان­­دا­رى ارقىلى، ونىڭ ىشىندە قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىندا بەلگىلەنگەن مەرە­كەلىك كۇندەرگە وراي پەداگوگتەردى كو­تەر­مەلەۋدىڭ قوسىمشا شارالارىن بەل­گى­­لەۋگە قۇقىلى»، دەلىنگەن.

بىراق مۇندا، بىرىنشىدەن، «سىياقى تاعايىنداۋعا مىندەتتى» دە­لىنبەگەن. سول سەبەپتى ءبىر اكىم­دىك مۇعالىمگە كو­لىك مىنگىزىپ جاتسا، ءبىر ەلدەگى ەكىنشى اكىم­­دىك العىس حاتپەن ماراپاتتاپ قويا سال­ۋى مۇمكىن. ەكىنشىدەن، «وليم­پيادا جۇل­دەگەرلەرىن دا­يىن­­داعان مۇعالىم­دەر­گە» دەپ ناق­تى كورسەتىلمەگەن. سودان دا ءبىر وڭىردە پەداگوگ جاي عانا قو­عامدىق بەلسەندىلىگى ءۇشىن، كەلە­سى ءبىر وبلىستا ءتورت جىلداپ وقۋ­شى­نى وليمپياداعا دايىن­داعان مۇعالىم سىياقى الادى. سون­دىقتان زاڭعا تۇزەتۋ وسى باعىتتا ەن­گى­زىل­سە، قۇبا-قۇپ. 

تارازىعا تارتقاندا...

تارازىلاپ كورەيىكشى. تارا­زى­نىڭ ەكى جاعىندا حالىقا­را­لىق وليمپيادادان جۇلدە العان سپورت­شى مەن وقۋشى تۇر دەلىك. «دارىن» رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى تيمۋر سەيىتقازى ۇلى حالىقارالىق ءپان وليمپياداسىنا قاتىسۋشىلاردىڭ جولىنا، تاماعىنا، تۇراتىن جەرىنە مەملەكەت تاراپىنان، ياعني وسى ورتالىق ارقىلى تولەنەتىنىن جەتكىزدى.

«مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ماسەلە شەشىمىن تا­­ۋىپ جاتىر عوي. ەندى حالىقارالىق ءپان وليمپياداسىنىڭ جە­ڭىم­پازدارىنا جوعارىدا اتالىپ وت­كەن ءبىر رەتتىك اقشالاي سىياقىعا قوسا تا­عى ەلىمىزدەگى كەز كەلگەن جو­عارى وقۋ ورنىنا گرانت تاعا­يىن­دالادى. ال قا­زاق­­ستان اتىنان ءبىلىم بايگەسىنە با­را­­تىن وقۋشىلارعا جاسالاتىن جاع­داي­عا كەلسەك، ءبىرشاما نارسە جولعا قو­يىلعان. ماسەلەن، رەسپۋبليكالىق ءپان وليمپياداسىنىڭ جۇلدە­گەر­لەرىن جيناپ، اۋەلى وقۋ-جاتتىعۋ جيىندارىن وتكىزەمىز. سول وقۋ-جاتتىعۋدان جاقسى نا­تيجە كور­سەت­كەندەردى ىرىك­تەپ، شەتەلدە ەلى­مىز­دىڭ نامىسىن قورعايتىن قا­زاق­ستان كو­مان­داسىن جاساقتايمىز. وقۋ-جاتتىقتىرۋ جيىنىنا قا­تى­ساتىن رەسپۋبليكالىق دەڭ­گەي­دە ىرىكتەۋدەن وتكەن وقۋ­شى­­لارعا تۇراتىن جەرى مەن تاما­عى­نا تولەيمىز. ال ولاردىڭ جول شىعىنىنا جەرگىلىكتى اتقا­رۋ­­شى ورگاننان، ياعني ءبىلىم باسقار­ما­لا­رىنان اقشا بولىنەدى»، دەدى ت.سەيىتقازى ۇلى.

ءبىز «سپورتتىق وليمپيا­دالارعا قا­زاق­ستان اتىنان قا­تى­سا­تىن سپورت­شى­لارعا ءتورت جىل بويىنا دايىن­دالۋى­نا، جات­تىعۋىنا مەملەكەتتەن قارجى قاراس­تى­رىلادى. جاتتىق­تىرۋ­شى­­لارىنا دا جاعداي جاسالادى. پاندىك وليمپياداعا دايىندايتىن مۇعالىمدەر دە ءبىر بالانى جاتتىقتىرۋعا كەمى 3-4 جىل كە­تە­تىنىن اي­تا­دى. سونداي جاعداي مۇعالىمدەرگە دە قاراستىرىلعان با؟» دەپ سۇرادىق. ساۋالىمىزعا «دارىن» ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى: «مۇعالىمدەرگە وقۋشىلاردى وليمپياداعا دايىنداعان كەزدە قوسىمشا ساعات بەرىلەدى. مەكتەپ­تە­گى ساعاتتار ينۆار­يانت­تى كومپونەنت، ياعني مىندەتتى سا­باقتارعا جانە ءۆارياتيۆتى كوم­پونەنت، ياعني قوسىمشا جۇ­مىس­تارعا دەپ بولىنەدى. سول قو­سىمشا جۇمىسقا بو­لىنگەن سا­عات، جالاقىسىنا ۇستە­مە­اقى رەتىندە قوسى­لا­دى. ءوزىم بۇعان دەيىن مەكتەپتە دە جۇمىس ىستە­دىم، ديرەكتورلىق قىزمەتىمدە وليم­­پيا­داعا وقۋشىلار دايىندايمىن دەپ كەلگەن مۇعالىمدەرگە قوسىمشا ساعات قاراستىردىم. ناتي­جەسى جوعارى بولىپ جاتسا، كو­بەيتۋگە تىرىستىم. بۇل – ەندى مەك­تەپ باسشىلىعىنا دا بايلانىس­تى»، دەپ جاۋاپ بەردى.

ورتالىق وكىلىنىڭ ايتۋىنشا، حالىق­ارا­لىق وليمپياداعا باراتىن وقۋشى­لار­دىڭ مي قىز­مەتىن جاقسارتۋعا شوكولاد پەن سۋسىنعا اقشا بولىنەدى ەكەن. بۇعان شامامەن ءار بالاعا 1000 تەڭ­گە جۇمسالادى دەسەك، 31 مىڭ تەڭگە (جىل سايىن وليمپياداعا 31 بالا بارادى) كەتەدى. وسى سومانى 4-كە كوبەيتسەك، 124 مىڭ تەڭگە شىعادى، بۇل – ءتورت جىلعا بولىنەتىن قاراجات. ال ۇلتتىق وليم­پيادا كوميتەتىنىڭ باس ديرەكتورى نۇرلان نوگەربەك ءبىر ايداي بۇرىن باس اسسام­بلەيانىڭ وتىرىسىندا: «ۇلتتىق قۇ­را­­ما كوماندالارىنىڭ مۇشەلەرىنە سپورت­تىق تاعام ساتىپ الۋعا 110 ملن تەڭگە جۇمسالدى»، دەدى. بۇل ءبىر جىلعا بولىنگەن اقشا ما، الدە ءبىر تسيكلگە، ياعني وليمپيادا دايىندىعى مەن وتكىزىلەتىن ءتورت جىلدىق كەزەڭگە قاراستىرىلعان قاراجات پا، ونى بىلمەدىك. كو­مي­تەت وكى­لى­نە حابارلاسىپ تا انىق­تاي المادىق. ايتەۋىر سپورت­شى مەن وقۋشىعا بولىنگەن قارا­جات­تىڭ ارا قاشىقتىعى جەر مەن كوكتەي ەكەنى كورىنىپ تۇر.

ءيا، تارازىلاۋ ءۇشىن اقپارات العىمىز كەلگەنىن بىلگەن كوميتەت وكىلىنىڭ ايت­قا­نىن­داي، سا­لىستىرۋعا دا كەلمەيتىن دۇ­نيە شىعار. الايدا ءبىز وقۋشى مەن سپورتشى دەپ ەمەس، ءبىلىم-عىلىم، ونەرتابىس پەن سپورت دەپ قارايىقشى. الەمدى، ءتىپتى ادام­زاتتى ءبىلىم مەن عىلىم يگەر­­گەن­دەر باسقارىپ، ونىمەن قوي­­ماي ەلىن دامىتىپ، ەكونوميكاسىن قارىشتاتىپ وتىرعانىن ەسكەرسەك، ءبىز ءۇشىن تارازىنىڭ قاي جاعى باسىم بولۋعا ءتيىس ەدى؟ «سپورت – دەنساۋلىق كەپىلى» دەپ ءۋاج ايتاتىندار بولار، بىراق بۇل – بۇقارالىق سپورت ەمەس. ودان قالدى، «كاسىپقوي سپورتتىڭ جەتىستىگىمەن حالىقارالىق بەدە­لى­مىزدى كوتەرىپ وتىرمىز» دەگەن ارگۋمەنتتى العا تار­تاتىندار تابىلادى. سولاي دەسەك، عىلىم مەن تەحنولوگيانى، ساپالى ءبىلىم­دى ءبىرىنشى ورىنعا قويعان ارالدىڭ ورتاسىنداعى جاپونيا مەن جوق­تان بار جا­ساعان يزرايل قا­زىر قاي دەڭگەيدە؟ وسىنداي سۇراق تۋعاندا قايتادان تارازىلاي باستايسىڭ. سودان الەمدىك وقۋشىلاردان وق بويى وزىپ، التىن مەدال العان ءبىلىم بايگەسىنىڭ جەڭىمپازى مەن دۇنيەجۇزىلىك سپورت دوداداسىنان دارالانعان التىن مەدال يەگەرىنە جاسالاتىن جاعداي تەڭەسپەسە دە شامالانسا ەكەن دەيسىڭ...

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار