بۇۇ ءولىم جازاسىن جويۋدى ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ قۇقىعىن قامتاماسىز ەتۋ جولىنداعى پروگرەسس رەتىندە قارايدى, سوندىقتان الەمدى اتالعان جازا ءتۇرىن جويۋعا ۇندەيدى. وسى ورايدا, قازاقستانداعى ءولىم جازاسىن جويۋ تۋرالى باستامانى الەمدەگى ىرگەلى ۇيىمدا بىرنەشە جىل قىزمەت اتقارعان, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ كوتەرگەنىن ايتا كەتكەن ءجون. ەستەرىڭىزدە بولسا, 2019 جىلى ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ ەكىنشى وتىرىسىندا «سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە «ازاماتتار مەن ساياسات قۇقىقتارى تۋرالى حالىقارالىق پاكتى» بويىنشا ەكىنشى فاكۋلتاتيۆتى حاتتاماعا قوسىلۋ ءۇردىسىن باستاۋعا بۇيرىق بەرەمىن», دەپ مالىمدەگەن ەدى. وسىدان كەيىن قازاقستان تاراپى قۇجاتقا قوسىلۋعا كىرىستى. اقىرى بىلتىر قىركۇيەكتە بۇۇ-نىڭ شتاب-پاتەرىندە قازاقستاننىڭ بۇۇ جانىنداعى تۇراقتى وكىلى قايرات وماروۆ ءولىم جازاسىن جويۋعا باعىتتالعان ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىگە ەكىنشى فاكۋلتاتيۆتى حاتتاماعا قول قويعان-تۇعىن.
ء«ومىر سۇرۋگە جانە ادامنىڭ قادىر-قاسيەتىنە دەگەن ىرگەلى قۇقىقتى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا ءولىم جازاسىنان باس تارتۋعا باعىتتالعان ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىنىڭ ەكىنشى فاكۋلتاتيۆتى حاتتاماسىنا قوسىلۋ جونىندە شەشىم قابىلدادىق», دەدى مەملەكەت باسشىسى بۇۇ باس اسسامبلەياسى 75-سەسسياسىنىڭ جالپىساياسي دەباتتارىندا سويلەگەن سوزىندە. حالىقارالىق قوعامداستىق اقجولتاي حاباردى جوعارى باعالاعانى بەلگىلى. ماسەلەن, Amnesty International حالىقارالىق قۇقىق قورعاۋ ۇيىمى قازاقستاننىڭ ءولىم جازاسىنان باس تارتۋعا مىندەتتەيتىن ەكىنشى فاكۋلتاتيۆتى حاتتاماعا قوسىلۋ تۋرالى شەشىمىن ء«ولىم جازاسىن جويۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام» دەپ باعالادى. بىلتىر ءماجىلىس ەكىنشى فاكۋلتاتيۆتى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ جونىندەگى زاڭ جوباسىن ماقۇلداپ, كەيىننەن سەنات ونى قولداعان. قاڭتاردا پرەزيدەنت زاڭعا قول قويدى. ءسويتىپ, قازاقستان رەسمي تۇردە ءولىم جازاسىنان باس تارتتى. دەگەنمەن ەلىمىز قۇجاتتى راتيفيكاتسيالاۋ كەزىندە ءبىر ەسكەرتپە ەنگىزگەن. سوعان سايكەس, سوعىس ۋاقىتىندا ءولىم جازاسىن قولدانۋ قۇقىعىن وزىنە قالدىرىپ وتىر.
جالپى, قازاقستان ءولىم جازاسىن ساتىلى تۇردە جويۋ باعىتىن قولعا الدى. 2005 جىلى ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى پاكتىگە راتيفيكاتسيا جاسالدى. قازاقستان 2006 جىلى ەۋروپالىق وداقتىڭ ء«ولىم جازاسىن جويۋ تۋرالى» ۇندەۋىنە قوسىلدى. 2007 جىلى بۇۇ ءولىم جازاسىنا موراتوري ەنگىزۋ تۋرالى قارارىن قولدادى. 2003 جىلى ەلباسى مەرزىمسىز موراتوري ەنگىزۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى.
موراتوري ەنگىزىلگەنگە دەيىن, ياعني 2003 جىلعا دەيىن ەلىمىزدە 536 رەت ءولىم جازاسى ورىندالعان. سودان بەرى بۇل جازا قولدانىلعان جوق. ايتسە دە 2016 جىلى الماتىدا پوليتسيا ءبولىمى مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى دەپارتامەنتىنە قارۋلى شابۋىل جاساپ, ون ادامدى ولتىرگەن دەپ ايىپتالعان رۋسلان كۇلەكباەۆقا سوت ءولىم جازاسى تۋرالى ۇكىم شىعاردى.
بۇگىنگە دەيىن قىلمىستىق كودەكستىڭ 17 بابىندا ءولىم جازاسى تەرروريستىك قىلمىستار ءۇشىن, سونداي-اق سوعىس ۋاقىتىندا جاسالعان اسا اۋىر قىلمىستار ءۇشىن رەسمي تۇردە «ايرىقشا جازا شاراسى» رەتىندە تانىلعان. ەندى, ەكىنشى فاكۋلتاتيۆتى حاتتاماعا قوسىلعاننان كەيىن بۇل ءتىزىم ازايادى.
سوعىس ۋاقىتىندا جاسالعان اسكەري سيپاتتاعى اسا اۋىر قىلمىستار رەتىندە ءولىم جازاسىن قولدانۋ شەكتەرى بەكىتىلمەك. قىلمىستىق كودەكستىڭ 4 بابىندا وسى جازا ساقتالادى. ولار: باسقىنشىلىق سوعىستى جۇرگىزۋ, جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن قولدانۋ, اسكەري تۇتقىندار مەن بەيبىت تۇرعىنداردى ءولتىرۋ ارقىلى سوعىس زاڭدارى مەن ءداستۇرىن بۇزۋ, سوعىس ۋاقىتىندا جاسالعان گەنوتسيد.
جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, ءولىم جازاسىنان باس تارتۋ بۇكىل الەمدە وزەكتى بولىپ تۇر. Amnesty International حالىقارالىق قۇقىق قورعاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, 2020 جىلى ەڭ كوپ ءولىم جازاسى قىتاي, يران, مىسىر, يراك پەن ساۋد ارابياسىندا قولدانىلعان.
سولاردىڭ ىشىندە قىتاي ءبىرىنشى ورىندا تۇر. بىراق ونداعى ناقتى تسيفردى ءبىلۋ مۇمكىن ەمەس, سەبەبى بۇل دەرەكتەر مەملەكەتتىك قۇپيا بولىپ سانالادى. سونداي-اق ءولىم جازاسىنىڭ باسىم بولىگى يران, مىسىر, يراك جانە ساۋد ارابياسىندا جۇزەگە اسادى. قازىرگى تاڭدا الەمدە 106 مەملەكەت بارلىق قىلمىس ءتۇرى بويىنشا ءولىم جازاسىن جويعان. ال 142 ەل ءولىم جازاسىنان زاڭ جۇزىندە دە, ءىس جۇزىندە دە باس تارتقان.
