بۇگىن ونەردىڭ ۇلى مەرەكەسى! قازاقتىڭ تۇڭعىش رەجيسسەرى, الاش كينو ونەرىنىڭ اتامانى شاكەن ايمانوۆ دۇنيە ەسىگىن اشقان كۇن. قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا عۇمىرىندا «ءبىزدىڭ سۇيىكتى دارىگەر», «تاقيالى پەرىشتە», «ءبىر اۋداندا», «اتاماننىڭ اقىرى», «اتامەكەن» سىندى باس-اياعى ون ءتورت فيلم ءتۇسىرىپ, الدار كوسە, يساتاي, قودار, كەرىم, وتەللو, كاسسيو, حلەستاكوۆ, تيحون, دوكتور كەلپاك, گراموفونوۆتاي شەبەرلىك شىڭىنا شارىقتاپ كەتكەن ويلى وبرازدارىمەن قازاق كينوسى مەن ساحنا ونەرىندە قۇبىلىس بولعان ايگىلى اكتەر, تۇلعالى رەجيسسەردىڭ ۇلت رۋحانياتىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى وراسان. ماسكەۋدىڭ قارا جولىندا نەبارى 56 جاسىندا قاپىدا قيىلعان قايران عۇمىر ءدال وسى كۇنى كوزى ءتىرى بولعاندا ءبىر عاسىردى جاساپ, ءجۇزدىڭ كوگىندە شالقي جۇزەر ەدى. عاسىر تويى تويلانعالى وتىرعان كينو كەمەڭگەرىنىڭ كەسەك تۇلعاسىن تاعى ءبىر مارتە كوز الدىمىزدان وتكىزسەك دەگەن نيەتتە ارداگەر اكتريسا حابيبا ەلەبەكوۆا اپامىزدان ەستەلىك سۇراي بارعان ەدىك. زامانداس, سىيلاس يگى دوسقا دەگەن ساعىنىش اپا جانارىندا ءموپ-ءمولدىر مونشاق بولىپ تۇنىپ تۇرىپ, تومەن سىرعىدى. جاسپەن بىرگە عيبراتتى اڭگىمەنىڭ دە تيەگى اعىتىلدى.
![DSC08677[3]](http://egemen.kz/wp-content/uploads/2014/02/DSC086773.jpg)
– شاكەن جاراتىلىسى بولەك, مىنەز-قۇلقى وزگەشە, ومىرگە كوزقاراسى باسقالارعا ۇقساي بەرمەيتىن ەرەكشە جان ەدى. سىرت كوزگە اشۋ-رەنىش دەگەندى بىلمەيتىن, تەك ويىن-ساۋىق قۇرىپ دۋمانداتىپ جۇرەتىن سال-سەرىلەردەي كورىنەتىن. راس, شاكەن جالعىز جۇرگەندى ۇناتپايتىن. بىلايعى جۇرت تا وعان ۇيىرسەك كەلەتىن. اۋزىنان شىققان سوزگە دۋىلداسا ك ۇلىسىپ ءماز بولاتىن. شاكەن دۇنيە-م ۇلىككە, اقشاعا قىزىققان جان ەمەس. باردى قاناعات قىلىپ, جوققا رەنجىمەي جۇرە بەرەتىن. «جومارتتىڭ قالتاسى تەسىك ەكەندىگىن» ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن دالەلدەپ ءوتتى. وزىندە بار بولسا, سۇراعان ادامىنىڭ قولىن قايتارعان ەمەس. كەيدە ءوزىنىڭ قارىزعا باتىپ جۇرەتىنىن قايتەرسىڭ. تەگىندە, شىنايى ونەرپازداردىڭ تابيعاتى سولاي جاراتىلعان-اۋ دەگەن ويعا كەلەسىڭ.
– شاكەن اتامىزدىڭ ەرەكشە ەسىڭىزدە قالعان قانداي ايرىقشا مىنەزىن ايتار ەدىڭىز؟
– شاكەندى تانۋ ءۇشىن مىنا ءبىر عانا وقيعانى ايتىپ بەرۋ جەتكىلىكتى دەپ ويلايمىن. قازاق ۇلتىنىڭ ءبىرتۋار داڭقتى دومبىراشىسى, داۋلەسكەر كۇيشى, قازاق دراما تەاترىنىڭ العاشقى اكتەرلەرىنىڭ ءبىرى ابىكەن حاسەنوۆ 1958 جىلى 66-عا قاراعان جاسىندا قايتىس بولدى. ابىكەندى شىعارىپ سالۋعا كوپ ادام جينالدى. ۇكىمەت تاراپىنان كومەك كەرەك بولعان سوڭ, جۇسەكەڭ مەن شاكەن كوركەمونەردى باسقارىپ وتىرعان ءبىر ۇلكەن كىسىنىڭ الدىنا بارادى. جاي-جاپساردى ايتىپ, كومەك بەرۋىن سۇراسا, الگى كىسى ابىكەننىڭ كىم ەكەنىن بىلمەي-اق قويىپتى. «ول كىم دەيسىڭدەر, قانداي ەڭبەگى بار؟» دەپ قايتالاپ سۇراي بەرىپتى. جۇسەكەڭ ونەردى تىكەلەي باسقارىپ وتىرعان ادامنىڭ ابىكەندى بىلمەي وتىرعانىنا ىزا بولىپ, ەرسىلى-قارسىلى ءجۇرىپتى دە قويىپتى. ال شاكەن بولسا الگى كىسىنىڭ بەتىنە قاراپ, ءبىر ءسات مىسقىلداي جىميىپ وتىرادى دا: «اپىراي, ءا, قانداي وكىنىش... وسى ۋاقىتقا دەيىن «سارىجايلاۋ» مەن «سىلقىلداقتى» ءبىر ەستىمەگەن ەكەنسىز. وندا سىزگە قالاي تۇسىندىرۋگە بولادى؟» دەپ ورنىنان تۇرىپ ءجۇرىپ كەتىپتى. شاكەننىڭ وسىنداي دا مىنەزدەرى بولاتىن. كوڭىلىنە جاقپاسا اڭگىمەنى بىردەن شورت قايىراتىن.
– جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ پەن شاكەن ايمانوۆتى ارالارىنان قىل وتپەس جاقىن دوس بولعان دەسەدى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, قازاق ونەرىنىڭ ەكى الىبىن بىرىكتىرگەن ونەردەن بولەك نەندەي ۇندەستىك؟
– ءيا, ول راس. جۇسەكەڭ شاكەندى وتە قاتتى سىيلادى. شاكەن دەسە شىعاردا جانى بولەك ەدى. سوعىمنىڭ جىلى-جۇمساعىن دايىنداپ, ۇيگە كەلۋىن كۇتىپ وتىراتىن. قاۋىرت جۇمىستارىمەن ءجۇرىپ, كەيدە ۇزاق ۋاقىت توبە كورسەتپەي كەتسە, ءوزى ارنايى تەلەفون سوعىپ: «شاكەن-اي, قايدا ءجۇرسىڭ؟ سوعىمنىڭ جىلى-جۇمساعى بىتپەي, ەسكىرمەي تۇرىپ جەپ كەتسەڭدەرشى» دەپ شاقىراتىن. شاكەن كەلگەن كەزدە, كوڭىلى سونداي كوتەرىلىپ, تالاي اڭگىمەنىڭ تيەگى اعىتىلاتىن.
شاكەن بىزدىكىنە كوبىنە جولداسسىز, جەكە كەلەتىن. ونداعىسى سول كەشتى تەك قانا انگە ارناۋشى ەدى. كىلەگەي قاتقان قويۋ ءۇندى شايىن ۇناتاتىن. «شايىڭ قايناپ كەتپەسىن, بۇقتىرىپ قانا بەرسەڭ بولادى. اققۇمانعا سۋدى ازىراق قۇي!» دەپ ءوزى بىرگە جۇرەتىن. مەن بولسام وعان رەنىش ءبىلدىرىپ: «قويشى, شاكەن, جاعالاسپاشى. ءوزىم دە بىلەم عوي!» دەپ ۇرساتىنىمدى قايتەرسىڭ. ونى تىڭداپ جاتقان شاكەن جوق. بابىنا كەلتىرىپ ىشكەن شايدان سوڭ ءان باستالادى. ءان اياقتالىسىمەن ەكەۋى وتىرىپ الىپ ءان جايلى, ونەر جايلى ۇزاق شۇيىركەلەسەتىن. كوبىنەسە ءان ايتىپ, ايتىلعان تۋىندى توڭىرەگىندە ايتىسىپ, قىزۋ پىكىرتالاستى دا ءاپ-ءساتتە تۋعىزىپ جىبەرە-تۇعىن. ۇيگە كەلە سالا جۇسەكەڭنىڭ دومبىراسىن قولىنا الىپ, بىردەن «ەكى جيرەنگە» باساتىن:
«ومىرگە ەرتە تۋىپ اسىعا وسكەن,
دۇنيەگە ادام قوناق تۇنەي كوشكەن.
ەر تۋىپ, ەل قورعاعان اتا-بابا,
سولاردىڭ ءىزى جاتىر, توزاڭى وشكەن.
...جيىرما بەس-اۋ, قايتا اينالىپ كەلەر مە ەكەن؟!.» – دەپ اۋەلەتۋشى ەدى ءازىز جۇرەك. وسى ءاندى ايتقاندا كوزىنە مۇڭ تولىپ, ماڭداي اجىمدەرى تەرەڭدەپ, قاتتى تەبىرەنىپ, ەرەكشە كۇي كەشەتىن. بەينەبىر, ءوز ءومىرىنىڭ بار تابيعاتى وسى ءاننىڭ يىرىمىندە جاتقانداي... قايتالاپ ورىنداۋدان جالىقپايتىن. ابدەن شارشاپ, سۋساعان كوڭىلىن اسەم ءاننىڭ كاۋسارىنا قاندىرعاننان كەيىن عانا اڭگىمەگە اۋىساتىن. كەيدە مەن شاكەن ءومىرىن ءوزى وبرازىن جەرىنە جەتكىزىپ ويناعان الدار كوسە بەينەسىنە ۇقساتامىن. كەيىپكەرى سەكىلدى شاكەن دە ەلدىڭ بارلىعىنا جاقسىلىق جاساپ, ءومىردىڭ ءمانىن وزىنشە ءتۇسىنىپ, عۇمىرىن سال-سەرىلەرشە وتكىزدى. سودان كەيىن ءدال ءفيلمنىڭ تۇيىنىندەگىدەي الدار كوسە كەيپىنە ەندى دە, جاپادان جالعىز جات جەردە ءۇزىلىپ كەتە باردى. نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, ايتەۋىر شاكەندى ويلاسام الدار كوسە بەينەسى كوڭىل تۇكپىرىندە كولبەڭدەپ تۇرىپ الادى.
– الاش كينو ونەرىنىڭ الىپ ءبايتەرەگى – شاكەن ايمانوۆپەن اقتىق رەت جۇزدەسكەندەرىڭىز ەسىڭىزدە مە؟
– جۇسەكەڭ «الماتى» ساناتوريىندە ەمدەلىپ جاتقان ەدى. كاۋكەن مەن شابال دا سوندا بولاتىن. ءبىر كۇنى شاكەن ۇيگە ارنايى تەلەفون سوعىپ:
–حابەكە, وسى دەمالىستا جۇسەكەڭە باراسىڭ با؟ – دەپ سۇرادى.
– ەرتەڭ بارۋعا دايىندىعىم جوق. بازارعا بارىپ ەت الىپ كەلۋ كەرەك. ونى باپتاپ ءپىسىرۋ جاعى تاعى بار. بىرەر كۇننەن سوڭ بارامىن, – دەپ ەدىم:
– نە دايىندىق كەرەك؟ باۋىرساق ءپىسىرىپ الساڭ بولدى عوي. (باۋىرساقتى وتە جاقسى كورەتىن). ەرتەڭ قولىم بوس, بىرگە بارىپ قايتساق قايتەدى. كاۋكەن مەن شابال دا سوندا جاتىر. تاستاپ كەتىپ جۇرمە, – دەپ تىقاقتاي سۇراپ, قاتتى تاپسىردى. مەن بولسام: «جارايدى, ۋاقىتتىڭ ىڭعايىنا قاراي كورەرمىز», دەپ ەكىۇشتى جاۋاپ بەردىم. ادامنىڭ مىنەزى قىزىق قوي. ەگەر سەنى بىرەۋ قادىرلەي تۇسسە, الدەقانداي بولىپ شالقاقتايتىنىڭ بار. مەن دە شاكەنگە سولاي ەركەلەيتىنمىن. بىراق سونشا قادالا تاپسىرعانىمەن, شاكەن ەرتەڭىندە كەلمەدى. نەگە كەلە الماعانى بەلگىلى ەدى: «اتاماننىڭ اقىرى» ءفيلمى ءتۇسىرىلىپ ءبىتىپ, سونىڭ جۇمىسىمەن قاربالاسىپ جاتقان بەيمازا شاق بولاتىن. ىلە ماسكەۋگە اتتانىپ كەتتى. ال مەن بولسام ءدال سول كۇنى شاكەننىڭ داۋسىن ەڭ سوڭعى رەت ەستىپ تۇرعانىمدى ءتىپتى دە سەزبەپپىن. ارادا كوپ ۋاقىت وتپەي, 1970 جىلدىڭ 24 جەلتوقسانىندا ماسكەۋدەن قارالى حابار جەتتى. اسىل تەكتى اردا شاكەن ومىردەن ءوتىپتى.
ءالى ەسىمدە, ساعات تاڭعى التىدا تەلەفون شىلدىر ەتە ءتۇستى. وقىس شىققان قوڭىراۋ ءۇنى بارلىعىمىزدىڭ ۇيقىمىزدى شايداي اشتى. تۇتقانى وتاعاسى كوتەردى, ساپەكەڭ (جازۋشى ساپارعالي بەگالين) ەكەن. قىسقاشا اماندىقتان كەيىن جۇسەكەڭ:
– ويباي, نە دەيسىز؟! – دەپ قولىنداعى تۇتقانى تاستاپ جىبەردى. سوسىن «باۋىرىم-اي, جامپوزىم-اي, ەندى قايتتىم بوزداعىم-اي...», – دەپ ايقايلاپ, زارلانىپ دالىزدە ەرسىلى-قارسىلى جۇرە بەردى. تۋرا ءبىر شوق باسىپ العانداي. بالالار دا ءۇرپيىسىپ تۇرەگەلدى. ءبىر سۇمدىقتىڭ بولعانىن ءبىلىپ, جۇسەكەڭنىڭ اينالاسىنا جينالدىق. ول كىسىنىڭ ەسى شىعىپ كەتكەن, نە ىستەپ جۇرگەنىن ءوزى دە بىلمەيدى. سۇراۋعا باتىلىمىز جەتپەدى, بوپ-بوز بولىپ قۋارعان جۇزىنەن قورقىپ تۇرمىز. الدەن ۋاقىتتان كەيىن: «شاكەنىم-اي, سەن دە كەتتىڭ بە؟» دەگەندى ەستىگەندە, توبەمنەن جاي تۇسكەندەي, كوزىم قاراۋىتىپ كەتتى...
سوندا ءبىر تاڭعالعانىم, جۇسەكەڭ بۇل كۇندەرى جىلاۋدى قويىپ, ەشكىممەن سويلەسپەي, جەكەلەنىپ ءۇنسىز جۇرەتىن بولدى. ءتىپتى, ءمايىتتى ءىنىسى كاۋكەن كەنجەتاەۆتىڭ ۇيىنە اكەلگەندە دە جانارىن جاسقا شىلامادى. ەكى جاعى سۋالىپ, ءوڭى قۋارىپ كەتكەن. انشەيىندە كوڭىلى بوس, جانى نازىك, جۇرەگى جۇمساق جۇسەكەڭنىڭ جىلاماي بەكىنىپ العانىنا, ەشكىممەن سويلەسپەي, ءۇنسىز سىلەيىپ تۇرعان جۇزىنە قاراپ, جۇرت اڭ-تاڭ. بالكىم, كوز جاسىن كورسەتىپ, ونسىز دا قايعىدان قان جۇتىپ وتىرعان شاكەننىڭ تۋىسقاندارىن ايايتىن شىعار دەپ ويلادىم. سودان ءبىر ۋاقىتتا ماعان كەلدى دە: «ۇيگە بارامىن, كىلتتى بەر» دەپ, بىرەۋ كۇتىپ وتىرعانداي اسىعا باسىپ ءجۇرىپ كەتتى.
ۇيگە كەلىپ, ارقالى توسەككە شالقايا باسىن قويعان كۇيى, باياۋلاعان زارلى ۇنمەن توقبايدىڭ «ەكى جيرەنىن» دومبىراسىنا قوسىلىپ ايتىپ وتىرسا كەرەك. كوزىنەن پارلاعان جاس ومىراۋىن جاۋىپ كەتكەن. ءتىرى جاندى بايقار ەمەس. تەك ءان. ءان قاناتىنىڭ ءدىرىلى بارلىق دەنەسىن بىرگە دىرىلدەتەدى. ءان تولقىنى تەرەڭگە باتىرىپ بارا جاتقانداي. سول تەرەڭنەن شاكەن ءۇنىن ىزدەيدى. كەشە عانا بىرگە جۇرگەن ارىستاي ىنىسىمەن, شاكەنىمەن وسىلاي قوشتاسىپ ەدى سوندا جۇسەكەڭ. «مەنىڭ اكە-شەشەمنەن, اپا-قارىنداسىمنان, ىشىمنەن شىققان بالادان ايىرىلىپ, قايعىرعان كۇندەرىم دە بولعان. سونىڭ بارىنەن اۋىر كۇيرەتكەنى – مۇحاڭ (م.اۋەزوۆ) مەن شاكەننىڭ قازاسى. مۇحاڭنان ايىرىلۋ – اسقار تاۋىڭنىڭ قۇلاعانى, ايدىنىڭنىڭ سۋالعانىمەن تەڭ بولسا, شاكەننىڭ ءولىمى بۇكىل كوركەمونەردىڭ بەلىن سىندىرىپ كەتكەندەي بولدى. ول قاراڭعى تۇندە ساۋلەسىمەن جول سالىپ, اعىپ تۇسكەن قۇيرىقتى جۇلدىز سياقتى ەرەكشە جان ەدى عوي. ارماندا قالدىق...», دەپ ەڭكىلدەپ تۇرىپ جىلاعان ەكەن سول كەزدە جانىندا وتىرىپ, وسى ساتكە كۋا بولعان كۇيەۋ بالاسى زەينوللاعا. سالدەن سوڭ ەڭسەسىن كوتەرىپ: «شاكەننىڭ اقىرعى تۇنىندە قاسىندا بولايىق. ۇزاق ساپارىنا اياعىمىزدان تىك تۇرىپ شىعارىپ سالايىق...», دەپ قارالى جيىنعا قايتا ورالادى.
– ونەردىڭ ءورىسىن ويسىراتىپ كەتكەن قازانى حالقى قالاي قابىلدادى؟ اردا ازاماتىمەن قازاق قالاي قوشتاستى؟
– شاكەنمەن قوشتاسۋ اباي اتىنداعى ۇلتتىق وپەرا جانە بالەت تەاترىندا ءوتتى. تەاتردىڭ ماڭى لىقسىعان حالىق. ءىلبي باسىپ الدى عيماراتقا كىرىپ, ارعى ەسىكتەن شىعىپ جاتىر. دالاعا شىققاندارى تاراپ كەتە قويماي, تەاتر ماڭىندا اينالسوقتاپ ءجۇر. «كوبىكشاشقان» كۇيىنىڭ زارلى ءۇنى جيىلعان قاۋىمنىڭ قايعىسىنا ءۇن قوسىپ, ساي-سۇيەكتى سىرقىراتادى. شاكەننىڭ تابىتى ەكىنشى قاباتتا, باس جاعىندا قارا جولاق بايلانعان سۋرەتى ءىلۋلى تۇر. كەنەتتەن قايتىس بولعاندىقتان با, ءتۇرى وزگەرمەگەن سول قالپىندا جاتىر. ءولدى دەۋگە قايران كوڭىل سەنبەيتىن سياقتى. تابىتقا قاراساڭ جۇرەگىڭ ەزىلە تۇسەدى. قوشتاسۋعا كەلگەن جۇرت تولاسسىز اعىلىپ جاتتى. اراسىندا ءۇن سالىپ, جوقتاۋ ايتىپ, كوز جاسىنا ەرىك بەرگەندەرى قانشاما. ولار شاكەننىڭ دارقاندىعىن, سەرىلىگىن, ەلدەن ەرەكتىگىن, قازاقتىڭ ماڭدايىنا سىيماي كەتكەندىگىن ايتىپ جىلايدى. داۋىس شىعارماعاندارى ىشتەي ەگىلىپ بارا جاتتى. مۇقىم قازاقتىڭ قابىرعاسىن قايىستىرىپ كەتكەن سول قارالى جيىننان كەيىن مەنىڭ دە جانىم كۇڭىرەنىپ سالا بەردى. جالپى, بۇگىندە جوقتاۋ ايتۋ جويىلىپ بارادى. كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى بولسىن, اتا ءداستۇرىن, سالت-جورالعىلارىن بىلە ءجۇرسىن دەگەن نيەتپەن ايتىپ وتىرمىن. قازىرگى جاستار شاكەننىڭ تۇسىرگەن ءبىردى-ەكىلى كينوسىن بىلگەنىمەن, ونىڭ قانداي ادام, قانداي دارىن يەسى بولعاندىعىنان, ازاماتتىق بولمىسىنان بەيحابار. قازاق سۇلۋدى سۇيرىك دەيدى, تۇلپاردى جۇيرىك دەيدى, تەكتىنى قىران دەيدى, اسىلدى پىراق دەيدى. پىراق – پايعامبارىمىزدىڭ تۇلپارى, تەگى اسىل جانۋار بولعان ەكەن. شاكەن دە سونداي قىران بولمىستى, پىراق تەكتى ازامات ەدى عوي, جارىقتىق. شاما كەلگەنشە, شاكەنىمنىڭ ول قاسيەتىنىڭ بارلىعىن ولەڭگە سىيدىرۋعا تىرىستىم. الايدا, بۇل جوقتاۋ بالەنبەي جىلدان بەرى ەشكىم كەرەك قىلماي, قاعازدا جاتىپ قالدى. ۇرپاق ۇلگى السىن دەپ, ەندى سونى حالقىما جەتكىزسەم دەيمىن. مۇنى شاكەننىڭ ءوزى قولىمەن قۇرعان, بۇگىندە ەسىمىمەن اتالاتىن كينوستۋديانىڭ مۇراجايىنا نەگە جارقىراتىپ ءىلىپ قويماسقا؟ كورگەن, وقىعان جاستار ۇلى ۇستازىن تاني جۇرەتىن ەدى, تاعىلىم الا جۇرەتىن ەدى. ەرتەرەكتە ءباسپاسوز بەتىنەن قاز داۋىستى قازىبەك بي بابامىزدىڭ قىزدارىنىڭ جوقتاۋىن وقىعان بولاتىنمىن. سوندا: «ويپىرم-اي, قازىبەكتەي شايىرعا لايىقتى جوقتاۋ ەمەس ەكەن», دەپ ويلاپ, ىشتەي كۇمىلجىپ قالعانمىن. بۇل جوقتاۋ, ءبىر جاعىنان, ۇلىلارىمىزدى ۇلىقتاۋدا كەتىپ جاتقان سونداي ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرسىن دەگەن ماقساتتا جازىلىپ ەدى.
– ءوسىپ كەلە جاتقان جاستار, وسكەلەڭ ۇرپاق بىلە ءجۇرسىن. سول جوقتاۋىڭىزدى ءوز اۋزىڭىزدان جازىپ الساق, اپا.
– بايگەگە قوسار جۇيرىگىم,
ءمىنسىز تۋعان سۇيرىگىم.
ونەرلى تۋعان ورەنىم,
تولىقسىپ تولعان كەمەلىڭ.
كوپ جابىنىڭ ىشىنەن
سۋىرىلىپ شىققان تۇلپارىم,
پاديشاسىنداي ايدىننىڭ,
ءسان كەلتىرگەن سۇڭقارىم.
ەڭسەلى ەرەن ەلىڭنىڭ,
ورگە سۇيرەپ ونەرىن.
ۋاقىت مەزگىل كۇندەرىن,
سەرپىپ تاستاپ ارتىڭا,
ونەرلى ەلمەن تەڭەدىڭ.
ەلدەن ەرەك جارالعان,
شىڭعا بىتكەن شىنارىم,
التىن تۇعىر ۇستىندە,
شەگىر كوزدى قىرانىم.
اسقاردى سانمەن سالدەلەپ,
كوگىلدىر تارتقان مۇنارىم.
قاينارداي تەسىپ جايىلعان,
تىنباي اققان بۇلاعىم.
سۋسىنداپ ەلىڭ سۋاتتان,
راقات تابار قۇراعىم.
سالتانات, سانمەن جاراسقان,
التىن ەرلى پىراعىم.
ساۋلەڭدى شاشىپ ەلىڭە
مازداي جانعان شىراعىم.
كۇن اسقان سايىن ساعىنىپ,
شاكەنىم, ساعان جىلارمىن...
– عيبراتتى دا رياسىز اڭگىمەڭىز ءۇشىن مىڭ العىس, اپا.
اڭگىمەلەسكەن
نازەركە جۇماباي,
قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ
ونەرتانۋ ماگيسترانتى.
– شاكەن جاراتىلىسى بولەك, مىنەز-قۇلقى وزگەشە, ومىرگە كوزقاراسى باسقالارعا ۇقساي بەرمەيتىن ەرەكشە جان ەدى. سىرت كوزگە اشۋ-رەنىش دەگەندى بىلمەيتىن, تەك ويىن-ساۋىق قۇرىپ دۋمانداتىپ جۇرەتىن سال-سەرىلەردەي كورىنەتىن. راس, شاكەن جالعىز جۇرگەندى ۇناتپايتىن. بىلايعى جۇرت تا وعان ۇيىرسەك كەلەتىن. اۋزىنان شىققان سوزگە دۋىلداسا ك ۇلىسىپ ءماز بولاتىن. شاكەن دۇنيە-م ۇلىككە, اقشاعا قىزىققان جان ەمەس. باردى قاناعات قىلىپ, جوققا رەنجىمەي جۇرە بەرەتىن. «جومارتتىڭ قالتاسى تەسىك ەكەندىگىن» ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن دالەلدەپ ءوتتى. وزىندە بار بولسا, سۇراعان ادامىنىڭ قولىن قايتارعان ەمەس. كەيدە ءوزىنىڭ قارىزعا باتىپ جۇرەتىنىن قايتەرسىڭ. تەگىندە, شىنايى ونەرپازداردىڭ تابيعاتى سولاي جاراتىلعان-اۋ دەگەن ويعا كەلەسىڭ.
– شاكەن اتامىزدىڭ ەرەكشە ەسىڭىزدە قالعان قانداي ايرىقشا مىنەزىن ايتار ەدىڭىز؟
– شاكەندى تانۋ ءۇشىن مىنا ءبىر عانا وقيعانى ايتىپ بەرۋ جەتكىلىكتى دەپ ويلايمىن. قازاق ۇلتىنىڭ ءبىرتۋار داڭقتى دومبىراشىسى, داۋلەسكەر كۇيشى, قازاق دراما تەاترىنىڭ العاشقى اكتەرلەرىنىڭ ءبىرى ابىكەن حاسەنوۆ 1958 جىلى 66-عا قاراعان جاسىندا قايتىس بولدى. ابىكەندى شىعارىپ سالۋعا كوپ ادام جينالدى. ۇكىمەت تاراپىنان كومەك كەرەك بولعان سوڭ, جۇسەكەڭ مەن شاكەن كوركەمونەردى باسقارىپ وتىرعان ءبىر ۇلكەن كىسىنىڭ الدىنا بارادى. جاي-جاپساردى ايتىپ, كومەك بەرۋىن سۇراسا, الگى كىسى ابىكەننىڭ كىم ەكەنىن بىلمەي-اق قويىپتى. «ول كىم دەيسىڭدەر, قانداي ەڭبەگى بار؟» دەپ قايتالاپ سۇراي بەرىپتى. جۇسەكەڭ ونەردى تىكەلەي باسقارىپ وتىرعان ادامنىڭ ابىكەندى بىلمەي وتىرعانىنا ىزا بولىپ, ەرسىلى-قارسىلى ءجۇرىپتى دە قويىپتى. ال شاكەن بولسا الگى كىسىنىڭ بەتىنە قاراپ, ءبىر ءسات مىسقىلداي جىميىپ وتىرادى دا: «اپىراي, ءا, قانداي وكىنىش... وسى ۋاقىتقا دەيىن «سارىجايلاۋ» مەن «سىلقىلداقتى» ءبىر ەستىمەگەن ەكەنسىز. وندا سىزگە قالاي تۇسىندىرۋگە بولادى؟» دەپ ورنىنان تۇرىپ ءجۇرىپ كەتىپتى. شاكەننىڭ وسىنداي دا مىنەزدەرى بولاتىن. كوڭىلىنە جاقپاسا اڭگىمەنى بىردەن شورت قايىراتىن.
– جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ پەن شاكەن ايمانوۆتى ارالارىنان قىل وتپەس جاقىن دوس بولعان دەسەدى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, قازاق ونەرىنىڭ ەكى الىبىن بىرىكتىرگەن ونەردەن بولەك نەندەي ۇندەستىك؟
– ءيا, ول راس. جۇسەكەڭ شاكەندى وتە قاتتى سىيلادى. شاكەن دەسە شىعاردا جانى بولەك ەدى. سوعىمنىڭ جىلى-جۇمساعىن دايىنداپ, ۇيگە كەلۋىن كۇتىپ وتىراتىن. قاۋىرت جۇمىستارىمەن ءجۇرىپ, كەيدە ۇزاق ۋاقىت توبە كورسەتپەي كەتسە, ءوزى ارنايى تەلەفون سوعىپ: «شاكەن-اي, قايدا ءجۇرسىڭ؟ سوعىمنىڭ جىلى-جۇمساعى بىتپەي, ەسكىرمەي تۇرىپ جەپ كەتسەڭدەرشى» دەپ شاقىراتىن. شاكەن كەلگەن كەزدە, كوڭىلى سونداي كوتەرىلىپ, تالاي اڭگىمەنىڭ تيەگى اعىتىلاتىن.
شاكەن بىزدىكىنە كوبىنە جولداسسىز, جەكە كەلەتىن. ونداعىسى سول كەشتى تەك قانا انگە ارناۋشى ەدى. كىلەگەي قاتقان قويۋ ءۇندى شايىن ۇناتاتىن. «شايىڭ قايناپ كەتپەسىن, بۇقتىرىپ قانا بەرسەڭ بولادى. اققۇمانعا سۋدى ازىراق قۇي!» دەپ ءوزى بىرگە جۇرەتىن. مەن بولسام وعان رەنىش ءبىلدىرىپ: «قويشى, شاكەن, جاعالاسپاشى. ءوزىم دە بىلەم عوي!» دەپ ۇرساتىنىمدى قايتەرسىڭ. ونى تىڭداپ جاتقان شاكەن جوق. بابىنا كەلتىرىپ ىشكەن شايدان سوڭ ءان باستالادى. ءان اياقتالىسىمەن ەكەۋى وتىرىپ الىپ ءان جايلى, ونەر جايلى ۇزاق شۇيىركەلەسەتىن. كوبىنەسە ءان ايتىپ, ايتىلعان تۋىندى توڭىرەگىندە ايتىسىپ, قىزۋ پىكىرتالاستى دا ءاپ-ءساتتە تۋعىزىپ جىبەرە-تۇعىن. ۇيگە كەلە سالا جۇسەكەڭنىڭ دومبىراسىن قولىنا الىپ, بىردەن «ەكى جيرەنگە» باساتىن:
«ومىرگە ەرتە تۋىپ اسىعا وسكەن,
دۇنيەگە ادام قوناق تۇنەي كوشكەن.
ەر تۋىپ, ەل قورعاعان اتا-بابا,
سولاردىڭ ءىزى جاتىر, توزاڭى وشكەن.
...جيىرما بەس-اۋ, قايتا اينالىپ كەلەر مە ەكەن؟!.» – دەپ اۋەلەتۋشى ەدى ءازىز جۇرەك. وسى ءاندى ايتقاندا كوزىنە مۇڭ تولىپ, ماڭداي اجىمدەرى تەرەڭدەپ, قاتتى تەبىرەنىپ, ەرەكشە كۇي كەشەتىن. بەينەبىر, ءوز ءومىرىنىڭ بار تابيعاتى وسى ءاننىڭ يىرىمىندە جاتقانداي... قايتالاپ ورىنداۋدان جالىقپايتىن. ابدەن شارشاپ, سۋساعان كوڭىلىن اسەم ءاننىڭ كاۋسارىنا قاندىرعاننان كەيىن عانا اڭگىمەگە اۋىساتىن. كەيدە مەن شاكەن ءومىرىن ءوزى وبرازىن جەرىنە جەتكىزىپ ويناعان الدار كوسە بەينەسىنە ۇقساتامىن. كەيىپكەرى سەكىلدى شاكەن دە ەلدىڭ بارلىعىنا جاقسىلىق جاساپ, ءومىردىڭ ءمانىن وزىنشە ءتۇسىنىپ, عۇمىرىن سال-سەرىلەرشە وتكىزدى. سودان كەيىن ءدال ءفيلمنىڭ تۇيىنىندەگىدەي الدار كوسە كەيپىنە ەندى دە, جاپادان جالعىز جات جەردە ءۇزىلىپ كەتە باردى. نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, ايتەۋىر شاكەندى ويلاسام الدار كوسە بەينەسى كوڭىل تۇكپىرىندە كولبەڭدەپ تۇرىپ الادى.
– الاش كينو ونەرىنىڭ الىپ ءبايتەرەگى – شاكەن ايمانوۆپەن اقتىق رەت جۇزدەسكەندەرىڭىز ەسىڭىزدە مە؟
– جۇسەكەڭ «الماتى» ساناتوريىندە ەمدەلىپ جاتقان ەدى. كاۋكەن مەن شابال دا سوندا بولاتىن. ءبىر كۇنى شاكەن ۇيگە ارنايى تەلەفون سوعىپ:
–حابەكە, وسى دەمالىستا جۇسەكەڭە باراسىڭ با؟ – دەپ سۇرادى.
– ەرتەڭ بارۋعا دايىندىعىم جوق. بازارعا بارىپ ەت الىپ كەلۋ كەرەك. ونى باپتاپ ءپىسىرۋ جاعى تاعى بار. بىرەر كۇننەن سوڭ بارامىن, – دەپ ەدىم:
– نە دايىندىق كەرەك؟ باۋىرساق ءپىسىرىپ الساڭ بولدى عوي. (باۋىرساقتى وتە جاقسى كورەتىن). ەرتەڭ قولىم بوس, بىرگە بارىپ قايتساق قايتەدى. كاۋكەن مەن شابال دا سوندا جاتىر. تاستاپ كەتىپ جۇرمە, – دەپ تىقاقتاي سۇراپ, قاتتى تاپسىردى. مەن بولسام: «جارايدى, ۋاقىتتىڭ ىڭعايىنا قاراي كورەرمىز», دەپ ەكىۇشتى جاۋاپ بەردىم. ادامنىڭ مىنەزى قىزىق قوي. ەگەر سەنى بىرەۋ قادىرلەي تۇسسە, الدەقانداي بولىپ شالقاقتايتىنىڭ بار. مەن دە شاكەنگە سولاي ەركەلەيتىنمىن. بىراق سونشا قادالا تاپسىرعانىمەن, شاكەن ەرتەڭىندە كەلمەدى. نەگە كەلە الماعانى بەلگىلى ەدى: «اتاماننىڭ اقىرى» ءفيلمى ءتۇسىرىلىپ ءبىتىپ, سونىڭ جۇمىسىمەن قاربالاسىپ جاتقان بەيمازا شاق بولاتىن. ىلە ماسكەۋگە اتتانىپ كەتتى. ال مەن بولسام ءدال سول كۇنى شاكەننىڭ داۋسىن ەڭ سوڭعى رەت ەستىپ تۇرعانىمدى ءتىپتى دە سەزبەپپىن. ارادا كوپ ۋاقىت وتپەي, 1970 جىلدىڭ 24 جەلتوقسانىندا ماسكەۋدەن قارالى حابار جەتتى. اسىل تەكتى اردا شاكەن ومىردەن ءوتىپتى.
ءالى ەسىمدە, ساعات تاڭعى التىدا تەلەفون شىلدىر ەتە ءتۇستى. وقىس شىققان قوڭىراۋ ءۇنى بارلىعىمىزدىڭ ۇيقىمىزدى شايداي اشتى. تۇتقانى وتاعاسى كوتەردى, ساپەكەڭ (جازۋشى ساپارعالي بەگالين) ەكەن. قىسقاشا اماندىقتان كەيىن جۇسەكەڭ:
– ويباي, نە دەيسىز؟! – دەپ قولىنداعى تۇتقانى تاستاپ جىبەردى. سوسىن «باۋىرىم-اي, جامپوزىم-اي, ەندى قايتتىم بوزداعىم-اي...», – دەپ ايقايلاپ, زارلانىپ دالىزدە ەرسىلى-قارسىلى جۇرە بەردى. تۋرا ءبىر شوق باسىپ العانداي. بالالار دا ءۇرپيىسىپ تۇرەگەلدى. ءبىر سۇمدىقتىڭ بولعانىن ءبىلىپ, جۇسەكەڭنىڭ اينالاسىنا جينالدىق. ول كىسىنىڭ ەسى شىعىپ كەتكەن, نە ىستەپ جۇرگەنىن ءوزى دە بىلمەيدى. سۇراۋعا باتىلىمىز جەتپەدى, بوپ-بوز بولىپ قۋارعان جۇزىنەن قورقىپ تۇرمىز. الدەن ۋاقىتتان كەيىن: «شاكەنىم-اي, سەن دە كەتتىڭ بە؟» دەگەندى ەستىگەندە, توبەمنەن جاي تۇسكەندەي, كوزىم قاراۋىتىپ كەتتى...
سوندا ءبىر تاڭعالعانىم, جۇسەكەڭ بۇل كۇندەرى جىلاۋدى قويىپ, ەشكىممەن سويلەسپەي, جەكەلەنىپ ءۇنسىز جۇرەتىن بولدى. ءتىپتى, ءمايىتتى ءىنىسى كاۋكەن كەنجەتاەۆتىڭ ۇيىنە اكەلگەندە دە جانارىن جاسقا شىلامادى. ەكى جاعى سۋالىپ, ءوڭى قۋارىپ كەتكەن. انشەيىندە كوڭىلى بوس, جانى نازىك, جۇرەگى جۇمساق جۇسەكەڭنىڭ جىلاماي بەكىنىپ العانىنا, ەشكىممەن سويلەسپەي, ءۇنسىز سىلەيىپ تۇرعان جۇزىنە قاراپ, جۇرت اڭ-تاڭ. بالكىم, كوز جاسىن كورسەتىپ, ونسىز دا قايعىدان قان جۇتىپ وتىرعان شاكەننىڭ تۋىسقاندارىن ايايتىن شىعار دەپ ويلادىم. سودان ءبىر ۋاقىتتا ماعان كەلدى دە: «ۇيگە بارامىن, كىلتتى بەر» دەپ, بىرەۋ كۇتىپ وتىرعانداي اسىعا باسىپ ءجۇرىپ كەتتى.
ۇيگە كەلىپ, ارقالى توسەككە شالقايا باسىن قويعان كۇيى, باياۋلاعان زارلى ۇنمەن توقبايدىڭ «ەكى جيرەنىن» دومبىراسىنا قوسىلىپ ايتىپ وتىرسا كەرەك. كوزىنەن پارلاعان جاس ومىراۋىن جاۋىپ كەتكەن. ءتىرى جاندى بايقار ەمەس. تەك ءان. ءان قاناتىنىڭ ءدىرىلى بارلىق دەنەسىن بىرگە دىرىلدەتەدى. ءان تولقىنى تەرەڭگە باتىرىپ بارا جاتقانداي. سول تەرەڭنەن شاكەن ءۇنىن ىزدەيدى. كەشە عانا بىرگە جۇرگەن ارىستاي ىنىسىمەن, شاكەنىمەن وسىلاي قوشتاسىپ ەدى سوندا جۇسەكەڭ. «مەنىڭ اكە-شەشەمنەن, اپا-قارىنداسىمنان, ىشىمنەن شىققان بالادان ايىرىلىپ, قايعىرعان كۇندەرىم دە بولعان. سونىڭ بارىنەن اۋىر كۇيرەتكەنى – مۇحاڭ (م.اۋەزوۆ) مەن شاكەننىڭ قازاسى. مۇحاڭنان ايىرىلۋ – اسقار تاۋىڭنىڭ قۇلاعانى, ايدىنىڭنىڭ سۋالعانىمەن تەڭ بولسا, شاكەننىڭ ءولىمى بۇكىل كوركەمونەردىڭ بەلىن سىندىرىپ كەتكەندەي بولدى. ول قاراڭعى تۇندە ساۋلەسىمەن جول سالىپ, اعىپ تۇسكەن قۇيرىقتى جۇلدىز سياقتى ەرەكشە جان ەدى عوي. ارماندا قالدىق...», دەپ ەڭكىلدەپ تۇرىپ جىلاعان ەكەن سول كەزدە جانىندا وتىرىپ, وسى ساتكە كۋا بولعان كۇيەۋ بالاسى زەينوللاعا. سالدەن سوڭ ەڭسەسىن كوتەرىپ: «شاكەننىڭ اقىرعى تۇنىندە قاسىندا بولايىق. ۇزاق ساپارىنا اياعىمىزدان تىك تۇرىپ شىعارىپ سالايىق...», دەپ قارالى جيىنعا قايتا ورالادى.
– ونەردىڭ ءورىسىن ويسىراتىپ كەتكەن قازانى حالقى قالاي قابىلدادى؟ اردا ازاماتىمەن قازاق قالاي قوشتاستى؟
– شاكەنمەن قوشتاسۋ اباي اتىنداعى ۇلتتىق وپەرا جانە بالەت تەاترىندا ءوتتى. تەاتردىڭ ماڭى لىقسىعان حالىق. ءىلبي باسىپ الدى عيماراتقا كىرىپ, ارعى ەسىكتەن شىعىپ جاتىر. دالاعا شىققاندارى تاراپ كەتە قويماي, تەاتر ماڭىندا اينالسوقتاپ ءجۇر. «كوبىكشاشقان» كۇيىنىڭ زارلى ءۇنى جيىلعان قاۋىمنىڭ قايعىسىنا ءۇن قوسىپ, ساي-سۇيەكتى سىرقىراتادى. شاكەننىڭ تابىتى ەكىنشى قاباتتا, باس جاعىندا قارا جولاق بايلانعان سۋرەتى ءىلۋلى تۇر. كەنەتتەن قايتىس بولعاندىقتان با, ءتۇرى وزگەرمەگەن سول قالپىندا جاتىر. ءولدى دەۋگە قايران كوڭىل سەنبەيتىن سياقتى. تابىتقا قاراساڭ جۇرەگىڭ ەزىلە تۇسەدى. قوشتاسۋعا كەلگەن جۇرت تولاسسىز اعىلىپ جاتتى. اراسىندا ءۇن سالىپ, جوقتاۋ ايتىپ, كوز جاسىنا ەرىك بەرگەندەرى قانشاما. ولار شاكەننىڭ دارقاندىعىن, سەرىلىگىن, ەلدەن ەرەكتىگىن, قازاقتىڭ ماڭدايىنا سىيماي كەتكەندىگىن ايتىپ جىلايدى. داۋىس شىعارماعاندارى ىشتەي ەگىلىپ بارا جاتتى. مۇقىم قازاقتىڭ قابىرعاسىن قايىستىرىپ كەتكەن سول قارالى جيىننان كەيىن مەنىڭ دە جانىم كۇڭىرەنىپ سالا بەردى. جالپى, بۇگىندە جوقتاۋ ايتۋ جويىلىپ بارادى. كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى بولسىن, اتا ءداستۇرىن, سالت-جورالعىلارىن بىلە ءجۇرسىن دەگەن نيەتپەن ايتىپ وتىرمىن. قازىرگى جاستار شاكەننىڭ تۇسىرگەن ءبىردى-ەكىلى كينوسىن بىلگەنىمەن, ونىڭ قانداي ادام, قانداي دارىن يەسى بولعاندىعىنان, ازاماتتىق بولمىسىنان بەيحابار. قازاق سۇلۋدى سۇيرىك دەيدى, تۇلپاردى جۇيرىك دەيدى, تەكتىنى قىران دەيدى, اسىلدى پىراق دەيدى. پىراق – پايعامبارىمىزدىڭ تۇلپارى, تەگى اسىل جانۋار بولعان ەكەن. شاكەن دە سونداي قىران بولمىستى, پىراق تەكتى ازامات ەدى عوي, جارىقتىق. شاما كەلگەنشە, شاكەنىمنىڭ ول قاسيەتىنىڭ بارلىعىن ولەڭگە سىيدىرۋعا تىرىستىم. الايدا, بۇل جوقتاۋ بالەنبەي جىلدان بەرى ەشكىم كەرەك قىلماي, قاعازدا جاتىپ قالدى. ۇرپاق ۇلگى السىن دەپ, ەندى سونى حالقىما جەتكىزسەم دەيمىن. مۇنى شاكەننىڭ ءوزى قولىمەن قۇرعان, بۇگىندە ەسىمىمەن اتالاتىن كينوستۋديانىڭ مۇراجايىنا نەگە جارقىراتىپ ءىلىپ قويماسقا؟ كورگەن, وقىعان جاستار ۇلى ۇستازىن تاني جۇرەتىن ەدى, تاعىلىم الا جۇرەتىن ەدى. ەرتەرەكتە ءباسپاسوز بەتىنەن قاز داۋىستى قازىبەك بي بابامىزدىڭ قىزدارىنىڭ جوقتاۋىن وقىعان بولاتىنمىن. سوندا: «ويپىرم-اي, قازىبەكتەي شايىرعا لايىقتى جوقتاۋ ەمەس ەكەن», دەپ ويلاپ, ىشتەي كۇمىلجىپ قالعانمىن. بۇل جوقتاۋ, ءبىر جاعىنان, ۇلىلارىمىزدى ۇلىقتاۋدا كەتىپ جاتقان سونداي ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرسىن دەگەن ماقساتتا جازىلىپ ەدى.
– ءوسىپ كەلە جاتقان جاستار, وسكەلەڭ ۇرپاق بىلە ءجۇرسىن. سول جوقتاۋىڭىزدى ءوز اۋزىڭىزدان جازىپ الساق, اپا.
– بايگەگە قوسار جۇيرىگىم,
ءمىنسىز تۋعان سۇيرىگىم.
ونەرلى تۋعان ورەنىم,
تولىقسىپ تولعان كەمەلىڭ.
كوپ جابىنىڭ ىشىنەن
سۋىرىلىپ شىققان تۇلپارىم,
پاديشاسىنداي ايدىننىڭ,
ءسان كەلتىرگەن سۇڭقارىم.
ەڭسەلى ەرەن ەلىڭنىڭ,
ورگە سۇيرەپ ونەرىن.
ۋاقىت مەزگىل كۇندەرىن,
سەرپىپ تاستاپ ارتىڭا,
ونەرلى ەلمەن تەڭەدىڭ.
ەلدەن ەرەك جارالعان,
شىڭعا بىتكەن شىنارىم,
التىن تۇعىر ۇستىندە,
شەگىر كوزدى قىرانىم.
اسقاردى سانمەن سالدەلەپ,
كوگىلدىر تارتقان مۇنارىم.
قاينارداي تەسىپ جايىلعان,
تىنباي اققان بۇلاعىم.
سۋسىنداپ ەلىڭ سۋاتتان,
راقات تابار قۇراعىم.
سالتانات, سانمەن جاراسقان,
التىن ەرلى پىراعىم.
ساۋلەڭدى شاشىپ ەلىڭە
مازداي جانعان شىراعىم.
كۇن اسقان سايىن ساعىنىپ,
شاكەنىم, ساعان جىلارمىن...
– عيبراتتى دا رياسىز اڭگىمەڭىز ءۇشىن مىڭ العىس, اپا.
اڭگىمەلەسكەن
نازەركە جۇماباي,
قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ
ونەرتانۋ ماگيسترانتى.
