كەشە اقوردادا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىن وتكىزدى. وندا ۇستىمىزدەگى جىلعى جولداۋدىڭ تاپسىرمالارى مەن «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن ورىنداۋدىڭ ماسەلەلەرى قاراستىرىلدى.
وتىرىس جۇمىسىنا ۇكىمەت مۇشەلەرى, پارلامەنت پالاتالارىنىڭ توراعالارى, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باسشىلارى, استانا جانە الماتى قالالارى مەن وبلىستار اكىمدەرى قاتىستى.
وتىرىستى اشقان كىرىسپە سوزىندە ن.نازارباەۆ بۇگىنگى كۇنگى الەمدىك احۋالدىڭ وڭاي ەمەستىگىن اتاپ ءوتتى. داعدارىستىڭ سالدارى ءالى دە تولىعىمەن اياقتالعان جوق. ەكونوميكا ءوسىمىن 6-7 پايىز دەڭگەيىندە ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن ىشكى-سىرتقى ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ جولدارىن قاراستىرىپ جانە ول ءۇشىن قانداي رەزەرۆتەردى ىسكە قوسۋىمىز كەرەك؟ وسى ماسەلەلەر بويىنشا پىكىرلەر مەن ۇسىنىستاردى قاراستىراتىن بولامىز, دەدى ەلباسى.
وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى جانە الداعى مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋدىڭ جولدارى بويىنشا العاشقى باياندامانى پرەمەر-مينيستر سەرىك احمەتوۆ جاسادى. ودان ءارى ۇلتتىق بانك توراعاسى, بىرنەشە مينيسترلىكتەر مەن ءوڭىرلەر باسشىلارى سويلەدى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وتىرىس جۇمىسىن قورىتىپ, سونداي-اق, الداعى تۇرعان مىندەتتەر مەن وزگەرىستەر تۋرالى ءسوز ءسويلەدى. وتكەن جىلعى ۇكىمەت جۇمىسىنىڭ قورىتىندىسىن ايتاتىن بولساق, ىستەگەن جۇمىستار مەن قول جەتكىزگەن تابىستار از ەمەس. دۇنيەجۇزى ءالى كۇنگە داعدارىستىڭ سالدارىنان ارىلا الماي جاتقاندا ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدىڭ ءوسىمى قاناعاتتانارلىق دەپ ايتۋعا بولادى. بۇل جۇمىستاردى اتقارعان ۇكىمەت ورگاندارى مەن بارلىق وبلىس, اۋدان, اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدەرى. ولاردىڭ ەڭبەكتەرى اتاپ وتۋگە تۇرارلىق, دەي كەلىپ, پرەزيدەنت ودان ءارى جولداۋدا العا قويىلعان مىندەتتەردى قالاي ورىنداۋ كەرەكتىگىنە ويىستى. ءوتكەن جىلدىڭ قازان ايىندا ءبىز 9 ايدىڭ قورىتىندىسىن شىعارىپ, كۇردەلى ماسەلەلەردى تالقىلادىق. سول بويىنشا مەن ۇكىمەتكە 33 تاپسىرما بەرگەن ەدىم. ولاردىڭ بارلىعىنىڭ دا ورىنداۋ مەرزىمى كەلسە دە 11-ءى عانا, ياعني 33 پايىزى عانا ىسكە اسقان. قالعاندارى ساپاسىز ورىندالىپ, بۇگىنگى كۇنى ءالى دە ىسكە اسىرىلۋ ۇستىندە. سونىڭ ىشىندە, مىسالعا ايتاتىن بولساق, «كولەڭكەلى ەكونوميكا» باعىتىندا ەشتەڭە ىستەلگەن جوق. بۇل ماسەلەنى ورىنداۋدى مەن ناقتى ە.دوساەۆقا تاپسىرعان ەدىم.
وسىلاي دەي كەلىپ, پرەزيدەنت ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ ءمينيسترى ەربولات دوساەۆتىڭ تۇسىنىك بەرۋىن تالاپ ەتتى. بۇگىنگى كۇنى ءبىز بۇل ماسەلەمەن تەرەڭىرەك اينالىسۋدامىز. «كولەڭكەلى ەكونوميكا» بەل العان ەكونوميكانىڭ ءتورت ءتۇرلى سالاسىن انىقتادىق. ولار: ساۋدا, اۋىل شارۋاشىلىعى, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جانە قارجى سەكتورلارى. ولاردا «كولەڭكەلى ەكونوميكا» دەڭگەيى جۋىق شامامەن 20 پايىزعا جەتكەن. مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى ءبىر ورتالىقتان جۇرگىزۋ ءىسى بيىلعى جىلدىڭ ناۋرىز ايىنان باستالادى. جاسىرىن تۇردە شىعارىلاتىن الكوگول ونىمدەرى, جانار-جاعارماي تۇرلەرى انىقتالدى. ءبىز ولارعا قارسى شارالار جوسپارىن ىسكە اسىرۋدامىز. كەلەسى اپتادا بۇل ىستەردىڭ قورىتىندىسى دا شىعىپ قالار, دەدى ول. پرەزيدەنت «كولەڭكەلى ەكونوميكاعا» قارسى كۇرەستىڭ مەملەكەت ءۇشىن ماڭىزى زور ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ويتكەنى, بۇل زاڭسىز ىسپەن ميلليونعا جۋىق ادامنىڭ اينالىساتىنى, ولاردىڭ مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە سالىق تولەمەيتىندىگى ايتىلدى.
ودان ءارى پرەزيدەنت جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگاندارىن ءتۇسىم كوزىمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىنىڭ تولىق شەشىلمەگەنىنە نازار اۋداردى. ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك مەملەكەت پەن جەكەمەنشىك ارىپتەستىگىن ىسكە اسىرۋ جوباسى بويىنشا دامۋ ينستيتۋتتارىنان, زەينەتاقى قورلارىنان, قارجىلىق ۇيىمداردان قاراجات تارتۋ جونىندەگى ۇسىنىس بويىنشا ناقتى ناتيجە شىعارا العان جوق. اۋىل شارۋاشىلىعى جونىندەگى ماسەلەلەر دە شەشىمىن تاپقان جوق. بۇل ءتىزىمدى ودان ءارى دە جالعاستىرا بەرۋگە بولادى. ال بۇلاردىڭ ءبارى دە جولداۋدىڭ ساپالى تۇردە ورىندالۋىنا قاجەتتى ماڭىزدى ماسەلەلەر, دەدى ەلباسى.
ودان ءارى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى جولداۋدىڭ ۇستىمىزدەگى جىلى العا قويعان جەتى ناقتى مىندەتى مەن ۇزاقمەرزىمدى جوسپارلارىنا توقتالىپ, ولاردىڭ ءمىنسىز ورىندالۋى زور مىندەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
وسىدان كەيىن پرەزيدەنت ءۇش كۇن بۇرىن ەل حالقىن الاڭداتقان ماڭىزدى ماسەلەگە توقتالدى. بۇل – تەڭگەنىڭ ايىرباس باعامىن ناقتىلاعان شارا. ول ەكونوميكا ءوسىمىنىڭ 6 پايىز بولۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. ال بۇل – العا قويىلعان ماقسات پەن مىندەتتەردى ورىنداۋعا قول جەتكىزۋدىڭ ەڭ نەگىزگى كورسەتكىشى. سوندىقتان ونى الىپساتارلىققا اينالدىرۋعا تىرىسقانداردىڭ جولىن كەسۋ كەرەك. بارلىق ايىرباس پۋنكتتەرى مەن ساۋدا نۇكتەلەرىنىڭ جۇمىسى قاتاڭ باقىلانۋى ءتيىس. ءتارتىپتى بۇزعاندار زاڭ بويىنشا جازالانسىن, دەي كەلىپ, پرەزيدەنت ۇندى بالەن قاپشىقتان ساتىپ الىپ جاتقانداردىڭ قىلىعىنىڭ كۇلكىلى ەكەنىن ايتتى. بىزدە 20 ملن. توننا استىق بار, سوندىقتان ۇن جەتپەي قالادى دەگەن داقپىرتقا الدانعانداردىڭ قىلىعى كۇلكىلى. بارلىق نەگىزگى تاماقتار بىزدە ارتىعىمەن قورلانعان. حالىقتىڭ الاڭداۋىنا ەش نەگىز جوق, دەدى ەلباسى.
كەلەسى كەزەكتە پرەزيدەنت الەمدىك ەكونوميكا مەن ىشكى احۋالدا قالىپتاسقان ءۇردىستى ەسكەرە وتىرىپ, ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك ماكروەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ءۇشىن جەتى باعىتتاعى الدىن الۋ شارالارىن ىسكە اسىرۋى كەرەكتىگىن ەسكە الدى. بىرىنشىدەن, حالىقتىڭ تابىس تابۋىن قولداۋ, ەكىنشىدەن, كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا ىنتالاندىرۋ, ۇشىنشىدەن, قارجى سەكتورىنىڭ تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋ, تورتىنشىدەن, ەكونوميكاعا مەملەكەتتىڭ قاتىسۋىن ازايتۋ, بەسىنشىدەن, «كولەڭكەلى ەكونوميكانى» قىسقارتۋ, التىنشىدان, ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋ, جەتىنشىدەن, ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋدى بەلسەندىرەك جۇرگىزۋ, دەي كەلىپ, ەلباسى ودان ءارى وسى جەتى باعىت بويىنشا ناقتى نە جۇمىستار ىستەلۋى كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى.
بىرىنشىدەن, دەدى پرەزيدەنت, حالىقتىڭ تابىسىن قولداۋ ءۇشىن ۇكىمەت نەگىزگى تاماق جانە الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاۋارلاردىڭ, جانار-جاعارماي مەن ءدارى-دارمەكتەر باعاسىنىڭ تۇراقتى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋى كەرەك. سونداي-اق, ونىمدەردىڭ تاپشىلىعى بولماۋىن جانە مونوپوليستەردىڭ تاريفتەردى نەگىزسىز وسىرمەۋىن قاداعالاۋى قاجەت. حالىقتى الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ كەشەندى شارالارىن قابىلداۋ كەرەك. ءۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 ساۋىرىنەن باستاپ مەملەكەتتىك مەكەمەلەر مەن مەملەكەتتىك قازىناشىلىق كاسىپورىنداردا قىزمەت ەتەتىن ازاماتتاردىڭ ەڭبەكاقىلارىنا اي سايىن 10 پايىزدان ۇستەمە تولەنۋىن قاراستىرۋدى تاپسىرامىن. ازاماتتىق قىزمەتكەرلەرگە ءبىلىم بەرۋ, عىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ, مادەنيەت, سپورت جانە الەۋمەتتىك قولداۋ سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى جاتاتىنىن ەسكەرتەمىن, دەدى پرەزيدەنت. سونىمەن بىرگە, ول 2015 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ وسى قىزمەتكەرلەرگە ەڭبەكاقى تولەۋدىڭ جاڭا مودەلىن جاساۋ تۋرالى جولداۋدا ۇكىمەتكە تاپسىرما بەرگەنىن ەسكە سالىپ ءوتتى. وندا دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ءبىلىم بەرۋ سالالارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسى – 29, الەۋمەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسى 40 پايىزعا دەيىن ارتتىرىلاتىنى كوزدەلگەن. ال ەندى 1 ءساۋىردەگى قوسىمشانى قوسا ەسەپتەيتىن بولساق, بۇل سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسى 2015 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ 36-دان 52 پايىزعا دەيىن ارتاتىن بولادى, دەدى ەلباسى. سونىمەن قاتار, پرەزيدەنت ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنداعى ءوسىمدى قوسا ەسەپتەگەندە, زەينەتاقى تولەمدەرى – 14, ال مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تولەمدەر 12 پايىزعا دەيىن وسىرىلەتىنىن جەتكىزدى. ستۋدەنتتەردىڭ ستيپەندياسى 10 پايىزعا ارتاتىن بولدى.
بۇل ءۇشىن پرەزيدەنت ۇكىمەتكە بيۋدجەتكە قاجەتتى تۇزەتۋلەر ەنگىزۋدى, ال قاجەت بولسا قوسىمشا قاراجات كوزدەرىن تابۋدى تاپسىرىپ, ماڭىزدى ءمىندەتتەردىڭ ءمىنسىز ورىندالۋى قاجەتتىگىن ەسكەرتتى. سونىمەن قاتار, «سامۇرىق-قازىنا» قورىنا ەنەتىن كومپانيالاردىڭ وندىرىسپەن تىكەلەي اينالىساتىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسىن دا 1 ساۋىردەن باستاپ ارتتىرۋدى تاپسىردى. ءوزىنىڭ ءسوزىندە ەلباسى تاۋ-كەن سەكتورى مەن مەتاللۋرگيالىق كەشەننىڭ «قازاقمىس», «ارسەلور ميتتال», «قازتسينك», ەNRC جانە مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ءىرى كومپانيالارىنىڭ باسشىلارىنا دا وندىرىستە تىكەلەي اينالىساتىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسىن 10 پايىزعا ارتتىرۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساعانىن ايتتى. باسقا دا اتالماعان كومپانيالار, ورتا بيزنەس تە وسى باستامانى قولدار دەگەن ۇمىتتەمىن, دەدى ەلباسى.
ەكىنشىدەن, ۇكىمەتكە كاسىپكەرلىكتىڭ, سونىڭ ىشىندە اسىرەسە ورتا جانە شاعىن كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا جاڭا سەرپىن بەرەتىن جۇيەلى شارالاردى ازىرلەپ, ىسكە اسىرۋ مىندەتتەلەدى. قازىر ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەرىمىز ۇزاق مەرزىمدى نەسيە رەسۋرستارىنا قول جەتكىزۋگە ءزارۋ. ونداي قاراجاتتى ءبىزدىڭ بانكتەر بەرە المايدى. سىرتتان كەلەتىن كوزدەر قازىر جەتپەي قالدى. سوندىقتان بىزگە ەكونوميكانى قولداپ جانە ونىڭ ءوسىمىن 6-7 پايىز دەڭگەيىندە ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىڭ رەزەرۆتەرىن پايدالانۋ كەرەك, دەي كەلىپ, پرەزيدەنت وسىعان بايلانىستى ۇلتتىق قوردان 2014 جانە 2015 جىلدارى 1 ترلن. تەڭگە ءبولۋدى تاپسىردى. بۇل قاراجات قايدا جۇمسالۋى كەرەك دەگەن ساۋالدى قويا وتىرىپ, ەلباسى وعان ءوزى جاۋاپ بەردى.
بىرىنشىدەن, ول شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ وڭدەۋ ونەركاسىپتەرىن دامىتۋ جوبالارىنا, ەكىنشىدەن, يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ باسىمدىقتى, سونىڭ ىشىندە شەتەلدىك كاپيتالدىڭ قاتىسۋىنداعى جوبالارىنا جۇمسالۋى ءتيىس. بۇل رەسۋرستار تەك قانا ءونىم شىعارۋعا بەرىلەدى. ۇكىمەتكە ۇلتتىق بانكپەن بىرلەسە وتىرىپ ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 20 اقپانىنا دەيىن وسى تەتىكتەردى شەشۋدىڭ كەشەندى شارالارىن جاساپ, ناقتى ۇسىنىستارمەن شىعۋدى تاپسىرامىن, دەدى ەلباسى. سونىمەن بىرگە, مەملەكەت باسشىسى مولدىرلىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بۇل شارالاردى حالىقارالىق قارجىلىق ينستيتۋتتارمەن ءبىرلەسىپ جاساۋدى تاپسىردى. ءوزى بۇل ينستيتۋتتارمەن الدىن الا ءسويلەسكەنىن جانە ولاردىڭ بۇل جوبالاردى بىرلەسە قارجىلاندىرۋعا دايىن ەكەندىكتەرىن ايتقانىن جەتكىزدى. سوندىقتان دۇرىس جۇمىس ىستەي الساق, بۇل تريلليون 2-3 ەسە وسەتىن بولادى, دەدى ەلباسى. ودان ءارى پرەزيدەنت بۇل شارۋانى اتقارۋعا تىكەلەي جاۋاپكەرشىلىكتى پرەمەر-مينيستر مەن ۇلتتىق بانك توراعاسىنا جۇكتەيتىنىن جانە قارجىنىڭ ورىندى جۇمسالۋىن باقىلاۋ ءۇشىن ارنايى كوميسسيا جاساقتايتىنىن جەتكىزدى.
ودان ءارى پرەزيدەنت كاسىپكەرلىكتى قولداۋ ماقساتىمەن بارلىق قۇقىقتىق-نورماتيۆتىك اكتىلەردى رەۆيزيالاۋ جونىندە تاپسىرما بەرگەنىن ايتتى. بۇل جۇمىس 2014 جىلدىڭ 1 ماۋسىمىنا دەيىن اياقتالۋى كەرەك, دەدى ول. وسىعان وراي, پرەزيدەنت «ەكسپرەسس ك» گازەتىندە شىققان ماتەريالدى العا تارتىپ, تەكسەرۋشى ورگانداردىڭ كاسىپكەرلىكتىڭ اياعىنا قالاي تۇساۋ سالعان مىسالىن وقىپ بەردى. كاسىپكەرلىكتى وسىلاي اياقتان شالىپ, قايتا-قايتا تەكسەرە بەرەتىن قاجەتسىز تەكسەرۋشى ورگانداردى انىقتاپ, ولاردى جويۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋ قاجەت شىعار, دەدى.
ال قارجى سەكتورىندا تۇراقتىلىقتى ارتتىرۋ ءماسەلەسىنە وراي, پرەزيدەنت «جۇمىس ىستەمەيتىن» نەسيەلەر ماسەلەلەرىنە نازار اۋداردى. مەن 2014 جىلدىڭ 1 ناۋرىزىنا دەيىن ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەتكە پروبلەمالى نەسيەلەردى ساتىپ الۋ جونىندە ۇسىنىس ەنگىزۋدى تاپسىرامىن. ۇلتتىق بانكتەن ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردە «جۇمىس ءىستەمەيتىن» نەسيەلەردىڭ ۇلەسىن 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىن 15 پايىزعا, ال 2016 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىن 10 پايىزعا دەيىن ازايتۋىن تالاپ ەتەمىن. وسى مىندەتتى ورىنداۋ ءۇشىن بانكتەر قاجەتتى شارالاردى ىسكە اسىراتىن بولسىن. ۇلتتىق قوردان بولىنەتىن قارجىلىق رەسۋرستاردى بەرۋدىڭ ەڭ ماڭىزدى العىشارتى – بانكتەردىڭ «جۇمىس ىستەمەيتىن» نەسيەلەردى تومەندەتۋ تۋرالى مىندەتتەمەسى بولۋى كەرەك, دەدى مەملەكەت باسشىسى. ودان ءارى ەلباسى ورتا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا ينفلياتسيانى 3-4 پايىزعا دەيىن تومەندەتۋ بويىنشا ۇلتتىق بانككە 15 ناۋرىزعا دەيىن ۇسىنىس ەنگىزۋدى تاپسىردى.
وسىدان كەيىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قور رىنوگىن دامىتۋ ماسەلەسىنە توقتالىپ, ونى دامىتۋ ءۇشىن كۇردەلى شارالار قابىلداۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. بىزدە «حالىقتىق ءىرو» باعدارلاماسى ويلاعانداي دامي المادى. بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىن قۇرۋ ۇدەرىسى نەگىزسىز ۇزاپ كەتتى, دەي كەلىپ, پرەزيدەنت ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانككە قارجى رىنوگىن دامىتۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى باعدارلاماسى جانە زەينەتاقى جۇيەسىن دامىتۋ تۇجىرىمداماسى شەڭبەرىندە 2014 جىلدىڭ 1 ماۋسىمىنا دەيىن وسى ماسەلەلەر بويىنشا ناقتى ۇسىنىس ەنگىزۋدى تاپسىردى.
سونىمەن بىرگە, ەكونوميكاعا مەملەكەتتىڭ قاتىسىن ازايتۋ ءماسەلەسىن قوزعادى. 2012 جىلى ءبىز «حالىقتىق ءىرو» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋعا كىرىستىك. رىنوكقا «كەگوك», «ەير استانا», «كازترانسگاز», «سامۇرىق-ەنەرگو» جانە «كازمورترانفلوت» سياقتى تاعى 5 كومپانيانى شىعارۋدى جوسپارلادىق, دەي كەلىپ, ەلباسى بۇل جۇمىستاردىڭ نەگە توقىراپ قالعانىن «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق توراعاسى ءو.شوكەەۆتەن سۇراپ, سەبەبىن بىلگەن سوڭ وسى جۇمىستى ودان ءارى بەلسەندى جۇرگىزۋدى تاپسىردى. سونىمەن قاتار, 2014 جىلدىڭ ءى توقسانىنا دەيىن جولداۋدا ايتىلعان 2014-2016 جىلدارعا ارنالعان جەكەشەلەندىرۋ باعدارلاماسىن ازىرلەۋدى تاپسىردى. جالپى العاندا, 2020 جىلعا دەيىن ەكونوميكاداعى مەملەكەتتىڭ قاتىسى ءىجو-ءنىڭ 15 پايىزى عانا بولۋى كەرەك, دەدى پرەزيدەنت.
ودان ءارى ەلباسى «كولەڭكەلى ەكونوميكاعا» قايتا توقتالىپ, ونىڭ قاسىرەتتەرىن سانامالاپ بەردى. رەسمي اقپاراتتارعا قاراعاندا, «كولەڭكەلى ەكونوميكا» ءىجو-ءنىڭ بەستەن ءبىرىن قامتيتىن كولەمگە جەتكەن. بۇل – قانشاما سالىق بيۋدجەتكە تۇسپەدى, سونىڭ كەسىرىنەن قانشاما الەۋمەتتىك ماسەلەلەر شەشىلمەدى دەگەن ءسوز, دەي كەلىپ, ۇكىمەتكە 2014 جىلدىڭ 15 ناۋرىزىنا دەيىن بۇل ماسەلەنى ەڭسەرۋ بويىنشا ناقتى ۇسىنىستار ەنگىزۋدى تاپسىردى.
ودان ءارى ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋ ماسەلەسى ايتىلدى. بۇل ماسەلەدە بىزگە ويىننىڭ ناقتى, ءمولدىر جانە بولجالدى ءتارتىبىن ەنگىزۋ كەرەك. ينۆەستورلاردى كەلىسىمدەر مەن زاڭنامانىڭ تۇراقتىلىعى, قوعامداعى تۇراقتىلىق, ينفراقۇرىلىم, ەنەرگيا رەسۋرستارى, كولىك, جۇمىس كۇشى جانە ىڭعايلى ۆيزالىق رەجىم سياقتى ارقاۋلىق فاكتورلار عانا قىزىقتىرادى. وسىنىڭ ءبارى بىزدە بار, بىراق جەتىلگەن جاعدايدا جۇمىس ىستەمەيدى, ىستەسە دە ينۆەستورعا پايدالى بولىپ جاسالمايدى. وسىلاي دەگەن پرەزيدەنت ۇكىمەتتەن وسى ماسەلەلەردىڭ دۇرىس ورىندالۋىن قاتاڭ باقىلاپ, شەتەلدىك كاپيتالدىڭ وڭدەۋشى سالاعا, قىزمەت كورسەتۋ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سەكتورلارىنا ەركىن ەنۋىن قامتاماسىز ەتۋدى تالاپ ەتتى. وسى قاتاردا شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋ ماسەلەسىن دە قاراستىرىپ, كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋ ءىسىن جاقسارتۋ بويىنشا ءتيىستى شارالار جاساۋدى تاپسىردى. سونىمەن بىرگە, مەملەكەت باسشىسى قازاقستاندا ەنگىزىلەتىن جۇكتەردى رەسىمدەۋ شارالارىنىڭ ەڭ كوپ دەگەندە 3 كۇننەن اسپاۋى قاجەتتىگىن ايتتى. ال ينۆەستورلاردى ىنتالاندىراتىن جەڭىلدىكتەر تۋرالى ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 مامىرىنا دەيىن ۇسىنىس ەنگىزۋ تاپسىرىلدى.
ينۆەستيتسيا ءتۇرلى كەدەرگىلەر بولمايتىن جانە جۇمىس ىستەۋگە جوعارى الەۋەت شوعىرلانعان جەرگە كەلەدى. ءبىز كولىكتىك-لوگيستيكالىق جۇيەنى حالىقارالىق دەڭگەيگە جەتكىزۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن بارلىق ۇلتتىق لوگيستيكالىق اكتيۆتەردى بىرىكتىرىپ, «قازاقستان تەمىر جولى» ۇك» اق باسقارۋىمەن ارىپتەستەرمەن اليانس قۇرۋىمىز قاجەت, دەدى پرەزيدەنت.
ودان ءارى يندۋستريالاندىرۋدىڭ ماقساتىن ايتىپ, ول تولىپ جاتقان بولەك جوبالار ەمەس, دامىعان ءوڭدەۋشى ونەركاسىپكە قول جەتكىزۋ ەكەنىن جەتكىزدى. ۇكىمەت وسى ماقساتقا شەتەلدىك جانە وتاندىق ينۆەستيتسيالاردى تارتۋدىڭ ناقتى جوسپارىن جاساۋى كەرەك. باسىم سەكتورلارعا ۇزدىك ترانسۇلتتىق كومپانيالاردى تارتۋدىڭ ستراتەگياسىن ازىرلەگەن ءجون. سونىڭ ىشىندە مۇناي-گاز جانە تاۋ-كەن جابدىقتارىن, اۋىلشارۋاشىلىق ماشينالارىن شىعاراتىن ۇزدىك كومپانيالاردى تارتۋ جونىندە ناقتى جۇمىستاردى باستاۋ كەرەك, دەدى ەلباسى.
ودان ءارى ن.نازارباەۆ ۇكىمەت وڭىرلەردىڭ اكىمدەرىمەن بىرگە ايماقتاردىڭ ناقتى سالاعا ماماندانۋىن ۇيىمداستىرۋدى تاپسىردى. بۇل كەلەسى كەزەكتە كلاستەرلىك باستامانى دامىتۋعا نەگىز بولادى. ەڭ الدىمەن, ەكونوميكانىڭ بازالىق سەكتورلارىنداعى باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىگىمىزدى دامىتۋ كەرەك. مۇندا ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىك تومەندەپ كەتتى. بۇل گەولوگيالىق بارلاۋعا ينۆەستيتسيا تارتۋ دەڭگەيىنىڭ جەتكىلىكسىز ەكەنىنە بايلانىستى, دەي كەلىپ, ەلباسى وزىنە قاڭتار ايىندا مۇناي-گاز قورلارىنىڭ اتلاسى تاپسىرىلعانىن ايتتى.
مەملەكەت باسشىسى كومىرسۋتەگى قورلارى مەن پايدالى قازبالاردىڭ قاتتى تۇرلەرى ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدىڭ جۇيەقۇراۋشى ەلەمەنتتەرى سانالاتىنىن اتاپ ءوتتى. سوندىقتان گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىنىڭ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ قاجەت. بۇل ماسەلەلەر جەكە مەملەكەتتىك ورگان ارقىلى رەتتەلۋگە ءتيىس, دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ مۇناي جانە گاز سالاسىندا تەحنولوگيالىق ساياساتتى ايتارلىقتاي جانداندىرۋ قاجەتتىگىن ايتتى. قازاقستاندا مۇناي الۋ كوەففيتسيەنتى 30-35 پايىزدىڭ اينالاسىندا, ال الەمدە ول 50 پايىزعا جەتتى. 2020 جىلعا دەيىن وسى كوەففيتسيەنتتى ارتتىرۋ قاجەت. بۇگىندە حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ پىكىرى گاز سالاسىنىڭ بولاشاعى زور دەگەن تۇجىرىمعا كەلىپ توعىسادى. سۇيىتىلعان گاز سەكتورىنا جانە وزگە دە گاز حيمياسى مەن گاز ەنەرگەتيكاسىنا ايرىقشا كوڭىل بولىنۋدە. جالپى, گاز سەكتورىن دامىتۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋ قاجەت, دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قازاقستان پرەزيدەنتى ەنەرگەتيكا سالاسىندا وتىن-ەنەرگەتيكا كەشەنىن دامىتۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسىن ءازىرلەۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى. بيىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا اەس-ءتىڭ ورنى مەن قۇرىلىسىنا قاتىستى ماسەلەنى دە قاراپ, ۇسىنىس ەنگىزىڭىزدەر. بۇل رەتتە جاڭارتىلاتىن تابيعي – سۋ, جەر جانە بيولوگيالىق رەسۋرستاردى پايدالانۋ ءۇشىن قازاقستاندىق عىلىمنىڭ ءرولىن كۇشەيتۋگە نازار اۋدارۋ قاجەت, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
مەملەكەت باسشىسى اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ ماسەلەلەرىنە ارنايى توقتالدى. بۇل جەرگە دە زاماناۋي اگرارلىق عىلىم قۇرۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيالاردىڭ, اسىرەسە, شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ كەلۋىن قامتاماسىز ەتۋ وتە ماڭىزدى. ۇكىمەت اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمىنىڭ ناقتى ءبىر ءتۇرىن ءوندىرۋ ءۇشىن ءوڭىرلەردىڭ اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن وڭتايلى پايدالانۋ جونىندە مامانداندىرىلۋ كارتاسىن ازىرلەپ, بەكىتۋى ءتيىس. اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارى ءوندىرىسى ءونىم وڭدەۋمەن قاتار دامۋى كەرەك. اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ونىمدىلىك پەن تيىمدىلىكتى ارتتىرۋدىڭ ءبىر جولى – ۇساق شارۋاشىلىقتاردى كووپەراتسيالاۋ. سوندىقتان «اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتسياسى تۋرالى» بىرىڭعاي زاڭ ازىرلەۋ قاجەت, دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ استاناداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى بازاسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا حالىقارالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىن قۇرۋ جونىندەگى ۇسىنىستى ءبىر اي ىشىندە ەنگىزۋدى تاپسىردى.
قازاقستان پرەزيدەنتى وتىرىستى قورىتىندىلاي كەلىپ, اتالعان ماقساتتارعا جەتۋ ءۇشىن ۇكىمەتتىڭ بەلسەندى جانە ساپالى جۇمىس ىستەۋى قاجەتتىگىن ايتتى.
مەملەكەت باسشىسىنان كەيىن پرەمەر-مينيستر سەرىك احمەتوۆ ەلىمىزدىڭ وتكەن جىلعى دامۋ ناتيجەلەرى تۋرالى بايانداپ بەردى. ەسەپتىك كەزەڭ ىشىندە ۇكىمەتتىڭ جۇمىسى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنداعى مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋعا باعىتتالدى. الەمدىك ەكونوميكاداعى قولايسىز جاعدايعا قاراماستان, ءبىزدىڭ ەلىمىز دامۋ قارقىنىن ساقتاپ قالدى. وعان ءسىزدىڭ تاپسىرماڭىز بويىنشا قابىلدانعان داعدارىسقا قارسى ءىس-شارالاردىڭ جانە يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ ناتيجەسىندە قول جەتكىزدىك, دەدى س. احمەتوۆ. وسىلاي دەي كەلە, ول الداعى ۋاقىتتا جۇزەگە اسىرىلاتىن جۇمىستارعا توقتالىپ ءوتتى. دۇنيەجۇزىندە ەكونوميكالىق جاعداي تۇراقتى بولماي تۇر. ماسەلەن, ەكونوميكانىڭ باياۋ دامۋى, جۇمىسسىزدىق پەن قارىزدىڭ ءوسۋى دامىعان ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋگە كەرى اسەرىن تيگىزدى. تەربەلمەلى كۇيدە تۇرعان عالامدىق سۇرانىس الەمدىك تاۋار نارىعىنداعى ب ۇلىڭعىر جاعدايعا اكەلىپ سوقتىرۋدا, سونىڭ سالدارىنان قازاقستان ەكسپورتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىندا ەلەۋلى قيىندىقتار قالىپتاسىپ وتىر. بۇل – ءبىزدىڭ ەكونوميكامىز ءۇشىن وتە كۇردەلى سىناق, دەدى ۇكىمەت باسشىسى.
2013 جىلى قازاقستاندىق تاۋارلار ەكسپورتىنىڭ جالپى مولشەرى 4,6 پايىزعا قىسقاردى. ءسىز بەلگىلەگەن ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋلاردى جۇزەگە اسىرۋ ناتيجەسىندە ءبىز دامۋدىڭ وڭ ديناميكاسىن ساقتاي الدىق, دەپ جالعادى ءسوزىن پرەمەر-مينيستر. ناتيجەسىندە, وتكەن جىلى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 6 پايىزدىق دامۋىن قامتاماسىز ەتتىك. ال ينفلياتسيانىڭ دەڭگەيى 4,8 پايىزدىق مولشەردى, جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 5,2 پايىزدى كورسەتتى. نەگىزگى كاپيتالعا قۇيىلاتىن ينۆەستيتسيا كولەمى 6,5 پايىزعا ءوستى. ەكونوميكالىق تۇراقتىلىق جانە تۇراقتى ءوسىم بىزگە الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋلاردىڭ ەكپىنىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەردى. ۇكىمەتتىڭ اعىمداعى جىلداعى باستى باسىمدىعى – ءسىز ايقىنداعان «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنداعى ۇزاقمەرزىمدى مىندەتتەردىڭ ءتيىمدى شەشىلۋىنە جاعداي جاساۋ جانە الەمدەگى 30 دامىعان ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ.
بۇل رەتتە, س.احمەتوۆ ۇكىمەت قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باسىمدىققا يە باعىتتارىنا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ءبىرىنشى باعىت – ەكونوميكالىق جاڭعىرتۋ. ۇزاقمەرزىمدى ەكونوميكالىق دامۋدىڭ نەگىزى – وڭدەۋشى سەكتوردى دامىتا وتىرىپ, يندۋستريالاندىرۋ ساياساتىن جالعاستىرۋ. ءبىز وڭدەۋشى سەكتوردا وڭ ديناميكاعا قول جەتكىزدىك. بۇل باعىتتاعى ءوسىم بىلتىرعى جىلى 1,6 پايىزعا ارتتى. ماسەلەن, ماشينا جاساۋ سالاسىنداعى ءوسىم 114,6 پايىزدىق دەڭگەيدى كورسەتتى, قۇرىلىس ماتەريالدارىن شىعارۋداعى ءوسىم 111,8 پايىزدى, حيميا سالاسىنداعى ءوسىم 103,3 پايىزدى قۇرادى. وتكەن جىلى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنا 137 يندۋستريالىق جوبا ەنگىزىلدى, ولارعا قۇيىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى 400 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. بۇعان قوسا, 11 مىڭنان استام جۇمىس ورنى قۇرىلدى. 2014 جىل – ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلامانىڭ العاشقى بەسجىلدىق مەرزىمىن اياقتاۋ جىلى. اعىمداعى جىلى يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ ءبىرىنشى بەسجىلدىعى اياقتالادى. ءبىز 750 ملرد. تەڭگەنى قۇرايتىن 130-عا جۋىق جاڭا نىساندى ىسكە قوسۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, ۇكىمەت يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنا تۇزەتۋ ەنگىزۋ جۇمىستارىن جالعاستىرۋدا. وندا قازاقستاننىڭ ورنىقتى باسىمدىعى بولاتىن باسىم باعىتتار مەن سالالار ايقىندالادى, دەدى پرەمەر-مينيستر. س.احمەتوۆتىڭ ءمالىم ەتۋىنشە, ەلىمىزدىڭ 2015-2019 جىلدارعا ارنالعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ جوباسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاراۋىنا اعىمداعى جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا ۇسىنىلادى.
سونداي-اق, س.احمەتوۆ بىلتىرعى جىلى مۇناي جانە گاز سەكتورىندا نەگىزگى كورسەتكىشتەر بويىنشا تۇراقتى ءوسىم قامتاماسىز ەتىلگەنىن, ماسەلەن, بىلتىرعى جىلى مۇناي ءوندىرۋ 82 ملن. توننانى قۇراعانىن, بۇل الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 2,5 ەسەگە ارتىق ەكەنىن اتاپ ءوتتى. گاز سەكتورىندا 42,3 ملرد. تەكشە مەتر گاز ءوندىرىلىپ, ونداعى ءوسىم 2,2 ملرد. تەكشە مەترگە جەتتى, دەدى پرەمەر-مينيستر بۇل ورايدا. ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, الەمدىك باعا كونيۋنكتۋراسىنا قاراماستان, مەتاللۋرگيا سالاسىنداعى ءوسىمنىڭ كۇرت ءتومەندەۋىنە جول بەرىلگەن جوق. بۇل جۇيەقۇراۋشى كاسىپورىنداردى قولداۋ ءىس-شارالارىنىڭ ارقاسىندا جۇزەگە استى. ءسىزدىڭ تاپسىرمالارىڭىزعا سايكەس, گەولوگيا جانە جەر بايلىعىن پايدالانۋ سالاسىنا ينۆەستيتسيا تارتۋ ماقساتىندا زاڭناماعا ەنگىزىلەتىن تۇزەتۋ جۇمىستارى ازىرلەندى, بۇل اكىمشىلىك ءىس-شارالاردى مەيلىنشە جەڭىلدەتۋگە باعىتتالعان, دەدى س.احمەتوۆ.
پرەمەر-مينيستر ۇكىمەتتىڭ الدىندا تۇرعان ماڭىزدى ءمىندەتتەردىڭ ەكىنشى ءبىر باعىتى ينفراقۇرىلىم مەن ەنەرگەتيكانى دامىتۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى. 2013 جىلى اۋقىمدى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حالىقارالىق كولىك ءدالىزىنىڭ جاڭادان توسەلگەن 1700 شاقىرىمىندا قوزعالىس قامتاماسىز ەتىلدى. بيىلعى جىلى تاعى دا 157 شاقىرىمىندا جاڭا قوزعالىس ءدالىزى اشىلاتىن بولادى. سونداي-اق, بيىلعى جىلى رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار 2 مىڭنان استام شاقىرىمدى قۇرايتىن اۆتوكولىك جولىن سالۋ, قايتا جوندەۋدەن وتكىزۋ كوزدەلۋدە. بۇعان قوسا, جاڭادان 13 اۋە جانە 5 جۇردەك تەمىرجول باعىتتارى اشىلاتىن بولادى. ەلىمىزدە جانە شەتەلدەردە كولىك-لوگيستيكالىق ورتالىقتار جۇيەسىن قۇرۋ جۇمىستارى جالعاسادى. ەنەرگەتيكا سالاسىندا جانارماي-ەنەرگەتيكالىق كەشەنىن جانە ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىن 2030 جىلعا دەيىن دامىتۋ تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋ جۇمىستارى اياقتالاتىن بولادى, دەدى س.احمەتوۆ.
پرەمەر-مينيستر, سونداي-اق, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم-عىلىم سالالارىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردى دا نازاردان سىرت قالدىرمادى. ءبىلىم سالاسىندا 2010 جىلدان بەرى مەكتەپتەردە وقۋشى ورىندارىنىڭ تاپشىلىعى 26 مىڭعا قىسقاردى جانە اپاتتىق مەكتەپتەر سانى 65-كە ازايدى, دەدى س.احمەتوۆ بۇل رەتتە. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, 2014 جىلى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا 106 نىساندى, 35 بالاباقشانى, 73 مەكتەپ پەن 21 الەۋمەتتىك نىساندى پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇعان بيۋدجەتتە 95 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلىپتى.
س.احمەتوۆ ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساۋدا ساياساتى بويىنشا ۇكىمەت جۇزەگە اسىراتىن نەگىزگى مىندەتتەر قازاقستاننىڭ دسۇ-عا كىرۋ ۇدەرىسىن اياقتاۋ جانە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى كەلىسىمشارتتى ازىرلەۋ ەكەنىن دە تىلگە تيەك ەتتى. بۇل ورايدا, كەدەن وداعى مەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك تەتىكتەرىنىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋىنە كەرى اسەر ەتەتىن ءتۇرلى كەدەرگىلەردىڭ الدىن الۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردى جۇرگىزۋ جالعاسىپ كەلەدى, دەدى ۇكىمەت باسشىسى. ول, سونىمەن قاتار, ۇكىمەتتىڭ ۆاليۋتا باعامىنىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى قالىپتاسقان جاعدايعا قاتىستى ءتيىستى شارالار قابىلداناتىنىن جەتكىزدى. ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامىن تۇزەتۋ شارالارى وتاندىق تاۋارلار مەن ولاردى وندىرۋشىلەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا وڭ ىقپال ەتەدى دەپ پايىمدايمىز. سونىمەن قاتار, كەيبىر وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردە قيىندىقتار تۋىنداۋى مۇمكىن ەكەنىن تۇسىنەمىز. نەگىزىنەن ولار جاڭا وندىرىستەردى قۇرۋ نەمەسە قولدانىستاعى ءوندىرىستەردى جاڭعىرتۋ ءۇشىن ۆاليۋتالىق نەسيەلەر ەسەبىنەن قۇرالدار مەن ماتەريالداردى يمپورتتايتىندارعا قاتىستى بولماق, دەدى س.احمەتوۆ. وسى ورايدا ۇكىمەت باسشىسى قالىپتاسقان احۋالعا تالداۋ جاسالىپ, قاجەتتى شارالار قابىلداناتىنىن اتاپ كورسەتتى.
ءسوزىنىڭ سوڭىندا پرەمەر-مينيستر ەلباسىنىڭ حالىققا ارناعان «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» جولداۋىندا ايتىلعان تاپسىرمالارعا سايكەس, ۇكىمەتتىڭ ءتيىستى ءىس-شارالار قابىلداي وتىرىپ, سول ارقىلى تۇراقتى مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق دامۋىن قامتاماسىز ەتۋگە جانە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك احۋالىنىڭ جاقسارۋىنا كۇش سالىناتىنىن جەتكىزدى. ۇكىمەتتىڭ ءاربىر مۇشەلەرىنىڭ, اكىمدەردىڭ, مەملەكەتتىك كومپانيالار جەتەكشىلەرىنىڭ الدىندا ناقتى ينديكاتورلار بەلگىلەنگەن. ول ينديكاتورلاردى جۇزەگە اسىرۋ جەكە جاۋاپكەرشىلىكتى قاجەت ەتەدى. ءبىز ءسىز جۇكتەگەن مىندەتتەمەلەردى شەشۋگە بار كۇش-جىگەرىمىزدى سالامىز, دەدى س.احمەتوۆ.
بۇدان كەيىن ۇلتتىڭ بانك ءتوراعاسى قايرات كەلىمبەتوۆ ءسوز الىپ, ۇلتتىق بانكتىڭ اتقارىپ جاتقان نەگىزگى جۇمىس باعىتتارىنا, ۆاليۋتالىق ساياساتتىڭ وزگەرۋىنە قاتىستى ايتىپ بەردى. سوڭعى ۋاقىتتا ۇلتتىق بانكتىڭ ۆاليۋتالىق ساياساتى ايىرباستاۋ باعامىن ساقتاۋعا باعىتتالعان بولاتىن. بۇل ءوز كەزەگىندە وڭ ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. الايدا, قازاقستان ەكونوميكاسى عالامدىق ەكونوميكامەن تىعىز ينتەگراتسيالانعان. دەمەك, ءبىز الەمدىك قارجىلىق جانە تاۋارلىق نارىقتاعى جاعدايدىڭ وزگەرۋىن ەسكەرمەۋىمىز مۇمكىن ەمەس. بۇل ماسەلە قازاقستاننىڭ ساۋدا سالاسىنداعى ارىپتەستەرىنە دە بايلانىستى. وسى ورايدا, ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ايىرباس باعامىنا وزگەرىس ەنگىزۋگە تۋرا كەلدى. بۇل اعىمداعى ەكونوميكالىق جاعدايعا سايكەس جانە ەكونوميكانىڭ الداعى ۋاقىتتاعى دامۋىنا ىقپال ەتۋ ءۇشىن جاسالعان قادام بولىپ وتىر. سول سەبەپتى, ۇلتتىق بانك 11 اقپاندا ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ايىرباس باعامىن بۇرىنعى دەڭگەيىندە ۇستاپ تۇرۋدان باس تارتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. ال مۇنداي شەشىم قابىلدانباعان جاعدايدا, بۇل قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنە كەرى اسەرىن تيگىزەر ەدى, دەدى قايرات نەمات ۇلى.
وسىلاي دەي كەلە, ول تەڭگە باعامىنىڭ وزگەرۋىنە تۇرتكى بولعان سەبەپتەردى اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار, ول ۇلتتىق بانك ۆاليۋتالىق نارىقتاعى دۇرلىگۋدىڭ تۋىنداۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن جۇمىستار جۇرگىزگەنىنە توقتالدى. ۇلتتىق بانك باسشىلىعىنىڭ, ۇكىمەت وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن استانا جانە الماتى قالالارىندا ءباسپاسوز ءماسليحاتتارى ءوتتى. جالپى العاندا, تەڭگەنىڭ باعامىنىڭ وزگەرۋى, ءبىرىنشى كەزەكتە, مۇناي-گاز, تاۋ-كەن ءوندىرىسى ەكسپورتتاۋشى كاسىپورىندارىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى. سەبەبى, بۇلار قازاقستان ەكونوميكاسىن العا جىلجىتۋشى لوكوموتيۆ بولىپ تابىلادى. تەڭگە باعامىنىڭ وزگەرۋى شاعىن جانە ورتا بيزنەس قاتىستىرىلاتىن باسقا دا سالالارعا, ءىجو-ءنىڭ وسۋىنە ىقپال ەتەتىن بولادى, دەدى ق.كەلىمبەتوۆ.
ال كەڭەيتىلگەن وتىرىستا ءسوز سويلەگەن ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ ءمينيسترى ەربولات دوساەۆ وتكەن جىلى ەل ەكونوميكاسى الەمدەگى ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ باسەڭدەۋى جاعدايىندا دامىعانىن كولدەنەڭ تارتتى. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا 2013 جىلى الەمدىك ەكونوميكانىڭ ءوسۋى 3 پايىزدى قۇرادى. اعىمداعى جىلى الەمدىك ەكونوميكا ءوسىمىنىڭ جوعارىلاۋى كۇتىلۋدە. الەمدىك ەكونوميكانىڭ نەعۇرلىم جوعارى دامۋ قارقىنىنا دامىعان ەلدەردەگى ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ قالپىنا كەلۋى وڭ ىقپال ەتەتىن بولادى, دەدى ە.دوساەۆ. ۆەدومستۆو باسشىسى, سونداي-اق, ەلدەگى تەڭگە باعامىنىڭ وزگەرۋىنە قاتىستى اقپارات بەرىپ ءوتتى. تەڭگەنىڭ جاڭا باعامىن ەسكەرە وتىرىپ, ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ينفلياتسيا ءوسىمىن ۇستاۋ بويىنشا شارالار قولدانىلادى, دەدى ول. ونىڭ ايتۋىنشا, ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ مينيسترلىگى سالالىق مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسىپ, ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالارى بويىنشا ماقساتتى ينديكاتورلاردى قايتا قارايتىن بولادى.
ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى تامارا دۇيسەنوۆا 2013 جىلعى ەڭبەك نارىعى مەن الەۋمەتتىك سالانى دامىتۋدىڭ نەگىزگى قورىتىندىلارى تۋرالى بايانداپ بەردى. وتكەن جىلى ءبىز بارلىق نەگىزگى كورسەتكىشتەر بويىنشا وڭ وزگەرىستەرگە قول جەتكىزدىك. جۇمىسپەن قامتۋ دەڭگەيى ارتتى. وتكەن جىلدىڭ ءۇشىنشى توقسانىندا تابىسى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىندەگى ازاماتتار سانى 3,1 پايىزعا ازايدى. جۇمىسپەن قامتۋدىڭ بەلسەندى شارالارىن ىسكە اسىرۋ ناتيجەسىندە ءوز-ءوزىن جۇمىسپەن قامتىعان حالىقتىڭ ۇلەس سالماعىن قىسقارتۋعا جانە اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الۋشىلاردىڭ سانىن تومەندەتۋگە قول جەتكىزدىك, دەي كەلە, وتكەن جىلى ەلباسى تاپسىرماسىنا سايكەس, ۇكىمەت قازاقستاندىق ەڭبەك نارىعىنىڭ تيىمدىلىگىن كەشەندى ارتتىرۋدىڭ جاڭا باعدارلاماسىن, ياعني «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» جول كارتاسىن قابىلداعانىن ايتىپ ءوتتى. بۇل باعدارلاما 2011 جىلدان بەرى ىسكە اسىرىلىپ كەلە جاتقان ءونىمدى جۇمىسپەن قامتۋعا جاردەمدەسۋ ساياساتىنىڭ جالعاسىنا اينالدى. تۇتاستاي العاندا, وسى ۋاقىت ىشىندە جۇمىسپەن قامتۋدىڭ بەلسەندى شارالارىمەن 267 مىڭ ادام قامتىلسا, سونىڭ 83 مىڭى ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندار, 168 مىڭى جۇمىسسىزدار, 16 مىڭى از قامتاماسىز ەتىلگەندەر, 1000-نان استام ازامات جالدامالى جۇمىسشىلار. باعدارلاماعا قاتىسۋشىلاردىڭ شامامەن 60 پايىزى 29-عا دەيىنگى جاستار بولىپ وتىر. وسى جىلدارى باعدارلاما اياسىندا 160 مىڭ ادام تۇراقتى جۇمىسقا يە بولدى, 83 مىڭ ادام ءوزىنىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرىپ, جاڭا ءبىلىم مەن ماشىقتارعا قول جەتكىزدى. ال 19 مىڭ ادام ءوزىنىڭ جەكە كاسىبىن ۇيىمداستىرۋعا مۇمكىندىك الدى, دەدى ت. دۇيسەنوۆا.
سونىمەن قاتار, مينيسترلىكتىڭ ۇلتتىق بانكپەن بىرگە زەينەتاقى جۇيەسىن جەتىلدىرۋ تۇجىرىمداماسىن 2014 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا ۇسىناتىنىن جەتكىزدى. قازىرگى ۋاقىتتا ۇلتتىق بانكپەن بىرگە زەينەتاقى جۇيەسىن جەتىلدىرۋ تۇجىرىمداماسىنا قاتىستى جۇمىس جالعاسۋدا, ول اعىمداعى جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا قاراۋعا ۇسىنىلادى, دەدى مينيستر. ۆەدومستۆو باسشىسى اعىمداعى جىلى زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ بويىنشا جۇمىس جالعاساتىنىنا, زەينەتاقى جۇيەسىن جەتىلدىرۋدىڭ العاشقى كەزەڭى جۇزەگە اسىرىلاتىنىنا دا توقتالدى.
ماڭعىستاۋ, شىعىس قازاقستان, سولتۇستىك قازاقستان, الماتى وبلىستارىنىڭ اكىمدەرى دە ءسوز سويلەدى.
جاقسىباي سامرات,
ءلايلا ەدىلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر
س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
___________________________
حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ ءۇشىن ەلباسىنىڭ 27 تاپسىرماسى
01-تاپسىرما (3) 
ماكروەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ بويىنشا
پرەزيدەنتتىڭ جەتى حالىقتىق شاراسى
وتىرىس جۇمىسىنا ۇكىمەت مۇشەلەرى, پارلامەنت پالاتالارىنىڭ توراعالارى, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باسشىلارى, استانا جانە الماتى قالالارى مەن وبلىستار اكىمدەرى قاتىستى.
وتىرىستى اشقان كىرىسپە سوزىندە ن.نازارباەۆ بۇگىنگى كۇنگى الەمدىك احۋالدىڭ وڭاي ەمەستىگىن اتاپ ءوتتى. داعدارىستىڭ سالدارى ءالى دە تولىعىمەن اياقتالعان جوق. ەكونوميكا ءوسىمىن 6-7 پايىز دەڭگەيىندە ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن ىشكى-سىرتقى ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ جولدارىن قاراستىرىپ جانە ول ءۇشىن قانداي رەزەرۆتەردى ىسكە قوسۋىمىز كەرەك؟ وسى ماسەلەلەر بويىنشا پىكىرلەر مەن ۇسىنىستاردى قاراستىراتىن بولامىز, دەدى ەلباسى.
وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى جانە الداعى مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋدىڭ جولدارى بويىنشا العاشقى باياندامانى پرەمەر-مينيستر سەرىك احمەتوۆ جاسادى. ودان ءارى ۇلتتىق بانك توراعاسى, بىرنەشە مينيسترلىكتەر مەن ءوڭىرلەر باسشىلارى سويلەدى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وتىرىس جۇمىسىن قورىتىپ, سونداي-اق, الداعى تۇرعان مىندەتتەر مەن وزگەرىستەر تۋرالى ءسوز ءسويلەدى. وتكەن جىلعى ۇكىمەت جۇمىسىنىڭ قورىتىندىسىن ايتاتىن بولساق, ىستەگەن جۇمىستار مەن قول جەتكىزگەن تابىستار از ەمەس. دۇنيەجۇزى ءالى كۇنگە داعدارىستىڭ سالدارىنان ارىلا الماي جاتقاندا ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدىڭ ءوسىمى قاناعاتتانارلىق دەپ ايتۋعا بولادى. بۇل جۇمىستاردى اتقارعان ۇكىمەت ورگاندارى مەن بارلىق وبلىس, اۋدان, اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدەرى. ولاردىڭ ەڭبەكتەرى اتاپ وتۋگە تۇرارلىق, دەي كەلىپ, پرەزيدەنت ودان ءارى جولداۋدا العا قويىلعان مىندەتتەردى قالاي ورىنداۋ كەرەكتىگىنە ويىستى. ءوتكەن جىلدىڭ قازان ايىندا ءبىز 9 ايدىڭ قورىتىندىسىن شىعارىپ, كۇردەلى ماسەلەلەردى تالقىلادىق. سول بويىنشا مەن ۇكىمەتكە 33 تاپسىرما بەرگەن ەدىم. ولاردىڭ بارلىعىنىڭ دا ورىنداۋ مەرزىمى كەلسە دە 11-ءى عانا, ياعني 33 پايىزى عانا ىسكە اسقان. قالعاندارى ساپاسىز ورىندالىپ, بۇگىنگى كۇنى ءالى دە ىسكە اسىرىلۋ ۇستىندە. سونىڭ ىشىندە, مىسالعا ايتاتىن بولساق, «كولەڭكەلى ەكونوميكا» باعىتىندا ەشتەڭە ىستەلگەن جوق. بۇل ماسەلەنى ورىنداۋدى مەن ناقتى ە.دوساەۆقا تاپسىرعان ەدىم.
وسىلاي دەي كەلىپ, پرەزيدەنت ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ ءمينيسترى ەربولات دوساەۆتىڭ تۇسىنىك بەرۋىن تالاپ ەتتى. بۇگىنگى كۇنى ءبىز بۇل ماسەلەمەن تەرەڭىرەك اينالىسۋدامىز. «كولەڭكەلى ەكونوميكا» بەل العان ەكونوميكانىڭ ءتورت ءتۇرلى سالاسىن انىقتادىق. ولار: ساۋدا, اۋىل شارۋاشىلىعى, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جانە قارجى سەكتورلارى. ولاردا «كولەڭكەلى ەكونوميكا» دەڭگەيى جۋىق شامامەن 20 پايىزعا جەتكەن. مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى ءبىر ورتالىقتان جۇرگىزۋ ءىسى بيىلعى جىلدىڭ ناۋرىز ايىنان باستالادى. جاسىرىن تۇردە شىعارىلاتىن الكوگول ونىمدەرى, جانار-جاعارماي تۇرلەرى انىقتالدى. ءبىز ولارعا قارسى شارالار جوسپارىن ىسكە اسىرۋدامىز. كەلەسى اپتادا بۇل ىستەردىڭ قورىتىندىسى دا شىعىپ قالار, دەدى ول. پرەزيدەنت «كولەڭكەلى ەكونوميكاعا» قارسى كۇرەستىڭ مەملەكەت ءۇشىن ماڭىزى زور ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ويتكەنى, بۇل زاڭسىز ىسپەن ميلليونعا جۋىق ادامنىڭ اينالىساتىنى, ولاردىڭ مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە سالىق تولەمەيتىندىگى ايتىلدى.
ودان ءارى پرەزيدەنت جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگاندارىن ءتۇسىم كوزىمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىنىڭ تولىق شەشىلمەگەنىنە نازار اۋداردى. ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك مەملەكەت پەن جەكەمەنشىك ارىپتەستىگىن ىسكە اسىرۋ جوباسى بويىنشا دامۋ ينستيتۋتتارىنان, زەينەتاقى قورلارىنان, قارجىلىق ۇيىمداردان قاراجات تارتۋ جونىندەگى ۇسىنىس بويىنشا ناقتى ناتيجە شىعارا العان جوق. اۋىل شارۋاشىلىعى جونىندەگى ماسەلەلەر دە شەشىمىن تاپقان جوق. بۇل ءتىزىمدى ودان ءارى دە جالعاستىرا بەرۋگە بولادى. ال بۇلاردىڭ ءبارى دە جولداۋدىڭ ساپالى تۇردە ورىندالۋىنا قاجەتتى ماڭىزدى ماسەلەلەر, دەدى ەلباسى.
ودان ءارى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى جولداۋدىڭ ۇستىمىزدەگى جىلى العا قويعان جەتى ناقتى مىندەتى مەن ۇزاقمەرزىمدى جوسپارلارىنا توقتالىپ, ولاردىڭ ءمىنسىز ورىندالۋى زور مىندەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
وسىدان كەيىن پرەزيدەنت ءۇش كۇن بۇرىن ەل حالقىن الاڭداتقان ماڭىزدى ماسەلەگە توقتالدى. بۇل – تەڭگەنىڭ ايىرباس باعامىن ناقتىلاعان شارا. ول ەكونوميكا ءوسىمىنىڭ 6 پايىز بولۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. ال بۇل – العا قويىلعان ماقسات پەن مىندەتتەردى ورىنداۋعا قول جەتكىزۋدىڭ ەڭ نەگىزگى كورسەتكىشى. سوندىقتان ونى الىپساتارلىققا اينالدىرۋعا تىرىسقانداردىڭ جولىن كەسۋ كەرەك. بارلىق ايىرباس پۋنكتتەرى مەن ساۋدا نۇكتەلەرىنىڭ جۇمىسى قاتاڭ باقىلانۋى ءتيىس. ءتارتىپتى بۇزعاندار زاڭ بويىنشا جازالانسىن, دەي كەلىپ, پرەزيدەنت ۇندى بالەن قاپشىقتان ساتىپ الىپ جاتقانداردىڭ قىلىعىنىڭ كۇلكىلى ەكەنىن ايتتى. بىزدە 20 ملن. توننا استىق بار, سوندىقتان ۇن جەتپەي قالادى دەگەن داقپىرتقا الدانعانداردىڭ قىلىعى كۇلكىلى. بارلىق نەگىزگى تاماقتار بىزدە ارتىعىمەن قورلانعان. حالىقتىڭ الاڭداۋىنا ەش نەگىز جوق, دەدى ەلباسى.
كەلەسى كەزەكتە پرەزيدەنت الەمدىك ەكونوميكا مەن ىشكى احۋالدا قالىپتاسقان ءۇردىستى ەسكەرە وتىرىپ, ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك ماكروەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ءۇشىن جەتى باعىتتاعى الدىن الۋ شارالارىن ىسكە اسىرۋى كەرەكتىگىن ەسكە الدى. بىرىنشىدەن, حالىقتىڭ تابىس تابۋىن قولداۋ, ەكىنشىدەن, كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا ىنتالاندىرۋ, ۇشىنشىدەن, قارجى سەكتورىنىڭ تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋ, تورتىنشىدەن, ەكونوميكاعا مەملەكەتتىڭ قاتىسۋىن ازايتۋ, بەسىنشىدەن, «كولەڭكەلى ەكونوميكانى» قىسقارتۋ, التىنشىدان, ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋ, جەتىنشىدەن, ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋدى بەلسەندىرەك جۇرگىزۋ, دەي كەلىپ, ەلباسى ودان ءارى وسى جەتى باعىت بويىنشا ناقتى نە جۇمىستار ىستەلۋى كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى.
بىرىنشىدەن, دەدى پرەزيدەنت, حالىقتىڭ تابىسىن قولداۋ ءۇشىن ۇكىمەت نەگىزگى تاماق جانە الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاۋارلاردىڭ, جانار-جاعارماي مەن ءدارى-دارمەكتەر باعاسىنىڭ تۇراقتى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋى كەرەك. سونداي-اق, ونىمدەردىڭ تاپشىلىعى بولماۋىن جانە مونوپوليستەردىڭ تاريفتەردى نەگىزسىز وسىرمەۋىن قاداعالاۋى قاجەت. حالىقتى الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ كەشەندى شارالارىن قابىلداۋ كەرەك. ءۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 ساۋىرىنەن باستاپ مەملەكەتتىك مەكەمەلەر مەن مەملەكەتتىك قازىناشىلىق كاسىپورىنداردا قىزمەت ەتەتىن ازاماتتاردىڭ ەڭبەكاقىلارىنا اي سايىن 10 پايىزدان ۇستەمە تولەنۋىن قاراستىرۋدى تاپسىرامىن. ازاماتتىق قىزمەتكەرلەرگە ءبىلىم بەرۋ, عىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ, مادەنيەت, سپورت جانە الەۋمەتتىك قولداۋ سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى جاتاتىنىن ەسكەرتەمىن, دەدى پرەزيدەنت. سونىمەن بىرگە, ول 2015 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ وسى قىزمەتكەرلەرگە ەڭبەكاقى تولەۋدىڭ جاڭا مودەلىن جاساۋ تۋرالى جولداۋدا ۇكىمەتكە تاپسىرما بەرگەنىن ەسكە سالىپ ءوتتى. وندا دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ءبىلىم بەرۋ سالالارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسى – 29, الەۋمەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسى 40 پايىزعا دەيىن ارتتىرىلاتىنى كوزدەلگەن. ال ەندى 1 ءساۋىردەگى قوسىمشانى قوسا ەسەپتەيتىن بولساق, بۇل سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسى 2015 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ 36-دان 52 پايىزعا دەيىن ارتاتىن بولادى, دەدى ەلباسى. سونىمەن قاتار, پرەزيدەنت ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنداعى ءوسىمدى قوسا ەسەپتەگەندە, زەينەتاقى تولەمدەرى – 14, ال مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تولەمدەر 12 پايىزعا دەيىن وسىرىلەتىنىن جەتكىزدى. ستۋدەنتتەردىڭ ستيپەندياسى 10 پايىزعا ارتاتىن بولدى.
بۇل ءۇشىن پرەزيدەنت ۇكىمەتكە بيۋدجەتكە قاجەتتى تۇزەتۋلەر ەنگىزۋدى, ال قاجەت بولسا قوسىمشا قاراجات كوزدەرىن تابۋدى تاپسىرىپ, ماڭىزدى ءمىندەتتەردىڭ ءمىنسىز ورىندالۋى قاجەتتىگىن ەسكەرتتى. سونىمەن قاتار, «سامۇرىق-قازىنا» قورىنا ەنەتىن كومپانيالاردىڭ وندىرىسپەن تىكەلەي اينالىساتىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسىن دا 1 ساۋىردەن باستاپ ارتتىرۋدى تاپسىردى. ءوزىنىڭ ءسوزىندە ەلباسى تاۋ-كەن سەكتورى مەن مەتاللۋرگيالىق كەشەننىڭ «قازاقمىس», «ارسەلور ميتتال», «قازتسينك», ەNRC جانە مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ءىرى كومپانيالارىنىڭ باسشىلارىنا دا وندىرىستە تىكەلەي اينالىساتىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسىن 10 پايىزعا ارتتىرۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساعانىن ايتتى. باسقا دا اتالماعان كومپانيالار, ورتا بيزنەس تە وسى باستامانى قولدار دەگەن ۇمىتتەمىن, دەدى ەلباسى.
ەكىنشىدەن, ۇكىمەتكە كاسىپكەرلىكتىڭ, سونىڭ ىشىندە اسىرەسە ورتا جانە شاعىن كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا جاڭا سەرپىن بەرەتىن جۇيەلى شارالاردى ازىرلەپ, ىسكە اسىرۋ مىندەتتەلەدى. قازىر ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەرىمىز ۇزاق مەرزىمدى نەسيە رەسۋرستارىنا قول جەتكىزۋگە ءزارۋ. ونداي قاراجاتتى ءبىزدىڭ بانكتەر بەرە المايدى. سىرتتان كەلەتىن كوزدەر قازىر جەتپەي قالدى. سوندىقتان بىزگە ەكونوميكانى قولداپ جانە ونىڭ ءوسىمىن 6-7 پايىز دەڭگەيىندە ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىڭ رەزەرۆتەرىن پايدالانۋ كەرەك, دەي كەلىپ, پرەزيدەنت وسىعان بايلانىستى ۇلتتىق قوردان 2014 جانە 2015 جىلدارى 1 ترلن. تەڭگە ءبولۋدى تاپسىردى. بۇل قاراجات قايدا جۇمسالۋى كەرەك دەگەن ساۋالدى قويا وتىرىپ, ەلباسى وعان ءوزى جاۋاپ بەردى.
بىرىنشىدەن, ول شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ وڭدەۋ ونەركاسىپتەرىن دامىتۋ جوبالارىنا, ەكىنشىدەن, يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ باسىمدىقتى, سونىڭ ىشىندە شەتەلدىك كاپيتالدىڭ قاتىسۋىنداعى جوبالارىنا جۇمسالۋى ءتيىس. بۇل رەسۋرستار تەك قانا ءونىم شىعارۋعا بەرىلەدى. ۇكىمەتكە ۇلتتىق بانكپەن بىرلەسە وتىرىپ ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 20 اقپانىنا دەيىن وسى تەتىكتەردى شەشۋدىڭ كەشەندى شارالارىن جاساپ, ناقتى ۇسىنىستارمەن شىعۋدى تاپسىرامىن, دەدى ەلباسى. سونىمەن بىرگە, مەملەكەت باسشىسى مولدىرلىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بۇل شارالاردى حالىقارالىق قارجىلىق ينستيتۋتتارمەن ءبىرلەسىپ جاساۋدى تاپسىردى. ءوزى بۇل ينستيتۋتتارمەن الدىن الا ءسويلەسكەنىن جانە ولاردىڭ بۇل جوبالاردى بىرلەسە قارجىلاندىرۋعا دايىن ەكەندىكتەرىن ايتقانىن جەتكىزدى. سوندىقتان دۇرىس جۇمىس ىستەي الساق, بۇل تريلليون 2-3 ەسە وسەتىن بولادى, دەدى ەلباسى. ودان ءارى پرەزيدەنت بۇل شارۋانى اتقارۋعا تىكەلەي جاۋاپكەرشىلىكتى پرەمەر-مينيستر مەن ۇلتتىق بانك توراعاسىنا جۇكتەيتىنىن جانە قارجىنىڭ ورىندى جۇمسالۋىن باقىلاۋ ءۇشىن ارنايى كوميسسيا جاساقتايتىنىن جەتكىزدى.
ودان ءارى پرەزيدەنت كاسىپكەرلىكتى قولداۋ ماقساتىمەن بارلىق قۇقىقتىق-نورماتيۆتىك اكتىلەردى رەۆيزيالاۋ جونىندە تاپسىرما بەرگەنىن ايتتى. بۇل جۇمىس 2014 جىلدىڭ 1 ماۋسىمىنا دەيىن اياقتالۋى كەرەك, دەدى ول. وسىعان وراي, پرەزيدەنت «ەكسپرەسس ك» گازەتىندە شىققان ماتەريالدى العا تارتىپ, تەكسەرۋشى ورگانداردىڭ كاسىپكەرلىكتىڭ اياعىنا قالاي تۇساۋ سالعان مىسالىن وقىپ بەردى. كاسىپكەرلىكتى وسىلاي اياقتان شالىپ, قايتا-قايتا تەكسەرە بەرەتىن قاجەتسىز تەكسەرۋشى ورگانداردى انىقتاپ, ولاردى جويۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋ قاجەت شىعار, دەدى.
ال قارجى سەكتورىندا تۇراقتىلىقتى ارتتىرۋ ءماسەلەسىنە وراي, پرەزيدەنت «جۇمىس ىستەمەيتىن» نەسيەلەر ماسەلەلەرىنە نازار اۋداردى. مەن 2014 جىلدىڭ 1 ناۋرىزىنا دەيىن ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەتكە پروبلەمالى نەسيەلەردى ساتىپ الۋ جونىندە ۇسىنىس ەنگىزۋدى تاپسىرامىن. ۇلتتىق بانكتەن ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردە «جۇمىس ءىستەمەيتىن» نەسيەلەردىڭ ۇلەسىن 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىن 15 پايىزعا, ال 2016 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىن 10 پايىزعا دەيىن ازايتۋىن تالاپ ەتەمىن. وسى مىندەتتى ورىنداۋ ءۇشىن بانكتەر قاجەتتى شارالاردى ىسكە اسىراتىن بولسىن. ۇلتتىق قوردان بولىنەتىن قارجىلىق رەسۋرستاردى بەرۋدىڭ ەڭ ماڭىزدى العىشارتى – بانكتەردىڭ «جۇمىس ىستەمەيتىن» نەسيەلەردى تومەندەتۋ تۋرالى مىندەتتەمەسى بولۋى كەرەك, دەدى مەملەكەت باسشىسى. ودان ءارى ەلباسى ورتا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا ينفلياتسيانى 3-4 پايىزعا دەيىن تومەندەتۋ بويىنشا ۇلتتىق بانككە 15 ناۋرىزعا دەيىن ۇسىنىس ەنگىزۋدى تاپسىردى.
وسىدان كەيىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قور رىنوگىن دامىتۋ ماسەلەسىنە توقتالىپ, ونى دامىتۋ ءۇشىن كۇردەلى شارالار قابىلداۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. بىزدە «حالىقتىق ءىرو» باعدارلاماسى ويلاعانداي دامي المادى. بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىن قۇرۋ ۇدەرىسى نەگىزسىز ۇزاپ كەتتى, دەي كەلىپ, پرەزيدەنت ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانككە قارجى رىنوگىن دامىتۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى باعدارلاماسى جانە زەينەتاقى جۇيەسىن دامىتۋ تۇجىرىمداماسى شەڭبەرىندە 2014 جىلدىڭ 1 ماۋسىمىنا دەيىن وسى ماسەلەلەر بويىنشا ناقتى ۇسىنىس ەنگىزۋدى تاپسىردى.
سونىمەن بىرگە, ەكونوميكاعا مەملەكەتتىڭ قاتىسىن ازايتۋ ءماسەلەسىن قوزعادى. 2012 جىلى ءبىز «حالىقتىق ءىرو» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋعا كىرىستىك. رىنوكقا «كەگوك», «ەير استانا», «كازترانسگاز», «سامۇرىق-ەنەرگو» جانە «كازمورترانفلوت» سياقتى تاعى 5 كومپانيانى شىعارۋدى جوسپارلادىق, دەي كەلىپ, ەلباسى بۇل جۇمىستاردىڭ نەگە توقىراپ قالعانىن «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق توراعاسى ءو.شوكەەۆتەن سۇراپ, سەبەبىن بىلگەن سوڭ وسى جۇمىستى ودان ءارى بەلسەندى جۇرگىزۋدى تاپسىردى. سونىمەن قاتار, 2014 جىلدىڭ ءى توقسانىنا دەيىن جولداۋدا ايتىلعان 2014-2016 جىلدارعا ارنالعان جەكەشەلەندىرۋ باعدارلاماسىن ازىرلەۋدى تاپسىردى. جالپى العاندا, 2020 جىلعا دەيىن ەكونوميكاداعى مەملەكەتتىڭ قاتىسى ءىجو-ءنىڭ 15 پايىزى عانا بولۋى كەرەك, دەدى پرەزيدەنت.
ودان ءارى ەلباسى «كولەڭكەلى ەكونوميكاعا» قايتا توقتالىپ, ونىڭ قاسىرەتتەرىن سانامالاپ بەردى. رەسمي اقپاراتتارعا قاراعاندا, «كولەڭكەلى ەكونوميكا» ءىجو-ءنىڭ بەستەن ءبىرىن قامتيتىن كولەمگە جەتكەن. بۇل – قانشاما سالىق بيۋدجەتكە تۇسپەدى, سونىڭ كەسىرىنەن قانشاما الەۋمەتتىك ماسەلەلەر شەشىلمەدى دەگەن ءسوز, دەي كەلىپ, ۇكىمەتكە 2014 جىلدىڭ 15 ناۋرىزىنا دەيىن بۇل ماسەلەنى ەڭسەرۋ بويىنشا ناقتى ۇسىنىستار ەنگىزۋدى تاپسىردى.
ودان ءارى ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋ ماسەلەسى ايتىلدى. بۇل ماسەلەدە بىزگە ويىننىڭ ناقتى, ءمولدىر جانە بولجالدى ءتارتىبىن ەنگىزۋ كەرەك. ينۆەستورلاردى كەلىسىمدەر مەن زاڭنامانىڭ تۇراقتىلىعى, قوعامداعى تۇراقتىلىق, ينفراقۇرىلىم, ەنەرگيا رەسۋرستارى, كولىك, جۇمىس كۇشى جانە ىڭعايلى ۆيزالىق رەجىم سياقتى ارقاۋلىق فاكتورلار عانا قىزىقتىرادى. وسىنىڭ ءبارى بىزدە بار, بىراق جەتىلگەن جاعدايدا جۇمىس ىستەمەيدى, ىستەسە دە ينۆەستورعا پايدالى بولىپ جاسالمايدى. وسىلاي دەگەن پرەزيدەنت ۇكىمەتتەن وسى ماسەلەلەردىڭ دۇرىس ورىندالۋىن قاتاڭ باقىلاپ, شەتەلدىك كاپيتالدىڭ وڭدەۋشى سالاعا, قىزمەت كورسەتۋ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سەكتورلارىنا ەركىن ەنۋىن قامتاماسىز ەتۋدى تالاپ ەتتى. وسى قاتاردا شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋ ماسەلەسىن دە قاراستىرىپ, كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋ ءىسىن جاقسارتۋ بويىنشا ءتيىستى شارالار جاساۋدى تاپسىردى. سونىمەن بىرگە, مەملەكەت باسشىسى قازاقستاندا ەنگىزىلەتىن جۇكتەردى رەسىمدەۋ شارالارىنىڭ ەڭ كوپ دەگەندە 3 كۇننەن اسپاۋى قاجەتتىگىن ايتتى. ال ينۆەستورلاردى ىنتالاندىراتىن جەڭىلدىكتەر تۋرالى ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 مامىرىنا دەيىن ۇسىنىس ەنگىزۋ تاپسىرىلدى.
ينۆەستيتسيا ءتۇرلى كەدەرگىلەر بولمايتىن جانە جۇمىس ىستەۋگە جوعارى الەۋەت شوعىرلانعان جەرگە كەلەدى. ءبىز كولىكتىك-لوگيستيكالىق جۇيەنى حالىقارالىق دەڭگەيگە جەتكىزۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن بارلىق ۇلتتىق لوگيستيكالىق اكتيۆتەردى بىرىكتىرىپ, «قازاقستان تەمىر جولى» ۇك» اق باسقارۋىمەن ارىپتەستەرمەن اليانس قۇرۋىمىز قاجەت, دەدى پرەزيدەنت.
ودان ءارى يندۋستريالاندىرۋدىڭ ماقساتىن ايتىپ, ول تولىپ جاتقان بولەك جوبالار ەمەس, دامىعان ءوڭدەۋشى ونەركاسىپكە قول جەتكىزۋ ەكەنىن جەتكىزدى. ۇكىمەت وسى ماقساتقا شەتەلدىك جانە وتاندىق ينۆەستيتسيالاردى تارتۋدىڭ ناقتى جوسپارىن جاساۋى كەرەك. باسىم سەكتورلارعا ۇزدىك ترانسۇلتتىق كومپانيالاردى تارتۋدىڭ ستراتەگياسىن ازىرلەگەن ءجون. سونىڭ ىشىندە مۇناي-گاز جانە تاۋ-كەن جابدىقتارىن, اۋىلشارۋاشىلىق ماشينالارىن شىعاراتىن ۇزدىك كومپانيالاردى تارتۋ جونىندە ناقتى جۇمىستاردى باستاۋ كەرەك, دەدى ەلباسى.
ودان ءارى ن.نازارباەۆ ۇكىمەت وڭىرلەردىڭ اكىمدەرىمەن بىرگە ايماقتاردىڭ ناقتى سالاعا ماماندانۋىن ۇيىمداستىرۋدى تاپسىردى. بۇل كەلەسى كەزەكتە كلاستەرلىك باستامانى دامىتۋعا نەگىز بولادى. ەڭ الدىمەن, ەكونوميكانىڭ بازالىق سەكتورلارىنداعى باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىگىمىزدى دامىتۋ كەرەك. مۇندا ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىك تومەندەپ كەتتى. بۇل گەولوگيالىق بارلاۋعا ينۆەستيتسيا تارتۋ دەڭگەيىنىڭ جەتكىلىكسىز ەكەنىنە بايلانىستى, دەي كەلىپ, ەلباسى وزىنە قاڭتار ايىندا مۇناي-گاز قورلارىنىڭ اتلاسى تاپسىرىلعانىن ايتتى.
مەملەكەت باسشىسى كومىرسۋتەگى قورلارى مەن پايدالى قازبالاردىڭ قاتتى تۇرلەرى ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدىڭ جۇيەقۇراۋشى ەلەمەنتتەرى سانالاتىنىن اتاپ ءوتتى. سوندىقتان گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىنىڭ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ قاجەت. بۇل ماسەلەلەر جەكە مەملەكەتتىك ورگان ارقىلى رەتتەلۋگە ءتيىس, دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ مۇناي جانە گاز سالاسىندا تەحنولوگيالىق ساياساتتى ايتارلىقتاي جانداندىرۋ قاجەتتىگىن ايتتى. قازاقستاندا مۇناي الۋ كوەففيتسيەنتى 30-35 پايىزدىڭ اينالاسىندا, ال الەمدە ول 50 پايىزعا جەتتى. 2020 جىلعا دەيىن وسى كوەففيتسيەنتتى ارتتىرۋ قاجەت. بۇگىندە حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ پىكىرى گاز سالاسىنىڭ بولاشاعى زور دەگەن تۇجىرىمعا كەلىپ توعىسادى. سۇيىتىلعان گاز سەكتورىنا جانە وزگە دە گاز حيمياسى مەن گاز ەنەرگەتيكاسىنا ايرىقشا كوڭىل بولىنۋدە. جالپى, گاز سەكتورىن دامىتۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋ قاجەت, دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قازاقستان پرەزيدەنتى ەنەرگەتيكا سالاسىندا وتىن-ەنەرگەتيكا كەشەنىن دامىتۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسىن ءازىرلەۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى. بيىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا اەس-ءتىڭ ورنى مەن قۇرىلىسىنا قاتىستى ماسەلەنى دە قاراپ, ۇسىنىس ەنگىزىڭىزدەر. بۇل رەتتە جاڭارتىلاتىن تابيعي – سۋ, جەر جانە بيولوگيالىق رەسۋرستاردى پايدالانۋ ءۇشىن قازاقستاندىق عىلىمنىڭ ءرولىن كۇشەيتۋگە نازار اۋدارۋ قاجەت, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
مەملەكەت باسشىسى اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ ماسەلەلەرىنە ارنايى توقتالدى. بۇل جەرگە دە زاماناۋي اگرارلىق عىلىم قۇرۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيالاردىڭ, اسىرەسە, شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ كەلۋىن قامتاماسىز ەتۋ وتە ماڭىزدى. ۇكىمەت اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمىنىڭ ناقتى ءبىر ءتۇرىن ءوندىرۋ ءۇشىن ءوڭىرلەردىڭ اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن وڭتايلى پايدالانۋ جونىندە مامانداندىرىلۋ كارتاسىن ازىرلەپ, بەكىتۋى ءتيىس. اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارى ءوندىرىسى ءونىم وڭدەۋمەن قاتار دامۋى كەرەك. اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ونىمدىلىك پەن تيىمدىلىكتى ارتتىرۋدىڭ ءبىر جولى – ۇساق شارۋاشىلىقتاردى كووپەراتسيالاۋ. سوندىقتان «اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتسياسى تۋرالى» بىرىڭعاي زاڭ ازىرلەۋ قاجەت, دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ استاناداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى بازاسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا حالىقارالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىن قۇرۋ جونىندەگى ۇسىنىستى ءبىر اي ىشىندە ەنگىزۋدى تاپسىردى.
قازاقستان پرەزيدەنتى وتىرىستى قورىتىندىلاي كەلىپ, اتالعان ماقساتتارعا جەتۋ ءۇشىن ۇكىمەتتىڭ بەلسەندى جانە ساپالى جۇمىس ىستەۋى قاجەتتىگىن ايتتى.
مەملەكەت باسشىسىنان كەيىن پرەمەر-مينيستر سەرىك احمەتوۆ ەلىمىزدىڭ وتكەن جىلعى دامۋ ناتيجەلەرى تۋرالى بايانداپ بەردى. ەسەپتىك كەزەڭ ىشىندە ۇكىمەتتىڭ جۇمىسى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنداعى مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋعا باعىتتالدى. الەمدىك ەكونوميكاداعى قولايسىز جاعدايعا قاراماستان, ءبىزدىڭ ەلىمىز دامۋ قارقىنىن ساقتاپ قالدى. وعان ءسىزدىڭ تاپسىرماڭىز بويىنشا قابىلدانعان داعدارىسقا قارسى ءىس-شارالاردىڭ جانە يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ ناتيجەسىندە قول جەتكىزدىك, دەدى س. احمەتوۆ. وسىلاي دەي كەلە, ول الداعى ۋاقىتتا جۇزەگە اسىرىلاتىن جۇمىستارعا توقتالىپ ءوتتى. دۇنيەجۇزىندە ەكونوميكالىق جاعداي تۇراقتى بولماي تۇر. ماسەلەن, ەكونوميكانىڭ باياۋ دامۋى, جۇمىسسىزدىق پەن قارىزدىڭ ءوسۋى دامىعان ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋگە كەرى اسەرىن تيگىزدى. تەربەلمەلى كۇيدە تۇرعان عالامدىق سۇرانىس الەمدىك تاۋار نارىعىنداعى ب ۇلىڭعىر جاعدايعا اكەلىپ سوقتىرۋدا, سونىڭ سالدارىنان قازاقستان ەكسپورتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىندا ەلەۋلى قيىندىقتار قالىپتاسىپ وتىر. بۇل – ءبىزدىڭ ەكونوميكامىز ءۇشىن وتە كۇردەلى سىناق, دەدى ۇكىمەت باسشىسى.
2013 جىلى قازاقستاندىق تاۋارلار ەكسپورتىنىڭ جالپى مولشەرى 4,6 پايىزعا قىسقاردى. ءسىز بەلگىلەگەن ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋلاردى جۇزەگە اسىرۋ ناتيجەسىندە ءبىز دامۋدىڭ وڭ ديناميكاسىن ساقتاي الدىق, دەپ جالعادى ءسوزىن پرەمەر-مينيستر. ناتيجەسىندە, وتكەن جىلى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 6 پايىزدىق دامۋىن قامتاماسىز ەتتىك. ال ينفلياتسيانىڭ دەڭگەيى 4,8 پايىزدىق مولشەردى, جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 5,2 پايىزدى كورسەتتى. نەگىزگى كاپيتالعا قۇيىلاتىن ينۆەستيتسيا كولەمى 6,5 پايىزعا ءوستى. ەكونوميكالىق تۇراقتىلىق جانە تۇراقتى ءوسىم بىزگە الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋلاردىڭ ەكپىنىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەردى. ۇكىمەتتىڭ اعىمداعى جىلداعى باستى باسىمدىعى – ءسىز ايقىنداعان «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنداعى ۇزاقمەرزىمدى مىندەتتەردىڭ ءتيىمدى شەشىلۋىنە جاعداي جاساۋ جانە الەمدەگى 30 دامىعان ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ.
بۇل رەتتە, س.احمەتوۆ ۇكىمەت قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باسىمدىققا يە باعىتتارىنا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ءبىرىنشى باعىت – ەكونوميكالىق جاڭعىرتۋ. ۇزاقمەرزىمدى ەكونوميكالىق دامۋدىڭ نەگىزى – وڭدەۋشى سەكتوردى دامىتا وتىرىپ, يندۋستريالاندىرۋ ساياساتىن جالعاستىرۋ. ءبىز وڭدەۋشى سەكتوردا وڭ ديناميكاعا قول جەتكىزدىك. بۇل باعىتتاعى ءوسىم بىلتىرعى جىلى 1,6 پايىزعا ارتتى. ماسەلەن, ماشينا جاساۋ سالاسىنداعى ءوسىم 114,6 پايىزدىق دەڭگەيدى كورسەتتى, قۇرىلىس ماتەريالدارىن شىعارۋداعى ءوسىم 111,8 پايىزدى, حيميا سالاسىنداعى ءوسىم 103,3 پايىزدى قۇرادى. وتكەن جىلى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنا 137 يندۋستريالىق جوبا ەنگىزىلدى, ولارعا قۇيىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى 400 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. بۇعان قوسا, 11 مىڭنان استام جۇمىس ورنى قۇرىلدى. 2014 جىل – ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلامانىڭ العاشقى بەسجىلدىق مەرزىمىن اياقتاۋ جىلى. اعىمداعى جىلى يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ ءبىرىنشى بەسجىلدىعى اياقتالادى. ءبىز 750 ملرد. تەڭگەنى قۇرايتىن 130-عا جۋىق جاڭا نىساندى ىسكە قوسۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, ۇكىمەت يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنا تۇزەتۋ ەنگىزۋ جۇمىستارىن جالعاستىرۋدا. وندا قازاقستاننىڭ ورنىقتى باسىمدىعى بولاتىن باسىم باعىتتار مەن سالالار ايقىندالادى, دەدى پرەمەر-مينيستر. س.احمەتوۆتىڭ ءمالىم ەتۋىنشە, ەلىمىزدىڭ 2015-2019 جىلدارعا ارنالعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ جوباسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاراۋىنا اعىمداعى جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا ۇسىنىلادى.
سونداي-اق, س.احمەتوۆ بىلتىرعى جىلى مۇناي جانە گاز سەكتورىندا نەگىزگى كورسەتكىشتەر بويىنشا تۇراقتى ءوسىم قامتاماسىز ەتىلگەنىن, ماسەلەن, بىلتىرعى جىلى مۇناي ءوندىرۋ 82 ملن. توننانى قۇراعانىن, بۇل الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 2,5 ەسەگە ارتىق ەكەنىن اتاپ ءوتتى. گاز سەكتورىندا 42,3 ملرد. تەكشە مەتر گاز ءوندىرىلىپ, ونداعى ءوسىم 2,2 ملرد. تەكشە مەترگە جەتتى, دەدى پرەمەر-مينيستر بۇل ورايدا. ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, الەمدىك باعا كونيۋنكتۋراسىنا قاراماستان, مەتاللۋرگيا سالاسىنداعى ءوسىمنىڭ كۇرت ءتومەندەۋىنە جول بەرىلگەن جوق. بۇل جۇيەقۇراۋشى كاسىپورىنداردى قولداۋ ءىس-شارالارىنىڭ ارقاسىندا جۇزەگە استى. ءسىزدىڭ تاپسىرمالارىڭىزعا سايكەس, گەولوگيا جانە جەر بايلىعىن پايدالانۋ سالاسىنا ينۆەستيتسيا تارتۋ ماقساتىندا زاڭناماعا ەنگىزىلەتىن تۇزەتۋ جۇمىستارى ازىرلەندى, بۇل اكىمشىلىك ءىس-شارالاردى مەيلىنشە جەڭىلدەتۋگە باعىتتالعان, دەدى س.احمەتوۆ.
پرەمەر-مينيستر ۇكىمەتتىڭ الدىندا تۇرعان ماڭىزدى ءمىندەتتەردىڭ ەكىنشى ءبىر باعىتى ينفراقۇرىلىم مەن ەنەرگەتيكانى دامىتۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى. 2013 جىلى اۋقىمدى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حالىقارالىق كولىك ءدالىزىنىڭ جاڭادان توسەلگەن 1700 شاقىرىمىندا قوزعالىس قامتاماسىز ەتىلدى. بيىلعى جىلى تاعى دا 157 شاقىرىمىندا جاڭا قوزعالىس ءدالىزى اشىلاتىن بولادى. سونداي-اق, بيىلعى جىلى رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار 2 مىڭنان استام شاقىرىمدى قۇرايتىن اۆتوكولىك جولىن سالۋ, قايتا جوندەۋدەن وتكىزۋ كوزدەلۋدە. بۇعان قوسا, جاڭادان 13 اۋە جانە 5 جۇردەك تەمىرجول باعىتتارى اشىلاتىن بولادى. ەلىمىزدە جانە شەتەلدەردە كولىك-لوگيستيكالىق ورتالىقتار جۇيەسىن قۇرۋ جۇمىستارى جالعاسادى. ەنەرگەتيكا سالاسىندا جانارماي-ەنەرگەتيكالىق كەشەنىن جانە ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىن 2030 جىلعا دەيىن دامىتۋ تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋ جۇمىستارى اياقتالاتىن بولادى, دەدى س.احمەتوۆ.
پرەمەر-مينيستر, سونداي-اق, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم-عىلىم سالالارىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردى دا نازاردان سىرت قالدىرمادى. ءبىلىم سالاسىندا 2010 جىلدان بەرى مەكتەپتەردە وقۋشى ورىندارىنىڭ تاپشىلىعى 26 مىڭعا قىسقاردى جانە اپاتتىق مەكتەپتەر سانى 65-كە ازايدى, دەدى س.احمەتوۆ بۇل رەتتە. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, 2014 جىلى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا 106 نىساندى, 35 بالاباقشانى, 73 مەكتەپ پەن 21 الەۋمەتتىك نىساندى پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇعان بيۋدجەتتە 95 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلىپتى.
س.احمەتوۆ ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساۋدا ساياساتى بويىنشا ۇكىمەت جۇزەگە اسىراتىن نەگىزگى مىندەتتەر قازاقستاننىڭ دسۇ-عا كىرۋ ۇدەرىسىن اياقتاۋ جانە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى كەلىسىمشارتتى ازىرلەۋ ەكەنىن دە تىلگە تيەك ەتتى. بۇل ورايدا, كەدەن وداعى مەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك تەتىكتەرىنىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋىنە كەرى اسەر ەتەتىن ءتۇرلى كەدەرگىلەردىڭ الدىن الۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردى جۇرگىزۋ جالعاسىپ كەلەدى, دەدى ۇكىمەت باسشىسى. ول, سونىمەن قاتار, ۇكىمەتتىڭ ۆاليۋتا باعامىنىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى قالىپتاسقان جاعدايعا قاتىستى ءتيىستى شارالار قابىلداناتىنىن جەتكىزدى. ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامىن تۇزەتۋ شارالارى وتاندىق تاۋارلار مەن ولاردى وندىرۋشىلەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا وڭ ىقپال ەتەدى دەپ پايىمدايمىز. سونىمەن قاتار, كەيبىر وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردە قيىندىقتار تۋىنداۋى مۇمكىن ەكەنىن تۇسىنەمىز. نەگىزىنەن ولار جاڭا وندىرىستەردى قۇرۋ نەمەسە قولدانىستاعى ءوندىرىستەردى جاڭعىرتۋ ءۇشىن ۆاليۋتالىق نەسيەلەر ەسەبىنەن قۇرالدار مەن ماتەريالداردى يمپورتتايتىندارعا قاتىستى بولماق, دەدى س.احمەتوۆ. وسى ورايدا ۇكىمەت باسشىسى قالىپتاسقان احۋالعا تالداۋ جاسالىپ, قاجەتتى شارالار قابىلداناتىنىن اتاپ كورسەتتى.
ءسوزىنىڭ سوڭىندا پرەمەر-مينيستر ەلباسىنىڭ حالىققا ارناعان «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» جولداۋىندا ايتىلعان تاپسىرمالارعا سايكەس, ۇكىمەتتىڭ ءتيىستى ءىس-شارالار قابىلداي وتىرىپ, سول ارقىلى تۇراقتى مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق دامۋىن قامتاماسىز ەتۋگە جانە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك احۋالىنىڭ جاقسارۋىنا كۇش سالىناتىنىن جەتكىزدى. ۇكىمەتتىڭ ءاربىر مۇشەلەرىنىڭ, اكىمدەردىڭ, مەملەكەتتىك كومپانيالار جەتەكشىلەرىنىڭ الدىندا ناقتى ينديكاتورلار بەلگىلەنگەن. ول ينديكاتورلاردى جۇزەگە اسىرۋ جەكە جاۋاپكەرشىلىكتى قاجەت ەتەدى. ءبىز ءسىز جۇكتەگەن مىندەتتەمەلەردى شەشۋگە بار كۇش-جىگەرىمىزدى سالامىز, دەدى س.احمەتوۆ.
بۇدان كەيىن ۇلتتىڭ بانك ءتوراعاسى قايرات كەلىمبەتوۆ ءسوز الىپ, ۇلتتىق بانكتىڭ اتقارىپ جاتقان نەگىزگى جۇمىس باعىتتارىنا, ۆاليۋتالىق ساياساتتىڭ وزگەرۋىنە قاتىستى ايتىپ بەردى. سوڭعى ۋاقىتتا ۇلتتىق بانكتىڭ ۆاليۋتالىق ساياساتى ايىرباستاۋ باعامىن ساقتاۋعا باعىتتالعان بولاتىن. بۇل ءوز كەزەگىندە وڭ ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. الايدا, قازاقستان ەكونوميكاسى عالامدىق ەكونوميكامەن تىعىز ينتەگراتسيالانعان. دەمەك, ءبىز الەمدىك قارجىلىق جانە تاۋارلىق نارىقتاعى جاعدايدىڭ وزگەرۋىن ەسكەرمەۋىمىز مۇمكىن ەمەس. بۇل ماسەلە قازاقستاننىڭ ساۋدا سالاسىنداعى ارىپتەستەرىنە دە بايلانىستى. وسى ورايدا, ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ايىرباس باعامىنا وزگەرىس ەنگىزۋگە تۋرا كەلدى. بۇل اعىمداعى ەكونوميكالىق جاعدايعا سايكەس جانە ەكونوميكانىڭ الداعى ۋاقىتتاعى دامۋىنا ىقپال ەتۋ ءۇشىن جاسالعان قادام بولىپ وتىر. سول سەبەپتى, ۇلتتىق بانك 11 اقپاندا ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ايىرباس باعامىن بۇرىنعى دەڭگەيىندە ۇستاپ تۇرۋدان باس تارتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. ال مۇنداي شەشىم قابىلدانباعان جاعدايدا, بۇل قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنە كەرى اسەرىن تيگىزەر ەدى, دەدى قايرات نەمات ۇلى.
وسىلاي دەي كەلە, ول تەڭگە باعامىنىڭ وزگەرۋىنە تۇرتكى بولعان سەبەپتەردى اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار, ول ۇلتتىق بانك ۆاليۋتالىق نارىقتاعى دۇرلىگۋدىڭ تۋىنداۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن جۇمىستار جۇرگىزگەنىنە توقتالدى. ۇلتتىق بانك باسشىلىعىنىڭ, ۇكىمەت وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن استانا جانە الماتى قالالارىندا ءباسپاسوز ءماسليحاتتارى ءوتتى. جالپى العاندا, تەڭگەنىڭ باعامىنىڭ وزگەرۋى, ءبىرىنشى كەزەكتە, مۇناي-گاز, تاۋ-كەن ءوندىرىسى ەكسپورتتاۋشى كاسىپورىندارىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى. سەبەبى, بۇلار قازاقستان ەكونوميكاسىن العا جىلجىتۋشى لوكوموتيۆ بولىپ تابىلادى. تەڭگە باعامىنىڭ وزگەرۋى شاعىن جانە ورتا بيزنەس قاتىستىرىلاتىن باسقا دا سالالارعا, ءىجو-ءنىڭ وسۋىنە ىقپال ەتەتىن بولادى, دەدى ق.كەلىمبەتوۆ.
ال كەڭەيتىلگەن وتىرىستا ءسوز سويلەگەن ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ ءمينيسترى ەربولات دوساەۆ وتكەن جىلى ەل ەكونوميكاسى الەمدەگى ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ باسەڭدەۋى جاعدايىندا دامىعانىن كولدەنەڭ تارتتى. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا 2013 جىلى الەمدىك ەكونوميكانىڭ ءوسۋى 3 پايىزدى قۇرادى. اعىمداعى جىلى الەمدىك ەكونوميكا ءوسىمىنىڭ جوعارىلاۋى كۇتىلۋدە. الەمدىك ەكونوميكانىڭ نەعۇرلىم جوعارى دامۋ قارقىنىنا دامىعان ەلدەردەگى ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ قالپىنا كەلۋى وڭ ىقپال ەتەتىن بولادى, دەدى ە.دوساەۆ. ۆەدومستۆو باسشىسى, سونداي-اق, ەلدەگى تەڭگە باعامىنىڭ وزگەرۋىنە قاتىستى اقپارات بەرىپ ءوتتى. تەڭگەنىڭ جاڭا باعامىن ەسكەرە وتىرىپ, ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ينفلياتسيا ءوسىمىن ۇستاۋ بويىنشا شارالار قولدانىلادى, دەدى ول. ونىڭ ايتۋىنشا, ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ مينيسترلىگى سالالىق مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسىپ, ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالارى بويىنشا ماقساتتى ينديكاتورلاردى قايتا قارايتىن بولادى.
ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى تامارا دۇيسەنوۆا 2013 جىلعى ەڭبەك نارىعى مەن الەۋمەتتىك سالانى دامىتۋدىڭ نەگىزگى قورىتىندىلارى تۋرالى بايانداپ بەردى. وتكەن جىلى ءبىز بارلىق نەگىزگى كورسەتكىشتەر بويىنشا وڭ وزگەرىستەرگە قول جەتكىزدىك. جۇمىسپەن قامتۋ دەڭگەيى ارتتى. وتكەن جىلدىڭ ءۇشىنشى توقسانىندا تابىسى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىندەگى ازاماتتار سانى 3,1 پايىزعا ازايدى. جۇمىسپەن قامتۋدىڭ بەلسەندى شارالارىن ىسكە اسىرۋ ناتيجەسىندە ءوز-ءوزىن جۇمىسپەن قامتىعان حالىقتىڭ ۇلەس سالماعىن قىسقارتۋعا جانە اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الۋشىلاردىڭ سانىن تومەندەتۋگە قول جەتكىزدىك, دەي كەلە, وتكەن جىلى ەلباسى تاپسىرماسىنا سايكەس, ۇكىمەت قازاقستاندىق ەڭبەك نارىعىنىڭ تيىمدىلىگىن كەشەندى ارتتىرۋدىڭ جاڭا باعدارلاماسىن, ياعني «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» جول كارتاسىن قابىلداعانىن ايتىپ ءوتتى. بۇل باعدارلاما 2011 جىلدان بەرى ىسكە اسىرىلىپ كەلە جاتقان ءونىمدى جۇمىسپەن قامتۋعا جاردەمدەسۋ ساياساتىنىڭ جالعاسىنا اينالدى. تۇتاستاي العاندا, وسى ۋاقىت ىشىندە جۇمىسپەن قامتۋدىڭ بەلسەندى شارالارىمەن 267 مىڭ ادام قامتىلسا, سونىڭ 83 مىڭى ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندار, 168 مىڭى جۇمىسسىزدار, 16 مىڭى از قامتاماسىز ەتىلگەندەر, 1000-نان استام ازامات جالدامالى جۇمىسشىلار. باعدارلاماعا قاتىسۋشىلاردىڭ شامامەن 60 پايىزى 29-عا دەيىنگى جاستار بولىپ وتىر. وسى جىلدارى باعدارلاما اياسىندا 160 مىڭ ادام تۇراقتى جۇمىسقا يە بولدى, 83 مىڭ ادام ءوزىنىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرىپ, جاڭا ءبىلىم مەن ماشىقتارعا قول جەتكىزدى. ال 19 مىڭ ادام ءوزىنىڭ جەكە كاسىبىن ۇيىمداستىرۋعا مۇمكىندىك الدى, دەدى ت. دۇيسەنوۆا.
سونىمەن قاتار, مينيسترلىكتىڭ ۇلتتىق بانكپەن بىرگە زەينەتاقى جۇيەسىن جەتىلدىرۋ تۇجىرىمداماسىن 2014 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا ۇسىناتىنىن جەتكىزدى. قازىرگى ۋاقىتتا ۇلتتىق بانكپەن بىرگە زەينەتاقى جۇيەسىن جەتىلدىرۋ تۇجىرىمداماسىنا قاتىستى جۇمىس جالعاسۋدا, ول اعىمداعى جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا قاراۋعا ۇسىنىلادى, دەدى مينيستر. ۆەدومستۆو باسشىسى اعىمداعى جىلى زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ بويىنشا جۇمىس جالعاساتىنىنا, زەينەتاقى جۇيەسىن جەتىلدىرۋدىڭ العاشقى كەزەڭى جۇزەگە اسىرىلاتىنىنا دا توقتالدى.
ماڭعىستاۋ, شىعىس قازاقستان, سولتۇستىك قازاقستان, الماتى وبلىستارىنىڭ اكىمدەرى دە ءسوز سويلەدى.
جاقسىباي سامرات,
ءلايلا ەدىلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر
س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
___________________________
حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ ءۇشىن ەلباسىنىڭ 27 تاپسىرماسى
01-تاپسىرما (3)
ماكروەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ بويىنشا
پرەزيدەنتتىڭ جەتى حالىقتىق شاراسى
