ەگەمەن قازاقستان • 19 قازان، 2021

جانى ىزگى جۋرناليست

498 رەت كورسەتىلدى

قالامى جۇيرىك جۋرناليست، ەشقانداي اتاق-ماراپاتتارىن قوسىپ ايتپاساڭ دا، كوڭىلى وياۋ، جۇرەگى نۇرلى وقىرماندارى بىردەن تانيتىن انار تولەۋحانقىزى اپايىم بۇگىن الپىستىڭ اسقارىنا كوتەرىلدى. تورعايدىڭ اقىل-پاراسات پەن اجار-كورىك تەڭ دارىعان دارا قىزىنىڭ جۋرناليستىك ءومىر جولى تۋرالى ماقالا ءوز كەزەگىندە جازىلا جاتار. مەن كوپ جىل «ەگەمەندە» بىرگە قىزمەت ەتكەن ارىپتەس اپايىمنىڭ ءوزىم كورگەن، تانىعان، باعالاپ، سۇيسىنگەن قىرلارى جايلى وقىرمانعا سىر اشقىم كەلەدى.

انار اپاي تۋرالى جازۋ ماعان وڭاي ەمەس، ءبىر جاعىنان اسا قيىن دا سوقپايتىنىن بىلەمىن. وڭاي بولمايتىن سەبەبى، «ارتىق كەتۋىم مۇم­كىن-اۋ نەمەسە ولقى سوعىپ قالمايدى ما» دەپ الاڭدايمىن. قيىن بولمايتىن سەبەبى، توننىڭ ىشكى باۋىنداي وتە جاقىن، سىرلاس، سىيلاس اپايىمنىڭ ءبىر جازىپ كەتسەڭ، توقتاماي جازا بەرۋگە بولاتىن قىرى كوپ. ول كوپ قىردىڭ ءبىر-بىرىنەن وسالى تاعى جوق.

انار اپاي ەكەۋمىز 2006 جىلدىڭ جاي­ماشۋاق جازىندا «ەگەمەنگە» ءبىر كۇندە جۇ­مىسقا تۇردىق. ول كەزدە جاڭا عيمارات ءالى سالىنباعان. ەسكى عيماراتتىڭ ءبىرىنشى قابا­تىنداعى بولمەلەردىڭ بىرىندە بىرگە وتىرا­مىز. ماقالامىزدى جازىپ تاستاعان سوڭ ارا­سىندا ءتۇرلى تاقىرىپتى تالقىلايتىن ادەتىمىز بولاتىن. سول ۋاقىتتاعى ساياسات، ەكونوميكا، زاڭ تاقىرىپتارىنىڭ جىلىگىن شاعىپ، مايىن ىشكەن قىلشىلداعان جۋرناليستەر – سەيفوللا شايىنعازى، جاقسىباي سامرات، سۇڭعات ءالىپباي، الەكساندر تاسبولاتوۆ سىندى اعالارمەن نومىرگە شىققان ماقالالاردى تالداپ، تالقىلاپ، «اتتەگەن-اي، مىنا ماقالاعا مىنا ءبىر دەتالدى قوسىپ جىبەرگەندە جارقىراپ كەتەر ەدى-اۋ»، دەگەندەي وي-پىكىرلەردىڭ تيەگى اعىتىلىپ جاتاتىن. ۋىزداي جاس، ساياساتتان بەيحابار، الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە دە قىزىعا قويمايتىن، تەك رۋحانيات پەن مادەنيەت دەسە عانا ەلەڭدەيتىن مەن ءۇشىن سول پىكىرتالاس، وي-تالقىلاردا انار اپايدىڭ قاي سالادا دا كوپ بىلەتىن بىلىمدارلىعى، تاستاي قيسىنمەن، جاندى مىسالدارمەن سويلەيتىن شەشەندىگى ونشا تاڭعالدىرا قويمايتىن. قازاعى قالىڭ، سالت-داستۇرگە جەتىك، ءبىزدىڭ وڭتۇستىك جاقتا، ەل ىشىندە «قىرىققا كەلمەگەن كىسىدەن اقىل سۇراما» دەيتىن ءبىر ءسوز بار. سول قۇلاعىما ابدەن سىڭگەن بولۋى ءتيىس، ءسابي سانامەن ادام قىرىق جاستان اسقان سوڭ اقىلى تولىسىپ، قاسيەت داريدى دەپ ويلاپ جۇرسەم كەرەك. قى­رىق جاستان اسقان ادامداردىڭ ءبارى بىردەي ەرەكشە قاسيەتكە يە بولىپ كەتپەيتىنىن، ءومىر بويى وقىپ، ۇيرەنىپ، ونى وزگەلەرمەن دە بولىسە الاتىن، سونداي-اق ءوز-ءوزىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن تىنباي ىزدەنەتىن ادامداردىڭ كوپ بولمايتىنىن، ارينە، ءسال كەيىنىرەك تۇسىنە باستادىق قوي. ونىڭ بەر جاعىندا قان، تەك دەيتىن ماسەلەنىڭ دە اتقاراتىن ءرولى زور ەكەن. قىسقاسى، تار كەۋدەگە زور پاراسات-پايىمنىڭ سىيمايتىنى تۇسىنىكتى بولعان كەزدە انار اپايىمنىڭ تۇلعاسىنا باسقاشا كوزبەن قاراۋعا كوشتىم.

انار اپاي ەڭ الدىمەن، ەسكى اڭگىمەلەردى كوپ بىلەدى. ءوزى تۋعان تورعاي توپىراعىنىڭ جىقپىل-جىقپىلىندا بولعان تاريحي وقيعا­لاردى، تۇلعالار تاعدىرىن بالىن تامىزىپ، اسەرلەپ ايتقاندا تاريحتاعى جىلى نەمەسە ادام سانى عانا ەسىڭدە قالعان قۇپ-قۇرعاق وقيعالارعا جان ءبىتىپ، باسقاشا قىرىنان اشىلعانىن اڭعاراسىڭ. ءوز اۋلەتىن دە شارپىپ وتكەن ساياسي وقيعالار، ستاليندىك رەپرەسسيانىڭ تىرناعىنا ىلىنگەن جانى اياۋلى جاقسىلارى، ودان بەرتىنىرەكتە ءومىر سۇرگەن اكە-شەشەسى، تۋعان-تۋىستارى تۋرالى ەستەلىك اڭگىمەلەر تەك قۇلاق قۇرىشىڭدى قاندىرمايدى، جان سارا­يىڭدى اشادى. كورمەسەڭ دە، بىلمەسەڭ دە الگى ادامداردى جاقىن تۇتىپ، بارلىق ارتىق­شىلىق-كەمشىلىگىمەن جاقسى كورە باس­تايسىڭ. ءسوز قۇدىرەتى دەگەن وسى شىعار! ارا­سىندا ء«سىزدىڭ بارلىق تۋىسىڭىز ءبىزدىڭ تۋى­سىمىز سياقتى» دەپ ازىلدەپ قوياتىنىمىز بار. ول كىسىنىڭ اقجارقىن، اڭگىمەشىلدىگىندە اناسى كۇلاندا مالىكقىزىنىڭ اسەرى بار ەكە­نى انىق. كەزىندە بەلگىلى ەتنوگراف سەيىت كەنجەاحمەت ۇلىنا كەڭەس بەرىپ، باعىت سىلتەپ وتىرعان كۇلاندا اپاي – قىرىق جىلداي مەكتەپتە مۇعالىم بولعان جان. ءپان مۇعالىمى بولا ءجۇرىپ، ۇيىرمە جۇمىسىن دا جۇرگىزىپ، فولكلور مۇرالارىن دا جيناقتاۋمەن اينالىسقانى، ەل ىشىندە تارالماعان اندەردى ايتىپ، ونى كوپشىلىككە تاراتىپ وتىرعانى بەلگىلى. ول كىسى تۋرالى جازىلعان ءبىرشاما ەڭبەك بار. ال اكەسى تولەۋحان قايىرىمدىلىق پەن جو­مارتتىقتىڭ سيمۆولى سياقتى. انار اپاي اكەسى تۋرالى ايتقاندا جانارى جانىپ، سونداي ءبىر ماحابباتپەن اڭگىمەلەيتىن. اكەسى مەكتەپتە مۇعالىم، كەيىنىرەك ينتەرنات مەڭگەرۋشىسى بولعانىن، بالالاردىڭ بارىنە ءوز بالاسىنداي قامقورلىقپەن قاراعانىن، ولاردىڭ قارنى اش پا، توق پا، ءۇستى-باستارى تازا ما دەپ تەكسەرىپ جۇرەتىنىن، ءتىپتى ينتەرناتتا جاتىپ اۋىرىپ قالعان بالالاردى ۇيىنە اكەلىپ، سورپالايتىن ادەتى بولعانىن ىلعي ايتىپ وتىراتىن. وسى جەردە «تولەۋتايدىڭ ءتورت قىزى» دەيتىن باللادا مەن «كۇلاندا» پوەماسىنىڭ جايى تۋرالى قوسا كەتكىم كەلەدى. باللادانى اقىن كەڭشىلىك مىرزابەكوۆ جازعان. ول انار اپايدىڭ اكە­سىنىڭ دە، اناسىنىڭ دا شاكىرتى بولعان. انار اپايدىڭ الما دەگەن اپكەسى دۇنيەگە كەلگەندە اپايدىڭ ۇلكەن اكەلەرى كادىرجاننان ءجاسوسپىرىم كەڭشىلىك ءسۇيىنشى سۇراپتى. سوندا كادىرجان اعا جومارتتىقپەن جاس بالانىڭ قولىنا ءبىر بۋما اقشا ۇستاتىپ، وعان ول ۆەلوسيپەد ساتىپ الادى. كەيىنىرەك الماتىدا وقىپ، ەل تانيتىن اقىنعا اينالعان تۇستا كەڭشىلىك مىرزابەكوۆ «تولەۋتايدىڭ ءتورت قىزى» دەگەن باللادا جازادى. ء«سىزدىڭ قىزدارىڭىزدىڭ قۇرمەتىنە جازدىم» دەگەندى ەلگە ساپارلاپ كەلگەندە اقىننىڭ ءوزى تولەۋحان اعايعا ايتقان ەكەن. سونداي-اق تورعاي وڭىرىندە رايكوم حاتشىسى قىزمەتىن اتقارعان ناعاشى اتاسى مالىك بوكىشەۆتىڭ جاقسىلىعىن كورگەن اقىن نۇرحان احمەتبەكوۆ ونىڭ قىزى كۇلاندانىڭ قۇرمەتىنە «كۇلاندا» پوەماسىن جازادى. اقىن ول دۇنيەسىن 1935 جىلى جاريالايدى. اشتىقتان قازا بولعاندارعا ەسكەرتكىش بولسىن دەگەن نيەتپەن جازىلعان پوەمانىڭ باس كەيىپكەرى اپايىمىزدىڭ اناسى ەمەس. بىراق وزىنە جاقسىلىعى وتكەن وتباسىنىڭ جەلكىلدەپ ءوسىپ كەلە جاتقان قىزىنىڭ ەسىمىن پوەماعا قويۋدى اقىننىڭ ءوزى سۇراپ الىپتى. مىنە، ەل ىشىندە جاقسى قاسيەتتەرىنىڭ مولدىعىمەن زور ابىروي مەن قۇرمەتكە يە بولعان قوس جاقسىنىڭ قۇرعان شاڭىراعىندا ومىرگە كەلگەن انار اپايدىڭ جاستايىنان ەلگەزەك، قۇيماقۇلاق، بىلىمگە قۇشتار، اسەرشىل، اڭگىمەشىل بولماۋىنا قاقىسى دا جوق ەدى.

قاسىندا جۇرگەن سوڭ اپايدىڭ تاعدىردىڭ تاۋقىمەتىن كورگەن نە جولى بولىڭقىراماي جۇرگەن جاندارعا رۋحاني تۇرعىدا دا، قارجى­لىق تۇرعىدا دا جاردەم جاساعانىن تالاي بايقادىم. سونىڭ ءبىر مىسالىن ايتايىن. وسىدان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن اپاي استاناداعى مەكتەپتەردىڭ ءبىرىنىڭ ديرەكتورىنا تەلەفون شالىپ: «وقۋ جىلى باستالىپ كەتكەنىن، وقۋشىلار سانى تولىق ەكەنىن تۇسىنەمىن. ايتسە دە پەيىلى كەڭ قازاق ەمەسپىز بە، ءبىر بالاعا ورىن تابىلار. سول بالانى مەكتەبىڭىزگە قابىلداساڭىز، جاقسىلىعىڭىزدى ۇمىتپايمىن» دەپ جاتتى. الگى بالانىڭ اتى-ءجونىن، سىنىبىن تاپتىشتەپ ايتىپ بەرگەن سوڭ، «اناسى سىزبەن جولىعادى، بارلىق جاعدايدى ءوزى تۇسىندىرەدى» دەپ اڭگىمەنى اياقتادى. قىزىعۋشىلىعىم جەڭىپ: «اپاي، تۋىستارىڭىزدىڭ بالاسى ما ەدى؟» دەپ قويام. اپايىم ء«وزىم دە ءجوندى تانىمايمىن» دەپ قارا-ا-اپ تۇر! سويتسەم ماسەلە بىلاي بولىپتى. تاعدىردىڭ جازۋىمەن كۇيەۋىنەن اجىراسىپ، باتىس وڭىرىنەن كوشىپ كەلگەن ءبىر كەلىنشەك الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى اپايعا حات جازادى. حاتىندا سول جاعالاۋداعى مەكتەپتىڭ ءبىرىنىڭ ماڭىندا تۇرسا دا، «وقۋشىلار سانى تولىق» دەپ بالاسىن مەكتەپكە قابىلداماعانىن، ال باسقا مەكتەپتەردىڭ تىم الىس ەكەنىن، ءوزى­نىڭ جۇمىستان كەش قايتاتىنىن، ەگەر الىس مەكتەپكە اۆتوبۋسپەن قاتىنايتىن بولسا، باس­تاۋىشتاعى بالانى ۋايىمدايتىنىن بايانداپ، اپايعا «كومەكتەسىڭىزشى» دەيدى عوي. ال ەشكىمدى بولە-جارمايتىن، «بار قازاق – ءبىر قازاق» دەيتىن ۇستانىمداعى انار اپاي مەكتەپ ديرەكتورىمەن سويلەسىپ تۇرعان بەتى ەكەن. ەگەر ءتىزىپ شىعاتىن بولسام، مۇنداي مىسالدار وتە كوپ. كومەككە مۇقتاج جانداردىڭ اپايدى تاۋىپ الاتىنىنا قايران قالاسىڭ. سونشا باي بولماسا دا، جانى جومارت اپايدىڭ ءبىر كەزدەرى قالاماقاسىن تۇراقتى تۇردە ساداقاعا اتاپ، تۇرمىسى ناشار وتباسىعا كومەكتەسكەنىن دە كورگەنمىن. وزىمشە اپايدىڭ بۇل قاسيەتى اكەسىنەن دارىعان بولار دەپ جورامالداپ قويام. قانشا دەگەنمەن كوپتىڭ قامىن جەگەن اكەنىڭ ءتالىمىن كورگەن جان ەمەس پە؟

«ەگەمەندە» انار اپايدىڭ ەگىزدىڭ سىڭا­رىنداي زامانداسى، قۇربىسى بار. ول – بەل­گىلى جۋرناليست قاراشاش توقسانباي اپا­يىم. كەزىندە ەكەۋى بىرگە ۇلكەن رۋحاني تا­قى­­­رىپتاردى كوتەرگەن جوبا دا جاساعان، ما­قا­لالار سەرياسىن دا جازعان. اڭگىمەسى دە، ءازىل-قالجىڭى دا جاراساتىن قوس اپايىمدى بىرگە كورمەگەلى قاي زامان؟ پاندەميانىڭ زارارىنان قاشىقتىقتان جۇمىس ىستەپ جاتقان اپايلارعا حابارلاسىپ تۇراتىنىم بار. قارا­شاش اپايعا وسى ماقالانى جازاتىنىمدى ايت­قاندا ول كىسى: «اناردىڭ قاسيەتى كوپ قوي. ەڭ الدىمەن تۋراشىلدىعىن ايت. ول ايتار نارسەسىن سىلاپ-سىيپاپ، ءيىن قاندىرىپ، الىس­تان وراعىتىپ جاتپايدى. تۋرا ايتادى، ءىرى تۋرايدى. ادىلەتسۇيگىش كىسىنىڭ مىنەز-قۇلقى عوي ونىكى» دەيدى.

ءيا، ءومىردىڭ ءار سالاسىنان حابارى بار، اسىرەسە، سالت-ءداستۇردى، ساياساتتى، الەۋمەتتىك ماسە­لەلەردى وتە تەرەڭ بىلەتىن انار اپاي­دىڭ تۇلعاعا ءتان وزىندىك قاسيەتى كوپ. ونىڭ ءبىرسى­پىراسىن ءبىز ايتتىق. ول كىسىنىڭ وقىرماننىڭ كوڭىل كوكجيەگىن كەڭەيتەتىن تانىمدىق ماقالا­لارىنىڭ ءوزى زەرتتەۋدى، تانۋدى قاجەت ەتەتىن ءبىر كورىكتى الەم. الەۋمەتتىك جەلىدەگى بەلسەندىلىگى، قوعام نازارىن بۇرا الاتىن جازبالارى تۋرالى دا كەڭ كوسىلۋگە بولادى. ايتسە دە اپاي تۋرالى ءالى تالاي جازارمىز دەگەن نيەتپەن وسى جەردەن تىزگىن تارتۋدى ءجون كورىپ وتىرمىن. جاڭا جاسىڭىز جاقسىلىعىمەن كەلسىن، انار اپاي!

 

ايگۇل سەيىل،

جۋرناليست

سوڭعى جاڭالىقتار

دجەرۆونتا دەۆيس جەڭىل سالماقتى تاڭدادى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 17:45

ۇقساس جاڭالىقتار