الەم • 17 قازان، 2021

اڭداماي سويلەۋ ابىروي اكەلمەيدى

564 رەت كورسەتىلدى

تاياۋدا ۇلىبريتانيادا قىزىق جاعداي بولدى. حانشايىم II ەليزاۆەتا كليمات وزگەرۋىنە قارسى ارەكەت جاسامايتىن الەم باسشىلارىن سىناعان ءساتى كامەراعا ءتۇسىپ قالدى. مونارح ەكەۋارا اڭگىمەسىنىڭ جازىلىپ جاتقانىن بىلمەگەن. بۇل وقيعا باتىس مەدياسىندا قىزۋ تالقىعا ءتۇستى. جالپى، بىرقاتار كوشباسشى ارا-تۇرا مۇنداي وقىس جاعدايعا تاپ كەلىپ تۇرادى.

بۇگىنگى ماقالاعا تۇزدىق بولعان ماسەلەگە ورالساق. الداعى 31 قازاندا ۇلى­بريتانيانىڭ گلازگو قالاسىندا جاھان­دىق جىلىنۋعا جول بەرمەۋگە ار­نالعان COP26 ءسامميتى باستالادى. اتالعان ءىس-شارا بۇكىل الەم ءۇشىن ما­­ڭىز­دى. ويتكەنى جيىن بارىسىندا جەر-جاھاندى بۇدان ءارى جىلىنۋدان ساق­تاۋ ماسەلەسى تالقىلانباق. سام­ميت قورى­تىندىسى بويىنشا وزەكتى كەلىسىم­دەر جاسالادى دەپ كۇتىلىپ وتىر. بىلايشا ايتقاندا، شارتاراپتى مەكەندەگەن 7 ميلليارد ادامنىڭ تاعدىرى شەشىلەتىن ءسات.

وسىنداي ماڭىزدى جيىنعا بىرىككەن كورولدىكتىڭ حانشايىمى II ەليزاۆەتا دا قاتىسپاق. تاياۋدا ول كارديففكە بارىپ، ۋەلس پارلامەنتىنىڭ العاشقى سەسسياسىن اشىپ بەرگەن ەدى. وسى شارا كەزىندە حانشايىمنىڭ ۋەلس پارلامەنتىنىڭ توراعاسى ەلين دجونس جانە كورنۋولل گەرتسوگينياسى ءارى كەلىنى كاميللامەن اڭگىمەلەسىپ تۇرعان ءساتى ۆيدەوعا جازىلىپ قالدى.

ءوزارا اڭگىمە بارىسىندا II ەليزاۆەتا COP26 سامميتىنە كەلمەيتىن مەملەكەت باسشىلارىن سىنعا الدى. «COP تۋرالى ءجيى ەستىپ جاتىرمىن... بىراق كىمنىڭ كەلەتىنىن ءالى بىلمەيمىن. حابارىم جوق. كەلمەيتىندەردى عانا بىلەمىز. ولار ءبوسىپ، بىراق ارەكەت ەتپەيتىنى اشۋىمدى كەلتىرەدى»، دەدى حانشايىم.

حانشايىمنىڭ ءسوزىن پارلامەنت توراعاسى دا قوستادى. «دۇرىس ايتاسىز، بۇگىن تاڭەرتەڭ تەلەديداردان نەمە­رە­­ڭىز­دىڭ (حانزادا ۋيليامدى) عارىش­قا بارۋدىڭ قاجەتى جوق، جەردى قۇتقارۋى­مىز كەرەك ەكەنىن ايتقانىن كوردىم. مۇنىڭ ۋاقىتى كەلدى»، دەدى ەلين حانىم.

ايتا كەتەرلىگى، بىرنەشە كۇن بۇرىن حانزادا ۋيليام BBC ارناسىنا بەرگەن سۇحباتىندا عارىشقا كوممەرتسيالىق ساپارعا شىعۋدى سىنعا العان-تۇعىن. ونىڭ ايتۋىنشا، كليماتتىڭ وزگەرۋى بۇكىل ادامزاتتى الاڭداتۋى ءتيىس ماسەلە. وسى ورايدا، حانزادا عارىشقا قۇمار­تۋدىڭ ورنىنا جەردى امان الىپ قالۋدىڭ وزەكتىلىگىنە توقتالدى.

«بىزگە بۇكىل ارەكەتىمىزدى عارىشقا ساپارعا شىعۋعا ەمەس، پلانەتامىزدى ساقتاپ قالۋعا جۇمىلدىراتىن ناعىز اقىل­دىلار كەرەك. ەگەر مۇقيات بولماساق، بالالارىمىزدىڭ بولاشا­عىنا بالتا شابامىز»، دەدى حانزادا ۋيليام.

جالپى، II ەليزاۆەتا كامەرانىڭ قوسۋلى ەكەنىن ۇمىتىپ كەتكەن ءبىرىنشى كوشباسشى ەمەس. ساياسات ساحناسىندا بۇعان دەيىن دە تالاي قىزىقتى وقيعا كەزىككەن. سولاردىڭ ءبىرى – اقش-تىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى رونالد رەيگان. امەريكالىقتار تاريحىندا «رەيگان ءداۋىرى» اتانعان كەزەڭدە اق ءۇيدى مۇلتىكسىز باسقارعان ساياساتكەردىڭ ارا-تۇرا ەركىنسىپ، ازىلدەيتىن كەزى بولعان. اسىرەسە، ونىڭ 1984 جىلعى راديو ارقىلى حالىققا جولداۋى ەرەكشە ەستە قالعان. جولداۋدىڭ ءماتىنىن وقىماس بۇرىن رونالد مىرزا ءوز-ءوزىن دايىنداۋ ءۇشىن «قۇرمەتتى امەريكالىقتار، بۇگىن رەسەيدى ماڭگىلىككە زاڭسىز دەپ تانۋ تۋرالى زاڭعا قول قويعانىمدى قۋانىشپەن حابارلايمىن. بومبالاۋ 5 مينۋتتان كەيىن باستالادى»، دەيدى.

پرەزيدەنت ميكروفوننىڭ قوسۋلى، دىبىس جازىلىپ جاتقانىنان حابارسىز بولعان. راس، جولداۋدا بۇل سوزدەر ايتىلعان جوق. بىراق سەنساتسيا ىزدەگەن جۋرناليستەر قاراپ جاتسىن با؟! كوپ ۇزاماي-اق ونىڭ ءازىلى كوپشىلىككە تاراپ كەتتى.

«قىرعي-قاباق سوعىستىڭ» قىزىپ تۇرعان كەزى. كسرو تاراپى بىتىسپەس «قارسى­لاسىنىڭ» مۇنداي سوزىنە جىمي­ماعانى انىق. ءبىر قىزىعى، رەيگاننىڭ ءسوزىن ساۋەگەيلىككە تەڭەسەك ارتىق ايتقان­دىق ەمەس. ءدال وسى رونالد مىرزانىڭ كەزىندە «قىرعي-قاباق سوعىس» اياقتالدى. ول پرەزيدەنتتىكتەن كەتكەننەن كەيىن كوپ ۇزاماي-اق قىلىشىن سۇيرەتكەن قىزىل ۇكىمەت كەلمەسكە كەتتى.

اقش پرەزيدەنتتەرىنە قاتىستى قى­زىق وقيعا مۇنىمەن بىتپەيدى. 2011 جىلى سول كەزدەگى اق ءۇي باسشىسى باراك وبا­ما G20 سامميتىندە فرانتسيالىق ارىپتەسى نيكولا ساركوزيمەن سويلە­سىپ قالادى. مەملەكەتتەر باسشىلارى ميكروفوننىڭ وشىرىلمەگەنىنەن بەيحابار بولسا كەرەك، اتتىڭ باسىن جىبەرىپ، اڭگىمە وزەگى ءيزرايلدىڭ سول كەزدەگى پرەمەر-ءمينيسترى بەنيامين نەتانياحۋعا اۋىسادى. «مەن وعان شىداي المايمىن. ول وتىرىكشى»، دەيدى ساركوزي. وعان جاۋاپ بەرگەن وباما ارىپتەسىنىڭ سوزىنە كەلىسەدى. ء«يا، ودان شارشاپ كەتتىڭىز. بىراق مەن شە؟ ونىمەن كۇن سايىن جۇمىس ىستەۋىمە تۋرا كەلەدى»، دەپ جاۋاپ بەرەدى اق ءۇي باسشىسى.

اق ءۇيدىڭ تاعى ءبىر باسشىسى دجوردج بۋشتىڭ دا ءوزارا اڭگىمەسى جۋرنا­ليستەر نازارىنا تالاي مارتە ىلىك­كەن. ماسەلەن، ول 2006 جىلى G8 سام­مي­تىندە ۇلىبريتانيانىڭ سول كەزدەگى پرەمەر-ءمينيسترى توني بلەرمەن تىل­دەسەدى. بۋشتىڭ اعىلشىن ارىپتەسىنە جاس­تاردىڭ ستيلىندە «يوۋ، بلەر» دەپ امان­داسۋى سول كەزدە قىزۋ تالقىعا تۇسكەن ەدى.

سونداي-اق بلەر مەن بۋش تاياۋ شىعىس شيەلەنىسىن دە تالقىلادى. اڭ­گىمە بارىسىندا اق ءۇي باسشىسى ءتۇيىن­نىڭ شەشىمى سيريانىڭ «حەزبوللاعا» قولداۋىن توقتاتۋ دەپ ەسەپتەيتىنىن جەتكىزەدى.

«اڭداماي سويلەگەن اۋىرماي ولە­دى» دەگەن حالىق دانالىعى ۇلىبري­تا­نيا­لىق ساياساتكەر گوردون براۋنعا ارناپ ايتىلعانداي. 2010 جىلى بىرىك­كەن كورولدىكتە پارلامەنتتىك سايلاۋ ءوتتى. ساياسي دودا كەزىندە پرەمەر-مينيسترلىككە ۇلىبريتانيانىڭ سول كەزدەگى پرەمەر-ءمينيسترى گوردون براۋن مەن كونسەرۆاتيۆتار وكىلى دەۆيد كەمەرون تالاسىپ جاتقان-دى.

گوردون مىرزانىڭ ءوزىن قولداۋشى­لار­دىڭ بىرىمەن كەزدەسۋى ساياسي كارەراسىنا نۇكتە قويدى دەسەك ارتىق ايتقان­دىق ەمەس. ونسىز دا سايلاۋالدى ناۋقانىن ءالسىز جۇرگىزگەن ول باسە­كەدەن ءبىر اپتا بۇرىن ەلەكتوراتتارمەن كەزدەسۋ كەزىندە 66 جاستاعى زەينەتكەر دجيلليان داففي پرەمەر-مينيسترگە بىرنەشە سۇراق قويىپ، ابدەن زىعىردانىن قايناتادى.

بۇكىل كامەرا قوسىلىپ تۇرعاندا زەينەتكەرگە سىپايى جاۋاپ بەرگەن گوردون براۋن كولىگىنە مىنگەننەن كەيىن قاسىنداعىلارعا ىزاسىن جاسىرمايدى. «وتە ناشار. مەنى ەشقاشان مۇنداي ايەلگە جاقىنداتپاۋ كەرەك ەدى. بۇل كىمنىڭ ويلاپ تاپقانى؟ اقىلعا قونىمسىز. ول قىرسىق قاتىن ەكەن»، دەيدى براۋن. بۇل ءسوزى ءۇشىن گوردون مىرزا كوپ ۇزاماي-اق كە­شىرىم سۇرادى. بىراق ءبارى كەش ەدى. داۋىس بەرۋ قورىتىندىسى بويىنشا كون­سەر­ۆاتيۆتەر پارتياسى جەڭىسكە جەتىپ، براۋن ورىنتاعىنان ايرىلدى. وسىدان كەيىن ول قايتادان ساياسات ساحناسىنا شىققان جوق.

براۋننان كەيىن ۇلىبريتانيا پرەمەر-ءمينيسترى اتانعان دەۆيد كەمە­رون دا ىڭعايسىز جاعدايدا قالعانى بار. حانشايىم II ەليزاۆەتامەن كەزدەسۋ كەزىندە ول نيگەريا مەن اۋعانستاندى ەڭ جەمقور ەلدەر دەپ اتايدى. البەتتە، اتى اتالعان مەملەكەتتەر بۇعان قۋانباعانى انىق. پاتشايىم دا كەزدەسۋ بارىسىندا قىتاي دەلەگاتسياسىن سىنعا الىپ، بەيجىڭنەن كەلگەن شەنەۋنىكتەردى دورەكى دەپ ەسەپتەيتىنىن جەتكىزدى.

2019 جىلى ناتو سامميتىندە كانادا پرەمەر-ءمينيسترى دجاستين تيۋردو، فرانتسيا پرەزيدەنتى ەممانۋەل ماكرون، ۇلىبريتانيا پرەمەر-ءمينيسترى بوريس دجونسون ءوزارا اڭگىمەلەسىپ، اقش-تىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى دونالد ترامپتى وسەكتەگەن ءساتى ۆيدەوعا ءتۇسىپ قالعان-دى. اتالعان مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى اقش پرەزيدەنتىنىڭ كەشىگىپ جۇرەتىنىن ءسوز ەتەدى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

جەتىم كورسەڭ، جەبەي ءجۇر

ايماقتار • كەشە

ار الدىندا ارىلۋ

رۋحانيات • كەشە

كەدەي ەلدەرگە كومەك

ەكونوميكا • كەشە

عاسىر ءاجىمى

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار