جامان تۇماۋ جالپاق الەمدى ءبىر قاۋىزدىڭ ىشىنە سىيعىزىپ جىبەرەردەي بولىپ قۋسىرىپ تۇرعاندا, داستارقاننىڭ جۇدەمەۋى – ماڭىزدى ماسەلە. ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ مىسىقتابانداپ ءوسىپ كەلە جاتقانى جاسىرىن ەمەس. ەلىمىزدە عانا ەمەس, الەمنىڭ ءار قيىرىندا الاڭداۋشىلىق بار. سوڭعى دەرەكتەردى ءسۇزىپ شىقساڭىز, بار شارۋاسىنا ىجداھاتتى شەتەلدەردە دە ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ ءوسىپ كەلە جاتقاندىعى بايقالادى. بيىل تامىز ايىندا عانا ازىق-ت ۇلىكتىڭ كەيبىر تۇرلەرى 33 پايىزعا قىمباتتاعان. اتاپ ايتقاندا, قانت – 9,6, وسىمدىك مايى – 6,7, ۇن باعاسى 8,8 پايىزعا كوتەرىلدى. بۇل جاعداي ەلىمىزدىڭ ىشكى نارىعىنداعى باعانىڭ وسۋىنە سەبەپ بولىپ وتىرعان سىڭايلى. دەمەك زارۋلىك تە, سۇرانىس تا بار. نارىقتاعى باعانى قالىپتاستىراتىن دا وسى سەبەپتەر.
وڭىردەگى ساتىمەن ساباقتالىپ جاتقان ءىستى تىلگە تيەك ەتسەك, الدىمەن ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرى تۋرالى تاراتىپ ايتا كەتۋگە بولادى. استانا سورەلەرىنە جىل باسىنان بەرى 94,3 مىڭ توننا ءسۇت ونىمدەرى جەتكىزىلگەن. اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا لايىقتى ءوسىم بار. بيىلعى 10 ايدىڭ ىشىندە جىلدىق جوسپاردى ورىنداپ وتىر. سولاي بولا تۇرا دۇكەن سورەلەرىندەگى شەتەلدەن جەتكىزىلگەن ۇنتاق ءسۇت ءالى دە سامساپ تۇر. جەرگىلىكتى ءونىم باسەكەلەستىكتە ءباسى جوعارىلاپ, ساپاسى كۇماندى ونىمدەردى ىعىستىرا الماي تۇر.
بيىل وڭىردە 4,2 مىڭ باس سيىر ساۋىلاتىن 19 تاۋارلى ءسۇت فەرماسىن ۇيىمداستىرۋ مەجەلەنگەن بولاتىن. قازىر وبلىستا 11 فەرما ۇيىمداستىرىلىپ, 1 461 باس ءسۇتى بۇلاقتاي اسىل تۇقىمدى سيىر ساۋىلىپ, ءىسى العا باسا باستادى. بۇل ورايداعى جوسپاردى وبلىس 57,9 پايىزعا ورىندادى. جىل سوڭىنا دەيىن 1 933 باس ساۋىن سيىرى بار 7 تاۋارلى ءسۇت فەرماسى ىسكە قوسىلادى. استراحان اۋدانى جىلدىق جوسپارىن 200 پايىزعا ورىنداسا, اقكول, ارشالى, اتباسار, بۋراباي ءتارىزدى اۋداندار العا قويعان ماقسات ۇدەسىنەن تابىلىپ, تاپسىرمانى تولىق ورىنداپ شىقتى. جەكەلەگەن اۋدانداردا ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرىن ءوندىرۋ تابىستى سالاعا اينالۋدا. وندىرىلگەن ءسۇت كولەمى دە ءتاپ-ءتاۋىر. ايتالىق, استراحاندىق مالساق قاۋىم جىل باسىنان بەرى 319,9 توننا ءسۇت دايىنداسا, نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى اقكول اۋدانىندا 267,8 توننا ءسۇت ساۋىلعان.
– الداعى ۋاقىتتا ۇيىمداسقان شارۋاشىلىقتارعا سالماق تۇسەتىن بولادى, – دەيدى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قاسىم يتقۇسوۆ, – ويتكەنى تۇتىنۋشىلار ساپاعا ايرىقشا ءمان بەرىپ وتىر.
وسى ارادا استانالىقتاردىڭ داستارقانىنا جەتكىزىلەتىن ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرىن مولايتۋعا ابدەن بولاتىن, ازىرگە تۇتاستاي قولعا الىنباي جاتقان رەزەرۆتىڭ بار ەكەنىن ايتا كەتەلىك. بۇل – جەكەمەنشىكتىڭ قولىنداعى ءسۇت. اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ شەڭبەرىندە وبلىستا 23 ءسۇت قابىلدايتىن مودۋلدىك ورىندار اشىلعان. بىراق, ءبىر شەتى مەن ءبىر شەتى كۇنشىلىك جول بولاتىن, اۋماعى تىم ۇلكەن ءوڭىر ءۇشىن بۇل ازدىق ەتەدى. 23 ورىن عانا 17,1 مىڭ توننا ءسۇت جيناعان. وسى ءبىر عانا مىسال كووپەراتيۆتەردىڭ قاجەت ەكەنىن ايعاقتايدى. تەك باسىندا تاۋداي بولىپ باستالعان باستاما سوڭعى ۋاقىتتا سۇيىلىپ كەتتى. وبلىس نەمەسە اۋدان ورتالىقتارىنا جاقىن ورنالاسقان ەلدى مەكەندەردىڭ تۇرعىندارى بولماسا شالعايداعى شاعىن اۋىلداردا بۇل ماسەلەنىڭ مۇرتى بۇزىلماي جاتىر. ەگەر ءاربىر اۋىلدىق وكرۋگتە حالىقتىڭ قولىنداعى ءسۇتتى ءبىر ورتالىققا جيناپ, ساتىپ الۋدى ۇيىمداستىرسا, ەكى جاققا دا ءتيىمدى بولار ەدى. بىرىنشىدەن, مال سۇمەسىمەن كۇن كورىپ وتىرعان قاۋىم باعىمدارىنداعى ازدى-كوپتى مالدىڭ ءسۇتىن ساتىپ, قاراجات تاپسا, ەكىنشى جاعىنان ءسۇت زاۋىتتارى ساپالى ءارى ارزان سۇتكە قارىق بولادى. ەسەسىنە ءونىم كولەمى دە كەم دەگەندە ەكى ەسەگە جۋىق كوبەيمەك. سول كەزدە ءسۇت ونىمدەرىنىڭ ارزانداۋى ابدەن مۇمكىن. باعانى نارىق بەلگىلەيدى ەمەس پە؟ تاعى ءبىر ءتيىمدى جەرى – ەلدىڭ قولىنداعى مال ءوز ءتولى ەسەبىنەن كوبەيمەك. ءسۇتىن قاجەتىنە جاراتىپ, تيىن-تەبەن تاپسا, قىستىق جەمشوبىن دە اق ارقىلى ساتىپ الۋعا مۇمكىندىك تۋادى.
ەت ءوندىرۋ باعىتىندا دا سۇبەلى ءىس اتقارىلۋدا. وتكەن ون ايدىڭ ىشىندە 20,8 مىڭ توننا ەت جانە ەت ونىمدەرى ءوندىرىلىپ, نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ ساۋدا سورەلەرىنە جونەلتىلدى. بيىل ەتتى 5,9 مىڭ باس قارا مال وسىرەتىن 112 فەرما ۇيىمداستىرىلۋعا ءتيىس ەدى. قازىرگى كۇنى 57 فەرمادا 3 466 باس مال باعىلۋدا. ياعني جوسپار 58,5 پايىزعا ورىندالدى. جىل سوڭىنا دەيىن 827 باس مال باعاتىن 17 فەرما ءوز جۇمىسىن باستاماق. مىنە, وسى ورايدا مۇمكىندىگىنشە مال باسىن كوبەيتۋدىڭ جولىن قاراستىرعان ءجون ەكەنىن ايتقىمىز كەلەدى. جوعارىدا جەكەمەنشىك شارۋاشىلىقتار سۇتتەرىن كادەگە اسىرىپ, مال باسىن كوبەيتەتىن بولسا, ولاردىڭ ءتولى بورداقىلاۋ الاڭدارىن دا تولتىرماس پا ەدى. ازىق-ت ۇلىك مولشىلىعىن جاساۋ ءۇشىن مىقتاپ قولعا الاتىن ازىرگە كادەگە اسپاي جاتقان رەزەرۆى وسى. ارينە, ءتول تولىمدى, اسىل تۇقىمدى بولۋى كەرەك. عالىمداردىڭ ەسەپتەۋىنشە, ءىرى قارانىڭ 18 ايدا تىرىدەي سالماعى 4 تسەنتنەرگە جەتۋگە ءتيىستى. ەگەر ودان اسىپ كەتسە, وزىندىك قۇنى قىمباتقا تۇسەدى. ويتكەنى ارتىعىراق باعىلىپ, جەمشوپ شىعىن بولادى. ال بۇل كولەمگە جەتۋ جەكە شارۋا ءۇشىن مۇلدە مۇمكىن ەمەس. جەكە شارۋانىڭ قولىندا بايىتىلعان جەمشوپ جوق. بۇل ورايدا ۇيىمداسقان بورداقىلاۋ الاڭدارىنىڭ قولى ۇزىن. ەندىگى ءبىر ماسەلە, مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ. اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا عانا 18 ايدىڭ ىشىندە جوعارىدا ايتقان سالماقتى جيناي الادى.
وبلىستاعى مالساق قاۋىمنىڭ باعىمىنداعى مالدىڭ 21,2 پايىزى عانا اسىل تۇقىمدى. دەمەك بۇل ورايدا دا اتقارار شارۋا شاش ەتەكتەن. مال تۇقىمىن جاقسارتۋ ءۇشىن 1 107 اسىل تۇقىمدى بۇقا ساتىپ الىنعان. كەلەر جىلى اسىل تۇقىمدى مال كولەمى 34,4 پايىزعا كوبەيەدى دەگەن ءۇمىت بار. ەگەر اسىل تۇقىمدى مال باسى كوبەيسە, ساپالى ەت جانە ەت ونىمدەرى مولايا تۇسپەك.
وڭىردە كارتوپ پەن ءسابىزدى ءوسىرۋ كولەمى ارتقانىمەن ءونىم باعاسى بەرەكەلى كۇزدە دە ارزانداي قويعان جوق. وزگە وڭىرلەردەن جەتكىزىلەتىن كوكونىس باعاسىنا ونى تاسىمالداۋ مەن بولشەك ساۋدا شىعىنى اسەر ەتەتىنى ءسوزسىز. ەگەر ناقتى شارالار قولعا الىنباسا, بۇل ونىمدەردىڭ باعاسى ودان ءارى شارىقتاۋى ابدەن مۇمكىن.
– بۇگىندە وبلىس بويىنشا ساۋدا جۇيەلەرىمەن جانە تاسىمالداۋشىلارمەن 71,5 مىڭ توننا تاۋارعا كەلىسىم جاسالدى. بۇل جۇمىس جالعاسۋدا. 1 قاراشاعا دەيىن تۇراقتاندىرۋ قورىنا 30,4 مىڭ توننا بيداي جينالۋعا ءتيىستى. ونىڭ ءار تونناسى 90 مىڭ تەڭگە توڭىرەگىندە بولۋى كەرەك. الەۋمەتتىك نان ساتاتىن 6 دۇكەن بار. ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ 8 تۇرىنە 1,1 ملرد تەڭگە نەسيە بەرىلدى. ونىڭ ىشىندە ءسۇت ونىمدەرى, قانت, قۇس ەتى, كارتوپ بار. تۇراقتاندىرۋ قورىندا 261 توننا كۇرىش, ماكارون, قاراقۇمىق جارماسى, قانت, ۇن, وسىمدىك مايى ءتارىزدى ونىمدەر بار. بۇگىنگى تاڭدا اتالعان كورپوراتسيا تۇراقتاندىرۋ قورىنا كۇنباعىس مايىن, ۇن, قىرىققابات, ءسابىز, پياز بەن كارتوپ ساتىپ الۋ ءۇشىن كونكۋرس وتكىزۋدە. بۇل باعىتقا وبلىستىق بيۋدجەتتەن 500 ملن تەڭگە بولىنبەك. قارجىنىڭ جالپى سوماسى 2,8 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى, – دەيدى وبلىستىق كاسىپكەرلىك جانە ونەركاسىپ باسقارماسىنىڭ باسشىسى ەربول وسپانوۆ.
جىل باسىنان بەرى استاناعا 192 ملن دانا جۇمىرتقا تاسىمالداندى. ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن دامىتۋ اياسىندا 46 جوبا جوسپارلانسا, ونىڭ 18-ءى جۇزەگە اسىرىلدى. بىلتىر جۇمىرتقا قىركۇيەك ايىنان باستاپ قىمباتتاي باستادى. وبلىس جۇمىرتقا وندىرۋدەن ەلىمىز بويىنشا ەكىنشى ورىندا تۇرعانىمەن, قوردالانىپ قالعان ماسەلە از ەمەس.
– قۇس وسىرۋشىلەر باعانىڭ ءوسۋىنىڭ جاناما سەبەپتەرى كوپ دەپ تۇسىندىرۋدە, – دەيدى قاسىم يتقۇسوۆ, – ەڭ الدىمەن قۇس ازىعى قىمباتتادى, ەلەكتر ەنەرگياسى, گاز باعاسى دا ءوسىپ كەلەدى. شارۋاشىلىقتار شىعىنمەن جۇمىس ىستەي المايدى عوي. ونىڭ ۇستىنە «يجەۆسك» وندىرىستىك كووپەراتيۆى جۇيەسىن جاڭعىرتۋ ءۇشىن ءبىرشاما ۋاقىت تۇرىپ قالدى. قازىر «قازگەر قۇس» سەرىكتەستىگى 42 تەڭگەدەن بوساتۋدا. ءونىم تۇتىنۋشىعا جەتكەنشە باعانىڭ ءوسىپ كەتەتىنى بەلگىلى.
الەۋمەتتىك ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى تۇتىنۋشىعا ءوندىرۋشىنىڭ باعاسىمەن, ەشقانداي دەلدالسىز جەتۋى ءۇشىن الداعى ۋاقىتتا ەكى ورتادا كىدىرىس بولمايتىن جارمەڭكەلەر ۇيىمداستىرىلماق. ياعني ازىق-ت ۇلىك تاۋارىن وندىرۋشىلەر وزدەرىنىڭ ماڭداي تەرمەن وسىرگەن تاۋارىن وزدەرى ساتادى. سول كەزدە حالىق ءۇشىن تاۋارلار قولجەتىمدى بولماق.
مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, تۇتىنۋشىلاردىڭ سۇرانىسىنا يە كارتوپ كولەمىن بۇدان دا كوبەيتۋگە بولادى. سۋارمالى جەر كولەمى دە الدەقايدا كەڭەيدى. بيىلعىداي قۇرعاقشىلىق جىلى وڭىردەگى كارتوپ وسىرۋشىلەر سۋارمالى القاپتاردىڭ ارتىقشىلىعىن اڭعارىپ وتىر.
– ماسەلەن, كارتوپ وسىرۋشىلەردىڭ جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىن ساراپتاساڭىز, – دەيدى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قاسىم يتقۇسوۆ, – جاي القاپتاردان الىنعان ونىمنەن سۋارمالى القاپتاردان الىنعان ءونىم ءۇش ەسەگە جۋىق كوپ. دەمەك تاۋار وندىرۋشىلەر تابيعات سىنىنا توتەپ بەرۋى ءۇشىن سۋارمالى جەرلەردىڭ كولەمىن كوبەيتكەنى ءجون. مەملەكەت تە بۇل ورايدا ۇلكەن كومەك كورسەتۋدە. ايتالىق, اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارى قۇنىنىڭ 25 پايىزى مەملەكەت تاراپىنان قايتارىلاتىن بولسا, سۋارمالى جەرلەرگە قاجەتتى قۇرىلعىلاردىڭ 50 پايىزى وتەلەدى. وتە كوپ كومەك ەمەس پە؟!
مامانداردىڭ ساراپتاۋىنا قاراعاندا, وبلىستىڭ ىشكى قاجەتتىلىگى مەن نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ تۇتىنۋشىلارىن قامتاماسىز ەتۋگە تولىق جەتكەنىمەن, ساقتاۋ قيىن ەكەن. كارتوپ وسىرۋشىلەردىڭ بارلىعىندا بىردەي كوكونىس قويماسى جوق. سوندىقتان ولار وندىرگەن ونىمدەرىن جاڭا جىلعا دەيىن ساتىپ جىبەرۋگە مۇددەلى. كوكتەمدە باعانىڭ كۇرت ءوسۋى وسىنداي كەلەڭسىزدىككە بايلانىستى. الداعى ۋاقىتتا ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ تۇراقتانۋىنا اسەر ەتەتىن وسى جايت شەشىمىن تابۋعا ءتيىستى. سوندا ەكى جاققا دا ءتيىمدى بولماق. كارتوپ وسىرۋشىلەر ونىمدەرىن كۇزدە امالسىزدان ارزان باعاعا وتكىزبەي, جىل بويى ساۋدالارىن ساتىمەن ساباقتاماق. ال, تۇتىنۋشىلار بولسا تۇراقتى باعامەن ساتىپ الادى.
الەۋمەتتىك ماڭىزعا يە 17 ءتۇرلى ازىق-ت ۇلىك تاۋارىمەن تولىقتاي نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ ساۋدا سورەلەرىن قامتاماسىز ەتۋگە قاۋقارلى ءوڭىردىڭ ىشكى مۇمكىندىگى ءالى دە بار. تەك سونى ىلكىمدى پايدالانا بىلسەك قانا ۇتىمدى بولماق.
اقمولا وبلىسى
