بانكتەر ءوز كليەنتتەرىنە قاشىقتان قىزمەت كورسەتۋدى باستاعالى بەرى ادامداردى ونلاين الداپ ءتۇسىرۋدىڭ مىڭ ايلاسىن تاپقان قارجى الاياقتارى دا بەلسەندى قيمىلعا كوشكەن. ولار ءۇشىن كليەنت شوتىنان ميلليونداعان اقشانى سىپىرىپ الۋدىڭ ءوزى تۇككە تۇرمايتىن ىسكە اينالعان. كوپ جاعدايدا الاياقتار جالعان سىلتەمە جىبەرۋ ارقىلى قيتۇرقى ارەكەتتەرىن ىسكە اسىرىپ جاتادى. ارينە, كليەنتتەردىڭ قاراجاتىن ساقتاۋ ءۇشىن بانك بارلىق شارالاردى جاساپ باعادى, الايدا سوڭعى ءسوز ءبارىبىر پايدالانۋشىنىڭ وزىندە. ولار كوپ جاعدايدا بانك كارتوچكاسىنىڭ رەكۆيزيتتەرىن, كەرى بەتىندەگى كود ءنومىرىن, SMS-كود, پين-كودتى «بانك قىزمەتكەرى» بولىپ حابارلاسقان بەلگىسىز ادامعا ايتامىن دەپ ساندارىن سوعىپ قالادى.
ينتەرنەت-الاياقتار كوبىنە قانداي جولمەن اقشانى تارتىپ الادى؟ ماسەلەن, ءتۇرلى سايتتاردا ارزان باعادا قىزمەتتەر مەن تاۋارلاردى ۇسىنىپ, جەدەل جەتكىزىپ بەرەتىنىن دە ايتادى. ءسويتىپ, كليەنتتەن الدىن الا نەمەسە تولىق تولەم تالاپ ەتەدى. كوپ جاعدايدا ءۇشىنشى ادامنىڭ شوتىن بەرىپ, اقشانى سوعان سالۋدى سۇرايدى. تولەمدى العاننان كەيىن تاپسىرىستى ورىندامايدى. ساتىپ الۋشى وزىمەن كىمنىڭ بايلانىسقا شىققانىن, ونىڭ ءتۇر-تۇلعاسىن, اتى-ءجونىن بىلمەگەندىكتەن, مۇنداي جاعدايدا قىلمىسكەردى ۇستاۋ دا وڭايعا سوقپايدى.
كەيدە الاياقتار بانك كليەنتتەرىنە بانكتىڭ قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنەنبىز دەپ حابارلاسىپ, ولاردىڭ كارتاسى ارقىلى قاۋىپتى وپەراتسيالاردىڭ جۇرگىزىلىپ جاتقانىن ايتادى. ولاردىڭ كارتاسىن بۇعاتقا ءتۇسىرىپ تاستاۋ ءۇشىن كارتانىڭ كەرى بەتىندەگى ءۇش ساندى ءنومىردى ايتۋلارىن سۇرايدى. ونى ءبىلىپ العان سوڭ ينتەرنەت-بانكينگكە جەدەل قوسىلىپ, كليەنتتىڭ ونلاين-شوتىنداعى بۇكىل اقشانى جوق قىلادى. كليەنت كارتاسىن ەمىن-ەركىن پايدالانۋ ءۇشىن الاياقتارعا كارتانىڭ ءنومىرىن, قولدانۋشىنىڭ اتى-ءجونىن, ارەكەت ەتۋ مەرزىمىن, CVC نەمەسە CVV ءنومىرىن ءبىلۋ جەتكىلىكتى.
ودان كەيىنگى تاعى ءبىر ارەكەت – قارجىلىق الاياقتار قوڭىراۋ شالىپ, SMS جىبەرەدى, سول ارقىلى ء«سىزدىڭ ابونەنتتىك ءنومىرىڭىز كونكۋرستا جەڭىپ شىقتى» دەپ الدايدى. سىيلىعىڭىزدى الۋ ءۇشىن جەكە دەرەكتەرىڭىز قاجەت دەپ, كليەنتتىڭ ينتەرنەت-بانكينگىنە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ءتۇرلى قوسىمشالاردى جۇكتەپ الۋدى ۇسىنادى. ءسويتىپ, تاعى دا اقشا ۇرلاۋعا كىرىسەدى.
ءجيى تاراعان ارەكەتتەردىڭ ءبىرى – ولار ادامداردىڭ تەلەفونىنا سىلتەمە جىبەرىپ, سونى تولتىرۋدى سۇرايدى. كليەنت الگى سىلتەمەنى باسقان كەزدە اۆتوماتتى تۇردە شوتىنداعى اقشا ۇرلانا باستايدى. ولار ءتىپتى ءوز ماقساتتارى ءۇشىن بالالاردى الداپ تۇسىرۋدەن دە تايىنبايدى. ءتۇرلى جولمەن بالانىڭ سەنىمىنە كىرىپ, اتا-اناسىنىڭ اتى-ءجونىن, جسن-ىن, وزگە دە اقپاراتتارىن ءبىلىپ الىپ, ونلاين-نەسيە راسىمدەۋ جاعدايلارى دا كوپتەپ كەزدەسكەن.
مۇنداي الاياقتاردىڭ ارباۋىنا تۇسپەس ءۇشىن جەكە دەرەكتەرىڭىزدى ايتۋعا ادەتتەنبەۋىڭىز قاجەت, اسىرەسە كارتادا جازىلعان نومىرلەرگە اسا ساق بولعان ءجون. اۋدارىمدار تۋرالى تۇبىرتەكتى, كود پەن كود سوزدەردى دە ەشكىمگە كورسەتۋگە بولمايدى. تەكسەرىلمەگەن جانە كۇماندى دەرەك كوزدەرىنە, مىسالى, ينتەرنەتتەگى بەلگىسىز ادامدارعا سەنىم بىلدىرمەگەن دۇرىس. اقشا ماسەلەسىنە بايلانىستى ۇسىنىلعان كەز كەلگەن اقپاراتتى تەكسەرىڭىز, قانداي دا ءبىر شەشىم قابىلداماس بۇرىن تۋعان-تۋىس, دوس-جارانمەن كەڭەسۋ قاجەت. ال ينتەرنەت ارقىلى قانداي دا ءبىر تاۋاردى العىڭىز كەلسە, وندا تاۋار سىزگە جەتكىزىلمەي تۇرىپ تولەم جاساماڭىز. سوندا عانا ونىڭ شىن نەمەسە جالعان ساتۋشى ەكەنىنە كوزىڭىز جەتپەك. ءتۇرلى سىلتەمەلەردى دە باسپاۋ كەرەك. باستىڭىز ەكەن, قارجىڭىزدان ايىرىلدىم دەي بەرىڭىز. الاياقتار تانىمال بانك پەن ماركەتپلەيستەردىڭ جالعان كوشىرمەسىن جاساپ, سىلتەمە جىبەرىپ جاتادى. سول سەبەپتى كەلىپ تۇرعان سىلتەمەنىڭ اتاۋىنا, جازىلۋىنا مۇقيات ءمان بەرۋ كەرەك. ء«سىز بايقاۋدا جەڭىمپاز اتاندىڭىز» دەگەن دە سەنۋگە تۇرمايتىن حابارلاما. ولاي ايتىپ حابارلاسقان اداممەن ارىقاراي سويلەسىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق.
قارجى الاياقتارىنىڭ قۇرىعىنا تۇسپەس ءۇشىن ونلاين-بانكينگ قۇپيا ءسوزىن ءجيى اۋىستىرىپ, ۆيرۋسقا قارسى باعدارلامانى دا ءجيى جاڭارتىپ تۇرعان ابزال. سونىمەن قاتار شوتىڭىزداعى اقشانىڭ قاشان, قايدا جۇمسالعانىن دا ءجيى باقىلاپ وتىرىڭىز. ەگەر ينتەرنەت ارقىلى تاۋار ساتىپ العان بولساڭىز, وندا قۇپيا كودتى ەشكىمگە ايتپاڭىز. ادەتتە ول SMS تۇرىندە كەلەدى.
مىنا جاعداي دا ءجيى ۇشىراسادى: ءسىزدىڭ شوتىڭىزعا اقشا تۇسكەنى تۋرالى بانك حابارلاماسى كەلەدى. سوسىن بەلگىسىز ادام حابارلاسىپ, «اقشانى بايقاماي جىبەرىپ قويىپپىن, كەرى قايتاراسىز با؟» دەيدى. مۇنداي كەزدە ونىڭ ايتقانىن ورىنداۋعا اسىقپاۋ كەرەك. ويتكەنى اقشا سىزگە شىن مانىندە تۇسكەن جوق, ال حابارلاما – جالعان SMS. مۇندايدا ءوز شوتىڭىزدى تەكسەرىپ, اقشانىڭ شىنىمەن تۇسكەن-تۇسپەگەنىن بايقاڭىز.
ەگەر سىزگە «ساتىپ الۋدى راستاڭىز» دەگەن حابارلاما جانە كود كەلسە, سوسىن بەلگىسىز بىرەۋ قوڭىراۋلاتىپ «قاتەلەسىپ ءسىزدىڭ تەلەفون ءنومىردى كورسەتىپ جىبەرىپپىن, ءوتىنىش, كودتى ايتىپ جىبەرەسىز بە؟» دەۋى مۇمكىن. ەشقانداي جاعدايدا ونىڭ ايتقانىن ىستەمەڭىز. قىلمىسكەر ءسىز ايتقان كود ارقىلى ءسىزدىڭ شوتىڭىزداعى اقشانى ۇرلاعىسى كەلەدى نەمەسە سىزگە قاجەت ەمەس اقىلى سەرۆيسكە تىركەپ تاستاۋى مۇمكىن.
ەگەر قىلمىسكەر ءسىزدىڭ جەكە مالىمەتتەرىڭىزدى پايدالانسا, نەمەسە قۇپيا ءسوزىڭىزدى بۇزىپ كىرگىسى كەلسە, نە بولماسا تولەم كارتاڭىزدى جوعالتىپ الساڭىز, وندا بىردەن بانككە حابارلاسىپ, بۇل تۋرالى مالىمدەۋ كەرەك. بانك ءسىزدىڭ كارتاڭىزدى ۋاقىتشا بۇعاتتايدى نە بولماسا كارتانى جاڭادان شىعارىپ بەرەدى. قارجى الاياقتارىنىڭ وڭاي جەمتىگىنە اينالماس ءۇشىن سەنىمدى قۇپيا ءسوز ورناتۋ دا وتە ماڭىزدى. قۇپيا ءسوز 12 سيمۆولدان كەم بولماۋى كەرەك. قۇپيا ءسوز قانشالىقتى ۇزاق بولعان سايىن سونشالىقتى سەنىمدى.
ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, سوڭعى جىلدارى ينتەرنەت ارقىلى جاسالاتىن الاياقتىق ۇلكەن قارقىنمەن وسە تۇسكەن. «ونلاين-قىزمەت كورسەتۋ اياسىنىڭ كەڭەبىنە بايلانىستى ينتەرنەت-الاياقتىق 2,3 ەسە ءوستى. وسىعان بايلانىستى مينيسترلىكتەگى كيبەرقىلمىسپەن كۇرەس ورتالىعىنىڭ قۇرىلىمىندا وسىنداي قىلمىستاردى اشۋمەن اينالىساتىن ارنايى توپ قۇرىلدى. مينيسترلىك شەتەلدىك ارىپتەستەرىمەن جانە حالىقارالىق ۇيىمدارمەن بەلسەندى ىنتىماقتاستىق ورناتۋدا. قازاقستاندىق «كومپيۋتەرلىك قىلمىستار تۋرالى» ەۋروپالىق كونۆەنتسياعا قوسۋ بويىنشا شارالار قابىلدانىپ جاتىر» دەگەن ەدى ىشكى ىستەر ءمينيسترى ەرلان تۇرعىمباەۆ جىل ورتاسىندا.
كيبەرقىلمىسكەرلەر جەكە ادامدى بىلاي قويعاندا, بانكتەردىڭ وزىنە ءجيى شابۋىل جاسايدى. 2020 جىلدىڭ توعىز ايىنىڭ وزىندە ەلىمىزدە 8,3 مىڭ ينتەرنەت-الاياقتىعى تىركەلگەن. بۇل 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا 52,8 پايىزعا جوعارى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, اسىرەسە, ايگىلى بانكتەر مەن ماركەتپلەيستەردىڭ جالعان كوشىرمەسىن جاساۋ تىم قاتتى ءورىس العان. ياعني سول ارقىلى كليەنتتەر شوتىنان قاراجات ۇرلانادى. 2018 جىلعا دەيىن مۇنداي فيشينگتىك شابۋىلدار سانى 150-گە دە جەتپەسە, بىلتىر مۇنداي قىلمىس سانى مىڭعا تاقاعان.
