تەحنولوگيا • 13 قازان، 2021

ينتەرنەتتەگى الاياقتاردى قالاي تانيمىز؟

218 رەت كورسەتىلدى

قازىر كوبىمىز قارجىلىق وپەراتسيالاردى ونلاين فورماتتا جۇزەگە اسىرا باستادىق. بۇل – جاقسى ءۇردىس. بىراق قاۋ­پى دە قاتار ىلەسە جۇرەدى. كيبەر­الاياقتار ادامداردىڭ اڭقاۋ­لىعىن پايدالانادى، كەيدە ءتىپ­تى اسا ساق كليەنتتەردىڭ ءوزىن الداپ تۇسىرەدى. سوندىقتان ون­لاين-بانكينگتى قولدانعان كەزدە ءاربىر قادامعا مۇقيات بولۋ شارت.

بانكتەر ءوز كليەنتتەرىنە قاشىقتان قىزمەت كورسەتۋدى باستاعالى بەرى ادامداردى ونلاين الداپ ءتۇسىرۋدىڭ مىڭ ايلاسىن تاپقان قارجى الاياقتارى دا بەلسەندى قيمىلعا كوشكەن. ولار ءۇشىن كليەنت شوتىنان ميلليونداعان اقشانى سىپىرىپ الۋدىڭ ءوزى تۇك­كە تۇرمايتىن ىسكە اينال­عان. كوپ جاعدايدا الاياقتار جالعان سىل­تەمە جىبەرۋ ارقىلى قيتۇرقى ارەكەت­تەرىن ىسكە اسىرىپ جاتادى. ارينە، كليەنت­تەردىڭ قاراجاتىن ساقتاۋ ءۇشىن بانك بارلىق شارالاردى جاساپ با­عادى، الايدا سوڭعى ءسوز ءبارىبىر پاي­دا­لانۋشىنىڭ وزىن­دە. ولار كوپ جاعدايدا بانك كارتوچكاسىنىڭ رەك­ۆيزيتتەرىن، كەرى بەتىندەگى كود ءنومىرىن، SMS-كود، پين-كودتى «بانك قىزمەتكەرى» بولىپ حابار­لاسقان بەلگىسىز ادامعا ايتامىن دەپ ساندارىن سوعىپ قالادى.

ينتەرنەت-الاياقتار كوبىنە قان­داي جولمەن اقشانى تارتىپ الادى؟ ماسە­لەن، ءتۇرلى سايتتاردا ارزان با­عا­دا قىزمەتتەر مەن تاۋارلاردى ۇسى­نىپ، جەدەل جەتكىزىپ بەرەتىنىن دە ايتا­دى. ءسويتىپ، كليەنتتەن الدىن الا نە­مە­سە تولىق تولەم تالاپ ەتەدى. كوپ جاع­دايدا ءۇشىنشى ادامنىڭ شوتىن بەرىپ، اقشانى سوعان سالۋدى سۇراي­دى. تولەمدى العاننان كەيىن تاپ­سى­رىستى ورىندامايدى. ساتىپ الۋ­شى وزىمەن كىمنىڭ بايلانىسقا شىق­قانىن، ونىڭ ءتۇر-تۇلعاسىن، اتى-ءجو­نىن بىلمەگەندىكتەن، مۇنداي جاع­داي­دا قىلمىسكەردى ۇستاۋ دا وڭايعا سوقپايدى.

كەيدە الاياقتار بانك كليەنتتەرىنە بانك­تىڭ قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنەنبىز دەپ حابارلاسىپ، ولاردىڭ كارتاسى ارقىلى قاۋىپتى وپەراتسيا­لار­دىڭ جۇرگىزىلىپ جاتقانىن ايتادى. ولاردىڭ كارتاسىن بۇعاتقا ءتۇسىرىپ تاستاۋ ءۇشىن كارتانىڭ كەرى بەتىندەگى ءۇش ساندى ءنومىردى ايتۋلارىن سۇرايدى. ونى ءبىلىپ العان سوڭ ينتەرنەت-بانكينگكە جەدەل قوسىلىپ، كليەنتتىڭ ونلاين-شوتىنداعى بۇكىل اقشانى جوق قىلادى. كليەنت كارتاسىن ەمىن-ەركىن پايدالانۋ ءۇشىن الاياقتارعا كارتانىڭ ءنومى­رىن، قولدانۋشىنىڭ اتى-ءجونىن، ارەكەت ەتۋ مەر­زىمىن، CVC نەمەسە CVV ءنومىرىن ءبىلۋ جەتكىلىكتى.

ودان كەيىنگى تاعى ءبىر ارەكەت – قارجىلىق الاياق­تار قوڭىراۋ شالىپ، SMS جىبەرەدى، سول ارقىلى ء«سىزدىڭ ابونەنتتىك ءنومىرىڭىز كونكۋرستا جەڭىپ شىقتى» دەپ الدايدى. سىيلىعىڭىزدى الۋ ءۇشىن جەكە دەرەكتەرىڭىز قاجەت دەپ، كليەنتتىڭ ينتەرنەت-بانكينگىنە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ءتۇرلى قوسىمشالاردى جۇكتەپ الۋدى ۇسىنادى. ءسويتىپ، تاعى دا اقشا ۇرلاۋعا كىرىسەدى.

ءجيى تاراعان ارەكەتتەردىڭ ءبىرى – ولار ادام­داردىڭ تەلەفونىنا سىل­تەمە جىبەرىپ، سونى تولتىرۋدى سۇ­رايدى. كليەنت الگى سىلتەمەنى باسقان كەزدە اۆتوماتتى تۇردە شوتىنداعى اقشا ۇرلانا باستايدى. ولار ءتىپتى ءوز ماقساتتارى ءۇشىن بالالاردى الداپ تۇسىرۋدەن دە تايىنبايدى. ءتۇرلى جولمەن بالانىڭ سەنىمىنە كىرىپ، اتا-اناسىنىڭ اتى-ءجونىن، جسن-ىن، وزگە دە اقپاراتتارىن ءبىلىپ الىپ، ونلاين-نەسيە راسىمدەۋ جاعدايلارى دا كوپتەپ كەزدەسكەن.

مۇنداي الاياقتاردىڭ ارباۋىنا تۇس­پەس ءۇشىن جەكە دەرەكتەرىڭىزدى ايتۋعا ادەتتەنبەۋىڭىز قاجەت، اسىرەسە كار­تادا جازىلعان نومىرلەرگە اسا ساق بول­عان ءجون. اۋدارىمدار تۋرالى تۇبىر­تەكتى، كود پەن كود سوزدەردى دە ەش­كىمگە كورسەتۋگە بولمايدى. تەكسە­رىل­مەگەن جانە كۇماندى دەرەك كوز­دە­رىنە، مىسالى، ينتەرنەتتەگى بەل­گى­سىز ادامدارعا سەنىم بىلدىرمەگەن دۇ­رىس. اقشا ماسەلەسىنە بايلانىستى ۇسى­نىلعان كەز كەلگەن اقپاراتتى تەك­سەرىڭىز، قانداي دا ءبىر شەشىم قا­بىل­داماس بۇرىن تۋعان-تۋىس، دوس-جا­رانمەن كەڭەسۋ قاجەت. ال ينتەر­نەت ارقىلى قانداي دا ءبىر تاۋاردى العىڭىز كەلسە، وندا تاۋار سىزگە جەت­كى­زىلمەي تۇرىپ تولەم جاساماڭىز. سون­دا عانا ونىڭ شىن نەمەسە جالعان ساتۋ­شى ەكەنىنە كوزىڭىز جەتپەك. ءتۇر­لى سىلتەمەلەردى دە باسپاۋ كەرەك. باس­تى­ڭىز ەكەن، قارجىڭىزدان ايىرىل­دىم دەي بەرىڭىز. الاياقتار تانىمال بانك پەن ماركەتپلەيستەردىڭ جال­عان كوشىرمەسىن جاساپ، سىلتەمە جى­بە­رىپ جاتادى. سول سەبەپتى كەلىپ تۇر­عان سىلتەمەنىڭ اتاۋىنا، جازىلۋىنا مۇ­قيات ءمان بەرۋ كەرەك. ء«سىز بايقاۋدا جەڭىمپاز اتاندىڭىز» دەگەن دە سەنۋگە تۇرمايتىن حابارلاما. ولاي ايتىپ حابارلاسقان اداممەن ارىقاراي سويلەسىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق.

قارجى الاياقتارىنىڭ قۇرىعىنا تۇسپەس ءۇشىن ونلاين-بانكينگ قۇپيا ءسوزىن ءجيى اۋىستىرىپ، ۆيرۋسقا قارسى باعدارلامانى دا ءجيى جاڭارتىپ تۇرعان ابزال. سونىمەن قاتار شوتىڭىزداعى اقشانىڭ قاشان، قايدا جۇمسالعانىن دا ءجيى باقىلاپ وتىرىڭىز. ەگەر ينتەرنەت ارقىلى تاۋار ساتىپ العان بولساڭىز، وندا قۇپيا كودتى ەشكىمگە ايتپاڭىز. ادەتتە ول SMS تۇرىندە كەلەدى.

مىنا جاعداي دا ءجيى ۇشىراسادى: ءسىزدىڭ شوتىڭىزعا اقشا تۇسكەنى تۋرالى بانك حابارلاماسى كەلەدى. سوسىن بەلگىسىز ادام حابارلاسىپ، «اقشانى بايقاماي جىبەرىپ قويىپپىن، كەرى قايتاراسىز با؟» دەيدى. مۇنداي كەز­دە ونىڭ ايتقانىن ورىنداۋعا اسىقپاۋ كەرەك. ويتكەنى اقشا سىزگە شىن ما­نىندە تۇسكەن جوق، ال حابارلاما – جالعان SMS. مۇندايدا ءوز شوتى­ڭىزدى تەكسەرىپ، اقشانىڭ شىنىمەن تۇسكەن-تۇسپەگەنىن بايقاڭىز.

ەگەر سىزگە «ساتىپ الۋدى راستاڭىز» دەگەن حابارلاما جانە كود كەلسە، سوسىن بەلگىسىز بىرەۋ قوڭىراۋلاتىپ «قا­تە­لەسىپ ءسىزدىڭ تەلەفون ءنومىردى كور­سەتىپ جىبەرىپپىن، ءوتىنىش، كودتى ايتىپ جىبەرەسىز بە؟» دەۋى مۇمكىن. ەش­قانداي جاعدايدا ونىڭ ايتقانىن ىستە­مەڭىز. قىلمىسكەر ءسىز ايتقان كود ارقى­لى ءسىزدىڭ شوتىڭىزداعى اقشانى ۇرل­اعىسى كەلەدى نەمەسە سىزگە قاجەت ەمەس اقىلى سەرۆيسكە تىركەپ تاستاۋى مۇمكىن.

ەگەر قىلمىسكەر ءسىزدىڭ جەكە مالى­مەتتەرىڭىزدى پايدالانسا، نەمەسە قۇ­پيا ءسو­زىڭىزدى بۇزىپ كىرگىسى كەلسە، نە بول­ماسا تولەم كارتاڭىزدى جوعال­تىپ الساڭىز، وندا بىردەن بانككە حابارلاسىپ، بۇل تۋرالى مالىمدەۋ كەرەك. بانك ءسىزدىڭ كارتاڭىزدى ۋاقىت­شا بۇعات­تايدى نە بولماسا كارتانى جاڭا­دان شىعارىپ بەرەدى. قارجى الاياق­تارىنىڭ وڭاي جەمتىگىنە اينال­ماس ءۇشىن سەنىمدى قۇپيا ءسوز ورناتۋ دا وتە ماڭىزدى. قۇپيا ءسوز 12 سيمۆولدان كەم بولماۋى كەرەك. قۇپيا ءسوز قانشالىقتى ۇزاق بولعان سايىن سونشالىقتى سەنىمدى.

ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مالىمە­تىن­شە، سوڭعى جىلدارى ينتەرنەت ارقىلى جاسالاتىن الاياقتىق ۇلكەن قارقىنمەن وسە تۇسكەن. «ونلاين-قىز­مەت كورسەتۋ اياسىنىڭ كەڭەبىنە باي­لانىستى ينتەرنەت-الاياقتىق 2،3 ەسە ءوستى. وسىعان بايلانىستى مي­نيس­تر­لىكتەگى كيبەرقىلمىسپەن كۇ­رەس ورتالىعىنىڭ قۇرىلىمىندا وسىن­­داي قىلمىستاردى اشۋمەن اينالىساتىن ارنايى توپ قۇرىلدى. مينيسترلىك شەتەلدىك ارىپتەستەرىمەن جانە حا­لىق­ارالىق ۇيىمدارمەن بەل­سەندى ىن­تىماقتاستىق ورناتۋدا. قازاق­ستاندىق «كومپيۋتەرلىك قىلمىستار تۋرالى» ەۋروپالىق كونۆەنتسياعا قوسۋ بويىن­شا شارالار قابىلدانىپ جاتىر» دەگەن ەدى ىشكى ىستەر ءمينيسترى ەرلان تۇرعىمباەۆ جىل ورتاسىندا.

كيبەرقىلمىسكەرلەر جەكە ادامدى بىلاي قويعاندا، بانكتەردىڭ وزىنە ءجيى شابۋىل جاسايدى. 2020 جىلدىڭ توعىز ايىنىڭ وزىندە ەلىمىزدە 8،3 مىڭ ينتەرنەت-الاياقتىعى تىركەلگەن. بۇل 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا 52،8 پايىزعا جوعارى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا، اسىرەسە، ايگىلى بانكتەر مەن ماركەتپلەيستەردىڭ جالعان كوشىرمەسىن جاساۋ تىم قاتتى ءورىس العان. ياعني سول ارقىلى كليەنتتەر شوتىنان قاراجات ۇرلانادى. 2018 جىلعا دەيىن مۇنداي فيشينگتىك شابۋىلدار سانى 150-گە دە جەتپەسە، بىلتىر مۇنداي قىلمىس سانى مىڭعا تاقاعان.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

الماتى تۇرعىندارى سۋسىز قالدى

ايماقتار • بۇگىن، 15:57

كانەلونى اۋىر شايقاس كۇتىپ تۇر

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 12:18

ۇقساس جاڭالىقتار