وسى كوشتىڭ باسىندا بولعان حاليفا التاي سىندى عۇلامانىڭ ىستىق الاقانىن قىسىپ, ىقىلاسىن تىڭدادىق. كوشتىڭ العاشقى لەگىمەن كەلگەن حالەكەڭنىڭ دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ ءبىرىنشى قۇرىلتايىندا: «...ارينە, تۋعان جەردەن قول ءۇزىپ, وتان-انادان ايىرىلىپ, ۇزاقتا جۇرگەن ادامنىڭ كوڭىلى قاشاندا قاياۋلى بولادى. بۇگىنگى مىنا قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك العاندىعى جانە وسى سالتاناتتى قۇرىلتاي سول مۇڭىمىزدى تارقاتىپ, ماقتانىش سەزىمىن تۋدىردى.
دەگەنمەن تاعدىرمەن بەتپە-بەت كەلىپ, «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» قازاقتىڭ سوناۋ زار زاماندار, «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلامانىڭ» تاۋقىمەتتەرى ويعا ورالىپ, «ەلىم-ايلاپ» ءان سالىپ زارلاعان ەلدىڭ قايعىلى داۋىسى قۇلاققا ەستىلمەي, قامىقتىرماي قويمايدى», دەگەن ءسوزى ءالى كۇنگە دەيىن قۇلاعىمىزدا كۇمبىرلەپ تۇرعانداي بولادى.
سول حاليفا مارقۇم «قۇران كارىمنىڭ» قازاقشا بالاماسىن جاساپ, ساۋد ارابياسىندا ءبىر ميلليون تارالىممەن باستىرىپ, تاۋەلسىز ەلىنە تەگىن تاراتىپ, بايعازى ەتتى.
ونىڭ ءىزىن باسىپ كەلگەن ءىنى-قارىنداستارىنىڭ دا ەلىمىزگە سىڭىرگەن ەڭبەكتەرى از ەمەس. ولار وشكەنىمىزدى جاندىردى, ولگەنىمىزدى ءتىرىلتتى. حاسان ورالتاي, دالەلحان جانالتاي, مۇستافا وزتۇرىك, مايرا مۇحامەدقىزى, شۇعىلا ساپارعاليقىزى سەكىلدى تالاي تالانت قازاق رۋحانياتىنا, ونەرىنە, سپورتىنا ءوز ءۇنىن, ۇلەسىن قوستى. قارجاۋباي سارتقوجا, زاردىحان قينايات, ءنابيجان مۇحامەتحان, يسلام جەمەنەي, تۇرسىنحان زاكەن, مۇرتازا بۇلۇتاي, دۇكەن ءماسىمحان, باقىت ەجەنحان, ءجانىمحان وشان باستاعان تولىپ جاتقان عالىمدار تاريحىمىزدىڭ اقتاڭداقتارىنا جاماۋ سالدى. جاقسىلىق ءساميت ۇلى, سەرىك قاپشىقباەۆ, ورازانباي ەگەۋباەۆ, زەينوللا سانىك ۇلى, ءتۇرسىنالى رىسكەلديەۆ سىندى قالامگەرلەر قازاق ادەبيەتىنە ۋىق بولىپ قادالدى.
وسىلايشا, كولىكتى كوشتىڭ العاشقى شوعىرى اعايىننىڭ قۋانىشىمەن ورتامىزدى تولتىرىپ ەدى.
ەندى مىنە, تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا تابانى كۇرەكتەي 30 جىلدىڭ قارساڭىندامىز. اعايىننىڭ ءۇرىم-بۇتاعى ءوسىپ-ءونىپ, وسى توپىراقتا تۋعاندارىنىڭ ءوزى ات جالىن تارتىپ ءمىنىپ ۇلگەردى. ولاردىڭ جالپى سانى ەكى ميلليونعا جاقىندادى. الىستان ورالعان باۋىرلارىمىز – اللا تاعالانىڭ بىزگە سىيلاعان مول نىعىمەتى, بايلىعى.
ەلوردا كەرەگەسىن جايىپ, ۋىعىن كوتەرىپ, شاڭىراعىن تىكتەگەننەن كەيىن مۇندا دا الىستاعى اعايىندار قاتارى قالىڭدادى. وكشەمدى باسىپ كەلە جاتقان قارجاۋباي سارتقوجا, ۇزبەن قۇرمانباي ۇلى, جانداربەك مالىبەكوۆ, ت.ب. ءبىراز زامانداستارىممەن اراگىدىك شۇيىركەلەسىپ ءجۇردىم. «كوك تۋدىڭ جەلبىرەگەنى» ءانى ارقىلى تانىلعان ءانشى سازگەر ەرمۇرات زەيىپحان ۇلىنىڭ, اقىن الماس احمەتبەك ۇلىنىڭ ەسىمدەرىنە دە قانىقپىن. كەيىنگى جىلدارى جازۋشى ءجادي شاكەن ۇلى باستاعان جالىندى جاس بۋىنمەن دە ءجيى ارالاساتىن بولدىم. ءجادي ءىنىمىز باس بولىپ ۇيىمداستىرعان ەر جانىبەك باتىردىڭ 300 جىلدىعىندا دا ءبىراز اعا-باۋىرلارىمىزدى تاۋىپ الدىم.
سوڭعى رەت 2017 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا استانادا وتكەن دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ V-ءشى قۇرىلتايىندا دا تالاي باۋىرىمىزدى قۇشاعىمىزعا قىسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. اراعا بىرنەشە جىل سالىپ, ەلىمىز وركەندەۋى جوعارى كەزەڭگە وتكەن شاقتا تۋرا كەلگەن بۇل قۇرىلتايدىڭ ورەسى بيىك بولدى.
«تاريحي اتاجۇرت» قوعامدىق بىرلەستىگى قۇرىلىپ, ءوز قۇرىلتايىن وتكىزىپ, استانانى ءبىر دۇركىرەتتى. باسى-قاسىندا جۇرگەن ۇزبەن, عالىم, ءجادي سىندى ازاماتتارمەن ارالاسۋدىڭ ارقاسىندا وراز بايقونىسوۆ دەگەن ازاماتپەن جولىقتىم.
ۇزبەن – موڭعوليا قازاقتارىنا تانىمال تۇلعا, ونداعى اعايىنعا قازاق تەلەارناسىنىڭ كورسەتىلۋىنە بىردەن-ءبىر ەڭبەك سىڭىرگەن ازامات. ورازبەن جاقىندىعىنىڭ تامىرىن ارادا بولعان اڭگىمەدەن ۇقتىم. ورازدىڭ شىن جۇرەگىنەن شىققان جالىندى ءسوز جانىمىزعا جاقتى, كوڭىلىمىزدى تولقىتتى.
«1983 جىلى موڭعول ەلىنە اۋىلشارۋاشىلىق مامانى رەتىندە بارىپ جۇمىس ىستەۋىمە بايلانىستى ونداعى اعايىنمەن اراداعى بايلانىسىم وتە تەرەڭدەپ كەتىپ ەدى, – دەپ اڭگىمە تيەگىن اعىتتى وراز. – مەنىڭ اعايىنعا بۇيرەك بۇرا باستاعانىمدى بايقاعان اينالامداعىلار: «ويباي, ابايلا, پالەسى تيمەسىن, ىشتەرىندە نە جاتىر كىم ءبىلسىن, قاستاندىق, ارامدىعى بولماسىن!» دەپ تىيماقشى بولدى. مەن: «قازاق حالقى قوناعۋار حالىق, اۋزىن اشسا جۇرەگى كورىنەتىن مەيىرىمدى, تازا, ءادىل, باۋىرمال ەل. ارامدىق بىزدەرمەن كەتسىن!» دەپ كۇلدىم.
ءبىر كۇنى زەينوللا اتتى اتامىز ءبىزدى وتباسىمىزبەن ەرۋلىككە شاقىردى. ءبىزدى الىستاعى اعايىندار كيىز ۇيدە كۇتىپ وتىر ەكەن. ينە شانشار جەر جوق. توردەگى زەينوللا اتا قاسىنان ورىن بەرىپ وتىرعىزدى. ءۇي تولى كىسى باسقا ءبىر پلانەتانىڭ ادامىن كورگەندەي قارايدى. سونداعى جاۋدىرەگەن ءمولدىر كوزدەر, جاس بالالاردىڭ تۇرلەرى ءالى كوز الدىمدا. قانداي كەرەمەت سۇيىسپەنشىلىك دەسەڭىزشى؟! ول جاۋدىرەگەن كوزدەر وتانىن ساعىنعان, قازاقستاندى ءبىر كورۋدى ارمانداعان سەزىمدەر ەكەنىن ايتپاي-اق سەزدىردى ماعان.
ورتاعا ۇلكەن قازانداي تاباقپەن ەت كەلدى. قازى-قارتا, جال-جايا, سۇبە, جىلىك-جىلىگىمەن ءيىسى بۇرقىراپ, ارقايسىمىزعا (ۇلكەن ەر كىسىلەرگە) ءبىر-ءبىر پىشاق بەرىپ, «ال وراز باۋىرىم, بىزدە وسىلاي اركىم قالاعانىن كەسىپ جەيدى», دەدى زەينوللا اتا ءجون سۇراسىپ تانىسىپ بولعان سوڭ.
داستارقان ۇستىندە باسقا اڭگىمە ەمەس, تەك قازاقستان تۋرالى سۇراي بەرەدى بارلىعى دا. اراسىندا «شىركىن, سول قازاقستاندى ءبىر كورىپ ولسەك ارمانىمىز بولماس ەدى» دەپ تەرەڭ كۇرسىنگەندەرى دە بولدى. ءبىز تاپ ءبىر قازاقستان اتتى جۇماقتان كەلگەندەيمىز.
باياندەلگەردە 40 ءۇي قازاق بار ەدى. ءبىزسىز تويلارىن وتكىزبەيتىن كەرەمەت سىيلاستىق بولدى. قانشاما كەلىن تۇسىردىك, شىلدەحانا تويلادىق. ايەلىم عاليا تالاي سابيگە كىندىك شەشە بولدى. بۇركىتباي مەن دارىگۇلدىڭ ۇلدارىنا «جاسۇلان» دەپ ەسىمىن بىزگە قويدىردى. ءبىر قۋانتاتىن جاعداي, سول جەردەگى قازاقتاردىڭ بالالارىنىڭ كوبى شەت ەلدەردە وقيدى ەكەن. الماتى, ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ, نوۆوسيبيرسك, تاعى باسقا قالالاردا ءبىلىم الادى.
سول قازاقتاردىڭ ۇيىمشىلدىعى, ءبىر-بىرىنە دەگەن قامقورلىعى جانە شەت ەلدە وقىپ جۇرگەن جاستاردىڭ كوكىرەكتەرىن كوتەرىپ وزگەرمەي, اتا-انالارىن سىيلاعاندارىنا تالاي كۋا بولدىم. ال بىزدە كەيدە ءبىر اۋىلدا تۇرىپ بىرەۋدىڭ قۋانىشىن بولىسۋگە ۋاقىت تاپپايتىندار بار عوي.
زەينوللا اتا ءوزى اقىن, جوعارى لاۋازىمداردا قىزمەت ەتكەن, ءوزى سەرى ەدى. ول كىسى بۇركىت ۇستايتىن. ءبىر كۇنى فايزوللا اتا ۇشەۋمىز ءۇش اتقا ءمىنىپ ەرتە تۇرىپ, تۇلكى اۋلاۋعا شىقتىق. ول دا ءبىر قىزىق كۇندەر بولدى. قىر ساحاراسىنداعى ساياتتىڭ قازاقى كورىنىسى ماڭگى ەستەن كەتپەيدى.
كىشىلەردىڭ ىزەتى, ۇلكەندەردىڭ قۇرمەتى, قايدا بارساڭ دا الدىڭنان مەيىرىمدى, كىرسىز جۇزدەردى, اق پەيىل جانداردى كورەسىڭ. ناعىز قايماعى بۇزىلماعان قازاقتارعا دەگەن ىنتىعىم ارتا ءتۇستى. اۋىلىمدى, بالالىق بالداۋرەنىمدى ساعىندىم...
زىمىراپ 2 جىل دا ءوتتى. ءبىزدى شىعارىپ سالۋ ءۇشىن اۋىلدىڭ سىرتىنداعى «دوستىق» ەسكەرتكىشىنىڭ جانىنا قازاقتار, موڭعولدار, كەڭەس وداعىنىڭ ماماندارى جينالدى. جۇرت تويدى باستاماق بولعاندا مەن زەينوللا اتانى ىزدەپ, دەرەۋ توقتاتتىم. اق باتاسىمەن اتامىز كەلدى.
داستارقاندى زەينوللا اتا ءوزىنىڭ بىزگە ارناعان ولەڭىمەن اشتى:
ءدام قوسىپ مۇندا كەلدىڭ الىس جەردەن,
جەتكىزدىڭ جاقسى حابار تۋىس ەلدەن.
اقتادىڭ ازاماتتىق سەرتىڭدى شىن,
ۇلگىڭدى ۇمىتپايدى سەنىڭ بەرگەن.
بىزگە كەپ از عانا كۇن بولدىڭ قوناق,
ياپىراۋ ەكى جىلىڭ نەتكەن شولاق.
جايدارى اشىق جارىق مىنەزىڭمەن,
ىشكە كىرىپ كەتىپ ەڭ, سىرتىمدى وراپ.
ۇمىتپا, حات جازىپ تۇر اندا-ساندا,
تۋىستىق كوڭىل ارتىق قاي-قاشاندا.
مۇندا كەپ ءبىر-ەكى جىل بولدىڭ تۋىس,
بۇرىننان ءۇيىر تانىس بولماساڭ دا...
ءبىر-ءبىرىمىزدى قيماي ۇزاق قوشتاستىق. سودان ارادا ون جىل ءوتتى. «ادام امان جۇرسە, التىن اياقتان سۋ ىشەدى» دەگەن راس-اۋ. الاشتىڭ كۇنى تۋدى. ويدا, تۇستە جوق جەردەن جەدەلحات الدىم. «اتامەكەنگە كەلدىك. بۇركىتباي». بار-جوعى – وسى. ءمور تاڭباسىنا قاراسام, «تالدىقورعان, قارابۇلاق» دەپ تۇر. تىزگىن ۇشىمەن عاليا ەكەۋمىز كەلسەك, ولار اباي اۋىلىندا ورنالاسىپتى. اعايىن-تۋىستاردىڭ ءبىرازى شوعىرلانىپ وتىر ەكەن. ءبىزدى كورگەندە اسپاننان قايسا, جەردەن ءمادى شىققانداي قۋانعاندارىندا شەك بولسايشى, قۇشاقتاسىپ, قۋاندىق. ءبارىنىڭ كوزىندە جاس. ءبىز كەتكەندەگى جاس بالالار جىگىت بولعان, اتا-اپالار سول قالپى, كيمەشەكتەرىن تاستاماعان. فايزوللا مەن زەينوللا اتا ەكەۋى كەمپىرلەرىن, نەمەرەلەرىن ەرتىپ, تاۋدىڭ شىڭىندا, قىردىڭ باسىنا ەكى ءۇي تىگىپتى. ۇيدەن اپام (بۇركىتبايدىڭ شەشەسى) شىقتى جۇگىرىپ, «قاراقتارىم-اۋ, بارسىڭدار ما؟!» دەپ قۇشاعىن جايا ۇمتىلدى. قۋانعانىمنان جىلاپ جىبەردىم. قۇشاقتاسا كەتتىك. He دەگەن ىستىق كۇشاق! اپام ەكەۋمىز ۇزاق تۇردىق قۇشاقتاسىپ...
زەينوللا اتا كەلدى, اپا كەلدى, ارتىنشا جۇگىرىپ بالالار شىقتى. ءبارىمىز قۇشاقتاسىپ ءبىر-بىرىمىزگە قايتا-قايتا قارايمىز, اپام قالبالاقتاپ وزىنە ءبىر ورىن تابا الماي ءجۇر, ارلى-بەرى جۇگىرىپ ءجۇر. فايزوللا اتا توسەك تارتىپ اۋىرىپ جاتىر ەكەن, قاسىنا بارىپ امانداستىق.
ساعىنىشتان كوزىنە جاس الىپ, بىزگە كەرەمەت باتا بەردى. اتتەگەن-اي, جىر-دۋمانمەن ساعىنىشىمىزدى باسا الماي ءجۇرىپ, سول باتانى جازىپ الماعانىمىزعا ءالى كۇنگە دەيىن وكىنەمىن. اتانىڭ ءحالىن سۇراعاندا: «قازاعىمنىڭ ءبىر ۋىس توپىراعىن, ءبىر تال ءشوبىن, ءبىر تامشى سۋىن اڭساپ جۇرگەندە ەندى, مىنە, التاي اسىپ, جەتىسۋعا كەلدىم, بۇگىن ولسەم دە ارمانىم جوق», دەپ ءبىزدى جۇباتتى.
سول اعايىنداردىڭ اتامەكەنگە, قازاقستانعا كەلگەنىنە دە جيىرما جىلدىڭ ءجۇزى بولىپتى. قازىر ەلگە دە, جەرگە دە ءسىڭىسىپ, اركىم ءوز حال-قادەرىنشە تىرشىلىكتەرىن جاساپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۇعىرىن بەكەمدەۋگە ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ ءجۇر. العاش كەلگەندە ءارتۇرلى جاعدايلاردى باستارىنان كەشتى. وڭاي بولماعانى دا راس. سول قيىنشىلىقتار ارتتا قالدى. ارقايسىسى ءۇيلى-جايلى بولدى. ۇلكەن اتا-اپالار كەلمەستىڭ كەمەسىنە ءمىنىپ, باقيلىق بولىپ كەتتى. بارلىعىنا ءبىر ۋىس توپىراعىمىزدى سالدىق. ول قاريالاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ءجونى بولەك ەدى. «قازاقستانىمىزعا, ەلىمىزگە بارامىز» دەسىپ جاتقاندا بىرەۋى «وسى ءبىز قايدا بارامىز, ەشكىمدى تانىمايمىز عوي» دەپتى. سوندا زەينوللا اتا: «وراز بەن عالياعا بارامىز», دەپتى. اينالايىن, اتاشىم, مەنى قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتىندەي كوردىڭىز-اۋ!..».
وراز اڭگىمەسىن وسىلاي ۇزاق تولعاپ, ءبىزدى دە تولقىتىپ ەدى.
قازاقى سالت-ءداستۇرى وزگەرمەگەن موڭعولياداعى اعايىننىڭ تاريحى كىسىنى تولعاندىرماي قويمايدى. وتكەن-كەتكەنىن اقتارىپ, اعىنان جارىلىپ, وسكەن ەلى مەن جەرىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن دە جاسىرمايدى. سونداي باسقوسۋلاردا مەرۋەش باشايقىزى ەسىمدى قارىنداسىمىزدىڭ تامىلجىتا سالعان انىنە كۋا بولىپ ەدىك. كەيىننەن ءبىلدىم, ەرتەرەكتە (1993 جىلدىڭ 21-22 قازانى) ەلباسى ۇلانباتورعا بارىپ, سونداعى اعايىن وكىلدەرىمەن كەزدەسكەندە جاپ-جاس قازاق قىزى دومبىرادا توگىلتە تەرمە ورىنداپ, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تولقىعان ساتىنە حالىق كۋا بولىپ ەدى. سول ءاندى شىرقاعان قىز – وسى مەرۋەش ەكەن. قازىر قاراعاندىدا ونەر ۇجىمىندا قىزمەت اتقارادى. رەتى كەلگەندە سول ءاندى قايتا ورىنداتىپ, تاعى ءبىر تولقىپ الدىق. اننەن سول كەزدەگى اعايىننىڭ كىرشىكسىز جۇرەگى, ەل مەن جەرگە دەگەن ساعىنىشى, ەلباسىعا دەگەن ءۇمىت-تىلەگى كورىنەدى. ءان سوزىندە مىناداي جولدار بار ەدى ء(سوزىن موڭعوليانىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جازۋشىسى, اقىن شىناي راحمەت ۇلى جازعان ەكەن):
ۋا, داريعا-اي, داريعا-اي,
جۇرەكتى شوق قاريدى-اي!
قاندى بۇعاۋ قاقىراپ,
قايتا ورالدى كوك تۋىم.
الىستاعى اعايىن,
كەلشى دەگەن جەتتى ءۇنىڭ.
ءسوزىڭىزدى ۇكىلى,
اياق استى ەتتى كىم.
قاپىسىز بىزدە سەزىندىك,
قوسىلسا قازاق كوپتىگىن.
كەرۋەندەر بەتكە الدى,
كوكشەدەي جەر شوقتىعىن.
قايعى قامىم دەسە دە,
دەي المايمىن جوق بۇگىن.
اعىتار سىر, ايتار دات,
شاعار سىزگە كوپ مۇڭىم.
ۋا, داريعا-اي, داريعا-اي,
جۇرەكتى شوق قاريدى-اي!
جەلدەي ۇشىپ كەتەر ەم,
جەتكىزبەي ءجۇر شابان ات.
كەرەي كوشى كەتتى الدا,
كەنەرەنى جاعالاپ.
ەمەن جارقىن سولاردىڭ,
تىرلىگى دە امانات.
بۇتاعىنداي ءبىر تالدىڭ,
بىرلىگى دە امانات.
التاي, حوبدا بەتىنەن
اۋعان دا جوق ءالى اباق.
ارتتا قالعان اڭىراپ,
جۇرتىمىز دا امانات.
اللا سىزگە باق بەرىپ,
ەستىرتپەسىن جامان ات.
وسى ءبىر تولقىعان, ىنتىققان كوڭىل كۇيدىڭ جەمىسى تالاي سىردى اڭعارتسا كەرەك. مەرۋەش قارىنداسىمىز موڭعوليا قازاقتارىنىڭ كوبىرەك شىرقايتىن, تاعدىرلى ءانى «ەل كوشكەندەنى دە» ناقىشىنا كەلتىرە ورىندايدى ەكەن. بۇل اندە دە ەل مەن جەردىڭ تاعدىرىنا ساياتىن اششى شىندىق جۇرەكتەن «اھ» ۇرا شىققانداي بولادى. تەبىرەنبەۋ مۇمكىن ەمەس. مەرۋەش جاقىندا عانا «تاريحي اتاجۇرت» قوعامدىق بىرلەستىگى» وتكىزگەن ءبىر ءىس-شارادا وسى ءاندى تاعى ءبىر مارتە ورىنداپ, كوپشىلىك قاۋىمدى تاعى ءبىر تولقىتىپ تاستادى.
جەر ۇيىعى, ويعىردىڭ شيبەتى
ۋساي-اي,
جىلقىم ءورىپ بارادى
جۋساي-جۋساي-اي.
جانى جومارت موڭعولدار,
باۋىرلارىم-اي,
تۋماساق تا بولىپ ەڭ تۋىسقانداي-اي.
ۋرانحاي مەنەن دورۆەتىم,
دوڭگەلەنگەن كەلبەتىڭ.
ەل كوشكەندە جەر جەتىم,
مەن كوشكەندە-وۋ, سەن جەتىم.
ەشكىم كەسىپ كەتپەيدى ات كەكىلىن-اي,
اتاجۇرتىم شاقىردى,
اشتى ەسىگىن-اي.
كوشكەنى دە قارىزدار, قالعانى دا-اي,
سەن امان بول, تۋعان جەر, باق
بەسىگىم-اي.
كوشۋگە بەل بايلاعان,
كولىكتەرىن سايلاعان.
اعايىنعا اق ساپار,
ۇرپاق قامىن-وۋ, ويلاعان.
(ولەڭى: مۇرات پۇشاتاي ۇلىنىكى,
ءانى: بەرجان فايزوللا ۇلىنىكى)
جالپى, الىستان ورالعان اعايىندار دەسە كەيدە الا جاڭقا پىكىرلەر تۋىنداپ جاتادى. ءوز باسىم شەتتەن كەلگەن باۋىرلار اراسىندا كوپ بولدىم. سوندىقتان با ولاردى وزىمە تارتىپ, ۇنەمى كەڭەسىپ تۇرامىن. ولاردىڭ جۇرەگى تازا, نيەتى ءتۇزۋ, بارلىق نارسەنى بۇكپەسىز ايتادى. كەيدە وسىنداي تۋراشىلدىعىمەن دە بىرەۋلەرگە جاقپاي قالاتىن دا شىعار. ولاردان باعزى بابالاردىڭ التىن ۇزىگىندەي اسىلدىق, بەكزادالىق بايقايمىن.
قازاقتىڭ تاعدىر تالكەگىمەن ءارتۇرلى ەلدەرگە باس ساۋعالاۋى ەشكىمنىڭ جەكە قالاۋى بويىنشا بولعان جوق. تىرلىكتىڭ اساۋ جەلى ءار قيىرعا ۇشىرىپ, تۋعان توپىراق, وسكەن ولكەسىنەن الىستاتىپ, جات جەرگە تەنتىرەتتى. قانشا تەپەرىش كورسە دە ۇلتتىق سانا, سالت-ءداستۇرىن, رۋحىن جويماي, ءومىرىن كۇرەسپەن, تايتالاسپەن وتكەردى.
ولار ەشقاشان بوتەن بىرەۋ ەمەس. الىستان كەلگەن اعايىن تارعالاڭ كۇندە ەنەسىنەن ايىرىلعان بوتا سياقتى. ولاردىڭ ورتامىزعا ورالعانىنا ءبىز مارقايۋىمىز كەرەك. قازاق قازاقتىڭ قۋانىشىنا شىن جۇرەگىمەن قۋانىپ, جۇبانىش-قايعىسىنا ورتاقتاسا بىلگەندە عانا بىرلىگىمىز ارتىپ, ىرگەمىز بەكەمدەلە تۇسەدى, باۋىرىمىز ءبۇتىن بولادى. بۇل باعزىدان كەلە جاتقان بابا جولى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەگەمەندىگىمىزدىڭ ەلەڭ-الاڭىندا, سوناۋ 1991 جىلى الىستا جۇرگەن اعايىندارعا جولداعان سالەمىندە: «قىمباتتى وتانداستار! ەجەلگى اتامەكەننەن جىراقتاپ قالعان سىزدەردى كەشەگى كۇنگە دەيىن اتا-بابا جەرىنە قايتىپ كەلە الامىز با دەگەن سۇراق الاڭداتىپ كەلگەنىن مەن جاقسى بىلەمىن. تۋعان جەردىڭ ءتۇتىنى دە ىستىق دەيدى حالقىمىز. قانداس باۋىرلارىمىزدى بايىرعى اتا قونىسىنا تارتۋ ماقساتىندا ادام قۇقىعى تۋرالى ەلارالىق ەرەجەلەردى باسشىلىققا الا وتىرىپ, قازاقستان ۇكىمەتى «باسقا رەسپۋبليكالاردان جانە شەتەلدەردەن سەلولىق جەرلەردە جۇمىس ىستەۋگە تىلەك ءبىلدىرۋشى بايىرعى ۇلت ادامدارىن قازاقستاندا قونىستاندىرۋ ءتارتىبى مەن شارتتارى تۋرالى» ارنايى قاۋلى قابىلدادى. سوندىقتان اتامەكەنگە كەلەمىن دەۋشى اعايىندارعا جول اشىق. اتا-بابا ارۋاعى الدارىڭنان جارىلقاسىن», دەگەن ەدى. بۇل ءسوز الىس-جاقىن قانداستارىمىزدىڭ دەلەبەسىن قوزدىرىپ, ولاردىڭ اتامەكەنگە بەت تۇزەۋىنە جول اشتى. العاشقى جىلدارى تۇركيا مەن يران جەرىندەگى قازاقتاردى ەلگە كوشىرۋ ماسەلەسى قولعا الىندى. مىسالى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 1993 جىلدىڭ 20 قىركۇيەگىندەگى №6-11 وكىمىندە بۇل ىسكە جەرگىلىكتى اكىمشىلىك قۇرىلىمدار تارتىلعانى, ازاماتتىق اۆياتسيا باسقارماسىنا, ديپلوماتيالىق وكىلدىكتەرگە, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە قاراستى ۆيزالىق راسىمدەۋ مەكەمەلەرىنە ناقتى تاپسىرمالار بەرىلگەنى ايتىلادى.
مىنە, سودان بەرى وتكەن 30 جىلعا تاياۋ ۋاقىت ىشىندە الىس-جاقىن شەتەلدەگى قانداستارىمىزدى ەلگە قونىستاندىرۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس. سوڭعى رەسمي دەرەككە جۇگىنسەك, تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەلىمىزگە 1 079 192 قازاق كوشىپ كەلىپتى. بۇل ءۇردىس ءالى دە جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. سوڭعى جىلدارى شەتەلدەن كوشىپ كەلۋشى قانداستارىمىزدى, اسىرەسە, قازاقستاننىڭ سولتۇستىك وڭىرلەرىنە قونىستاندىرۋعا كۇش سالىنۋدا. مىسالى, تاياۋدا عانا يراننان كەلگەن قازاقتاردى ەلىمىزدىڭ سولتۇستىكتەگى وبلىستارىنا ورنالاستىرۋ جۇمىستارى قولعا الىندى. سوڭعى كەزدە اۋعانستانداعى شيەلىنىسكەن جاعداي ول ەلدە تۇراتىن قانداستارىمىزعا دا وڭاي تيمەي تۇر. ەلىمىزدىڭ بۇل باعىتتا قانداستارىمىزعا قامقورلىق رەتىندە جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتى الىستاعى باۋىرلارعا قول ۇشىن سوزۋدىڭ جارقىن كورىنىسى بولماق.
قورىتا ايتقاندا, الىستان ورالعان ءاربىر اعايىن – ەلگە قوسىلعان قۇت. ىرىسىمىز تاسىپ, شاڭىراعىمىز شالقىسىن دەسەك, ءوز باۋىرلارىمىزدى ەشقاشان وگەيسىتپەۋىمىز كەرەك. بۇل – ەلدىكتىڭ التىن تۇعىرى!
ومىرزاق وزعانباەۆ,
«ارداگەرلەر ۇيىمى» رقب
ورتالىق كەڭەسى توراعاسىنىڭ
ءبىرىنشى ورىنباسارى,
پروفەسسور
