پىكىر • 08 قازان، 2021

كەينس تەورياسى

70 رەت كورسەتىلدى

وركەنيەتتى ەلدەر نارىقتىق قارىم-قاتىناستى بەتىمەن جىبەرىپ وتىرعان جوق. ءبارى دە مەملەكەتتىك مۇددەنى قورعاۋ ماقساتىندا ەكونوميكانى رەتتەۋ ماسەلەسىمەن تەرەڭ اينالىسادى. بۇل – بۇگىنگى كۇننىڭ تالابى. مۇنى كەينسشىلدىك دەيدى، ياعني ەكونوميكانى مەملەكەت رەتتەۋدى جاقتايتىن ەكونوميكالىق ساياسات.

بۇل باعىتتىڭ نەگىزىن قالاۋشى – اعىلشىن­نىڭ كورنەكتى عالىم-ەكونوميسى دجون مەي­نارد كەينس (1883-1946). ول ءوزىنىڭ 1936 جىلى شىق­قان «جۇمىسپەن قامتۋ، اقشا جانە پا­يىز­دىڭ جالپى تەورياسى» دەگەن ەڭبەگىندە ەكو­نومي­كالىق ماسەلەلەردى رەتتەۋدىڭ ماكروەكو­نو­مي­كالىق نەگىزدەرىن جاساي وتىرىپ، ميكرو­ەكونو­­مي­كانىڭ ءبىراز ماسەلەسىن تالداپ كورسەتىپ بەردى. وسى تەو­ريا نەگىزىندە ەكونوميكانىڭ ەكىن­شى قۇ­رامداس بولىگى – ماكروەكونوميكا قالىپتاس­تى. كەينستىڭ بۇل تەورياسى الەمگە كەڭىنەن تانىلدى.

كەينس نەوكلاسسيكالىق ءىلىمنىڭ نەگىزگى قاعيدالارىنان باس تارتا وتىرىپ، نارىق ءوزىن-ءوزىن رەتتەي المايتىن تەتىك ەكەنىن دالەلدەپ بەردى. كەينستىڭ باستى يدەياسى – ەكونوميكانى مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ قاجەتتىلىگى. ويتكەنى تازا نارىق جاعدايىندا ەكونوميكانىڭ كۇردەلى ماسەلەلەرى، اتاپ ايتساق، جۇمىسسىزدىق، ينفلياتسيا، ەكونوميكانىڭ كەزەڭدىك اۋىتقۋى، الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ، حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ سياقتى كۇردەلى ماسەلەلەر وزدىگىنەن شەشىلمەيدى، ونى رەتتەۋ ءۇشىن مەملەكەت نارىققا مىندەتتى تۇردە ارالاسۋى قاجەت. كەينس ەڭ الدىمەن ەكونوميكانىڭ قوزعاۋشى كۇشى دەپ ۇسىنىستى ەمەس، سۇرانىستى ءبىرىنشى ورىنعا قويادى، دەمەك، ونىڭ تەورياسى بويىنشا، جيىنتىق سۇرانىستى كوتەرۋ نەمەسە قولداۋ ءۇشىن الدىمەن مەملەكەتتىڭ بيۋدجەت-سالىق جانە اقشا-نەسيە ساياساتىن قولعا الۋ كەرەك.

كەينستىڭ ماكروەكونوميكالىق تەورياسىن ەلۆين حانسەن، پول سامۋەلسون، دجون حيكس، ەۆسەي دومار جانە روي حاررود سياقتى عالىم­دار ءارى قاراي ءىلىپ اكەتىپ، نەوكەينستىك باعىتت­ىڭ نەگىزىن قالادى. قازىرگى جاعدايدا قاي مەم­لەكەتتى الساڭىز دا ەكونوميكانىڭ بارلىق سالا­سىن مەملەكەت ارالاسۋىمەن رەتتەلگەنىن كورە­مىز، بىراق رەتتەۋ تەتىكتەرى عانا ءارتۇرلى. باستى قا­عيداسى – حالىققا جاعداي جاساۋ، مەملەكەت مۇد­دەسىن قورعاۋ، ت.ب. ايتالىق، امەري­كادا ەكو­نو­ميكانى مەم­لەكەتتىك رەتتەۋ­دىڭ باس­تى قۇرالى – فەدە­رال­دىق بيۋدجەت. مۇندا الەم­دەگى ونەر­كاسىپ­تىڭ 34%-ى شوعىرلانعان، بۇ­كىل ەلدەر­دەگى شيكى­زات­تىڭ ۇشتەن ءبىرىن پاي­­دالانادى، سوندىقتان ولار ەكس­­پورت­تىق ساياسات­قا قولداۋ كورسەتكەندى ءتاۋىر كو­رە­دى. امەري­كانىڭ ەكسپورت شىعاراتىن ەل­دەرى – كانا­دا (23%)، جاپونيا (10،3%)، مەكسيكا (10،1%)، ۆە­ليكوبريتانيا (5،3%)، گەرمانيا (3،7%)، وڭ­تۇس­تىك كورەيا (3،4%) جانە تايۆان (3،2%).

ەۋروپالىق وداق مەملەكەتتەرى اگرارلىق سالانى مەملەكەتتىك قولداۋعا كوبىرەك كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. ونداعى باستى تالاپ – ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ. بۇل ەلدەرگە ازىق-ت ۇلىك ەكسپورتى بويىنشا بۇكىل الەم كورسەتكىشىنىڭ 17%-ى كەلەدى،  ءسۇت پەن شوشقا ەتىنەن جاسالعان ونىمدەردى ەكسپورتتاۋدا ەكىنشى ورىندا جانە قۇس ونىمدەرى مەن ءداندى-داقىل بويىنشا ءۇشىنشى ورىندا. بۇل سالانى مەملەكەتتىك رەتتەۋ سان سالالى. مۇندا 1957 جىلدان باستاپ بىركەلكى اگرارلىق ساياسات قالىپتاسقان. اگرارلىق سالانى قارجىلاندىرۋ ەۋروپا ەلدەرىندە وندىرىلەتىن ءونىم قۇنىنان 1،5-2 ەسەگە دەيىن كوپ. ەۋرووداق ءونىمنىڭ ساپاسىنا، ازىق-ت ۇلىكتىڭ جەتكىلىكتى بولۋىنا، الەمدەگى  نارىقتا تەپە-تەڭدىك بولۋىنا ىقپال ەتۋگە، اۋىلدىق جەردى وركەندەتۋگە، كليمات وزگەرۋى مەن قورشاعان ورتانى ساقتاۋعا نازار اۋدارادى. سونداي-اق مەملەكەت باعا بەلگىلەۋ،وندىرىسكە كۆوتا، ەكسپورتتىق تولەمدەر، يمپورتتىق تاريف جانە تاريفكە كۆوتا بەلگىلەۋ ماسەلەلەرىن قالت جىبەرمەي، رەتتەپ، قاداعالاپ وتىرادى. بۇل ەلدەردە فەرمەرلەردى تىكەلەي قارجىلاندىرۋ دا جاقسى جولعا قويىلعان. مىنە، وسىنداي شارالاردىڭ نەگىزىندە ەۋروپا تۇرعىندارىن وزدەرىنەن شىعاتىن ازىق-ت ۇلىكپەن تولىق دەرلىك قامتىپ وتىر. مىسالى، فرانتسيا ءوزىنىڭ ونىمىمەن تۇرعىنداردى 100% قامتىسا، گەرمانيا – 93%، يتاليا 78%-عا جەتكىزگەن.

ال قازاقستاندا مەملەكەتتىك رەتتەۋ مەحانيزم­دەرى بارلىق سالانى ءتيىمدى قامتىپ وتىر دەپ ايتا المايمىز. ەكونوميكانى دامىتۋدا ءارتۇرلى مەملەكەتتىك، سالالىق، جەرگىلىكتى جەرلەردە كوپتەگەن باعدارلاما قابىلدانىپ جاتادى، ونىڭ بارىنە بيۋدجەتتەن شىعىن كوپ، پايدا از. ايتالىق، شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ باعدارلامالارى ولاردىڭ ىشكى جالپى ونىمدەگى ۇلەسى ەسەبىنەن قىمباتقا تۇسۋدە. قازىر ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ قىمباتتىعى دا كوپشىلىكتىڭ كوكەيكەستى ماسەلەسىنە اينالعالى قاشان. تاعام ونىمدەرىنىڭ قۇنىن ءتۇسىرۋ ءۇشىن يم­پورت­پەن كەلەتىن تاعامدارعا كەدەندىك باج سالىعىن كوبەيتىپ، كەرىسىنشە، وزىمىزدەن شىعا­تىن ونىمدەرگە قولداۋ كورسەتۋ كەرەك. سول سياقتى مەرزىمدىك ونىمدەردىڭ تاپشىلىعى كەزىندە ولاردىڭ ەكسپورتقا شىعۋىنا تىيىم سالىنا تۇرسا، نارىق رەتتەلەر ەدى.

سوندىقتان ەكونوميكانى بەتىمەن جىبەرمەي، مەملەكەت ءوزى رەتتەپ وتىرعانى ءجون. بۇل – ۇكىمەت­تىڭ جاۋاپكەرشىلىگىندەگى  شارۋا. سوندىقتان «ادام سميت مىرزا دەمالا تۇرىڭىز، كەينس، قوش كەلدىڭىز» دەيمىز.

سوڭعى جاڭالىقتار

اقتاۋدا شارشى الاڭعا كىمدەر شىعادى؟

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 14:52

اتىراۋدا ەپيدجاعداي ءالى دە كۇردەلى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 13:50

تۇركىستاندا ۇشەم دۇنيەگە كەلدى

ايماقتار • بۇگىن، 12:50

ەرتەڭ ۇكىمەت وتىرىسى وتەدى

ۇكىمەت • بۇگىن، 11:31

ۇقساس جاڭالىقتار