2020 جىلى تۋعاننان بەرگى ءومىر ۇزاقتىعى 71,37 جىلدى قۇراسا, بۇل كورسەتكىش ون جىل بۇرىن 68,45 جىل بولىپتى. بۇل ورايدا ءسابي جانە بالالار ءولىمى, جاس كەزدە قايتىس بولۋ دەرەكتەرى ەسكەرىلىپ وتىر. زەينەتكە شىققاننان كەيىن ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى ەرلەردە 80 جاس بولسا, ايەلدەردە – 82 جاس. ارينە, وسى كورسەتكىشتەردىڭ ءوزى-اق ەلدە قارتتار ۇلەسىنىڭ ارتقانىن اڭعارتادى. 2010 جىلى زەينەت جاسىنداعى ادامدار ۇلەسى 9,9 پايىز بولسا, 2020 جىلى بۇل كورسەتكىش 11 پايىزعا جەتكەن. كەرىسىنشە, ەڭبەككە جارامدى ازاماتتار ۇلەسى تومەندەگەن: 2010 جىلعى 64 پايىزدان 2020 جىلى 58,3 پايىزعا دەيىن.
«ەڭبەككە قابىلەتتى ءبىر ادامعا تۇسەتىن دەموگرافيالىق سالماق تا ارتىپ كەلەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ەڭبەككە قابىلەتتى 1 مىڭ ازاماتقا ەڭبەككە قابىلەتتى جاستان جوعارى جانە تومەن 692 ادامنان تيەسىلى. مۇنداي احۋال بۇكىل الەمدە بايقالىپ وتىر» دەلىنگەن بۇۇ زەرتتەۋىندە.
حالىقتىڭ قارتايۋ پروتسەسىنىڭ تىم بەلەڭ الۋىنا بايلانىستى الەم ەلدەرى بەلسەندى تۇردە زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ ءبولىستىرۋ تۇرىنەن جيناقتاۋ تۇرىنە اۋىسا باستادى. 2019 جىلى ونىڭ ارا قاتىناسى 53% (جيناقتاۋشى) – 47% ء(بولىستىرۋشى) بولدى. 1999 جىلى جيناقتاۋشى تيپ ۇلەسى 31% عانا بولعانىن ەسكەرسەك, سوڭعى 20 جىلدا ونىڭ ۇلەسى 18%-عا جوعارىلاعانىن بايقايمىز. قازاقستان ءبولىستىرۋشى تيپتەن جيناقتاۋشى جۇيەگە 1998 جىلدان بەرى بىرتىندەپ اۋىسىپ كەلە جاتىر. قازىر جۇيەنىڭ بۇل ءتۇرى اۋستراليا, دانيا, شۆەتسيا, گونكونگ, ءۇندىستان, يندونەزيا, سينگاپۋر ەلدەرىندە جاقسى ناتيجە كورسەتىپ وتىر.
ءبولىستىرۋشى جۇيەنىڭ زاڭدىلىعى بويىنشا زەينەتكەرگە تولەم جۇمىسشىلاردىڭ قازىرگى تابىستارى (بيۋدجەتكە تۇسكەن قازىرگى سالىقتار) ەسەبىنەن بەرىلەدى. ءوز كەزەگىندە جيناقتاۋشى جۇيەدە جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتار جارنا تولەيدى. بۇل جارنا قارت ادامداردىڭ تولەمىنە جىبەرىلمەي, جيناقتالىپ, ينۆەستيتسيالانادى. ءارى قاراي ينۆەستيتسيالاۋدان تۇسكەن تابىسپەن قوسىلىپ جيناق جاساعان ادامداردى زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالادى.
ەكونوميست ورازبەك مىرزاقۇل ەلدەگى قارتتار ۇلەسىنىڭ ارتۋى ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ تۇرالاۋىنا اكەپ سوقتىرادى دەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قارتايۋ پروتسەسى يننوۆاتسيانى تەجەپ, بۇل جاعداي بيۋدجەتكە اۋىرلىق تۇسىرمەك.
«قارت كىسىلەر جۇمىس ىستەمەيدى. ياعني جەكە تابىس سالىعى ەل قازىناسىنا تۇسپەيدى. بۇل ۋاقىتتا مەملەكەتتىڭ ءتۇرلى شىعىندارى وسە بەرەدى. كۇنكورىس دەڭگەيى حالىق سانى ارتىپ, ەڭبەككە قابىلەتتى ازاماتتار كوبەيگەن سوڭ بارىپ جاقسارادى. ىشكى جالپى ءونىمنىڭ كوبەيۋى دە وسى ۇدەرىسكە تاۋەلدى. وسى ورايدا بىرقاتار ساراپشى زەينەت جاسىن ۇزارتۋ كەرەك دەپ ايتىپ ءجۇر. بۇل ءار ەلدىڭ ىشكى-سىرتقى جاعدايىنا بايلانىستى. بىزگە بۇل نۇسقا ءتيىمسىز دەپ بىلەمىن. ەڭبەك ەتۋ جاسىن ۇزارتا سالۋ بۇكىل ءتۇيىندى تارقاتپايدى. ودان دا ادام كاپيتالىن ارتتىرۋ, ءبىلىم ساپاسىن كۇشەيتۋ سياقتى ماڭىزدى ماسەلەلەرگە باس اۋىرتۋ كەرەك. مەنىڭشە, ەڭبەك جاسىن ۇزارتۋدى – ادامي كاپيتال ساپاسىن كوتەرىپ, جوعارعى تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەرگە جەتىپ وتىرعان جاپونيا سياقتى ەلدەر قولدانا الادى», دەيدى ساراپشى.
ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتى ەكونوميكا ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى ساۋلە قاليەۆا قارتايۋ پروتسەسىنىڭ قانداي پروبلەمالار تۋدىراتىنىن تىزبەلەيدى.
«ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە جۇمىس كۇشىنە دەگەن ۇسىنىس تومەندەپ كەتەدى. ەڭبەككە قابىلەتتى ادامدارعا جۇكتەلەتىن جۇمىس كوبەيىپ, بۇل ءسوزسىز ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ ساپاسىنا كەرى اسەر ەتپەك. تۇتىنۋ قۇرىلىمىنىڭ وزگەرىپ, تۇتىنۋ شىعىندارىنىڭ ازايۋى – تاۋارلار مەن قىزمەتتەر باعاسىنا جانە ينفلياتسيا دەڭگەيىنە ىقپالىن تيگىزەدى», دەيدى مامان.
ەڭبەككە جارامدى ازاماتتاردىڭ ازايۋى ءبىر پروبلەما بولسا, قازاقستاندىقتاردىڭ ەلدەن كەتۋى ەكىنشى تۇيتكىلگە اينالىپ تۇر. سوڭعى ۋاقىتتا ەلگە بەلگىلى كىسىلەردىڭ ءوزى قازاقستاننان ءبىرجولا كەتكەنى تۋرالى مالىمدەمەلەر دە جاساي باستادى. بۇعان قوسا جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى دە ءوسىپ جاتىر. 2020 جىلى ەلدەگى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 4,9% قۇراعان ەدى. وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن «ەڭبەك رەسۋرستارىن دامىتۋ ورتالىعى» اق پرەزيدەنتى داۋلەت ارعىندىقوۆ بيىل دا وسى دەڭگەيدى ساقتاپ قالۋعا تىرىسامىز دەگەن ەدى. سولاي ەكەن دەپ قول قۋسىرىپ وتىرۋعا تاعى بولمايدى. بۇل ورايدا ەكونوميست نەگىزگى كۇش قازاقستان دەموگرافياسىن كوتەرۋگە, ەل تۇرمىسىن تۇزەپ, ءبىلىمدى جاستار سانىن كوبەيتۋگە باعىتتالۋى كەرەك دەپ سانايدى.
«دەموگرافيانىڭ ءوسۋى ەڭبەك كۇشىنىڭ, تۇتىنۋ دەڭگەيىنىڭ ارتۋىنا, يننوۆاتسيانىڭ دامۋىنا اسەر ەتەدى. دەموگرافيا ەلدىڭ ەكونوميكالىق ولشەمىن انىقتايدى. كەز كەلگەن بيزنەسكە بەس ادامعا تاۋار ءوندىرىپ, ساتقاننان گورى 10-20 ادامدىق نارىققا تاۋار ساتقان ىڭعايلى جانە بيزنەس وزىنە كەرەك ادامداردى وڭاي تابادى. ال مەملەكەت جاستاردى قالاي ىنتالاندىرۋى كەرەك؟ بۇل رەتتە قىتاي تاجىريبەسىن ايتار ەدىم. ولار جاستاردىڭ جالاقىسىنان بەلگىلى ءبىر پايىزدى باسپانا قورىنا ارناپ ۇستاپ وتىرادى. تۋرا بىزدەگى جەكە تابىس سالىعى ءۇشىن اقشا ۇستاعان سياقتى. ءبىراز جىلدان سوڭ ەڭبەك ەتۋشى ادام سول قاراجاتقا باسپانا ساتىپ الادى نەمەسە العاشقى جارنا ءۇشىن تولەيدى. بىراق بۇل رەتتە قوردى باسقارۋ مەنەدجمەنتىنىڭ تيىمدىلىگى وتە ماڭىزدى. بىزدەگى بجزق-داعىداي پروبلەمالار بولسا, مۇنداي تاجىريبە جەمىستى بولا قويمايدى. ول ءۇشىن جينالعان قوردى باسقارۋشى كومپانيا ينۆەستيتسيالىق ماقساتتا دا قولدانسا بولادى. ياعني ينۆەستيتسيالىق قۇرالداردى پايدالانىپ قور نارىعىندا, بيرجالاردا قىزمەتتەر جاساپ, اقشانى بەلگىلى ءبىر تاراپتا كوبەيتىپ وتىرۋ قاجەت. بۇل – ءبىرىنشى جاعداي. ەكىنشى جاعداي – مەملەكەت ەڭبەك نارىعىنداعى پروبلەمالاردى شەشسە, ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋ, ادامي كاپيتالعا ينۆەستيتسيانى ارتتىرۋ, ەلدە ىڭعايلى زاڭ ورناتۋ, قوعامدا ادىلدىك ورناتۋ, قىسقاسى ادامدار ءۇشىن جاقسى ورتا, جاقسى كليمات قالىپتاستىراتىن بولسا, جاستار ەرتەرەك ۇيلەنۋگە, كوپبالالى بولۋعا ىنتالانار ەدى. سوسىن ەلدەگى الەۋمەتتىك كومەكتەردى الۋ جولى شىتىرمان. وسى نارسەلەردىڭ بارلىعىن ناقتى, اشىق جۇيەلەسە بۇل دا ءبىر ىنتالاندىرۋشى فاكتور بولۋشى ەدى. ءۇشىنشى جاعداي – جاستارعا مۇمكىندىك بەرۋ. ولار وزدەرىنە ءۇي, كولىك ساتىپ الاتىنداي, ەركىن ءومىر سۇرە الاتىنداي بولۋ كەرەك. ول ءۇشىن جاقسى جالاقى كەرەك. سونىمەن قاتار جۇمىسشىلاردىڭ قۇقىعىن قورعايتىن زاڭداردى دا كۇشەيتۋ اسا ماڭىزدى» دەدى ەكونوميست.
