رۋحاني ازىقتىڭ قاسيەتتى وتاۋى

قوستانايداعى قازاق دراما تەاترىنىڭ جاڭا عيماراتى سالىنار كەزدە وسىنداعى زيالى قاۋىم تاراپىنان «اتتەگەن-اي, تەاتر قالانىڭ قاق ورتاسىنا, ساياباقتىڭ قاسىنا تۇسكەندە بولار ەدى» دەگەن پىكىرلەر ەستىلىپ قالعان ەدى. عيمارات قالانىڭ شەتىنە ەمەس, بىراق ءدال ورتالىقتان قيعاشتاۋ ءتۇستى. قازىر شاتىرىنا قاراعان كىسىنىڭ كوز الدىنا قازاق قىزىنىڭ ساۋكەلەسى ەلەستەيتىن عيمارات قالانىڭ ءوزى تۇرعان جەرىن اباتتاندىرىپ جىبەردى. قوستانايعا كەلگەن قوناق قازاق دراما تەاترىنىڭ سىرتىن دا, ءىشىن دە كورگەنشە اسىعادى. «تەاتر كيىم ىلگىشتەن باستالادى» دەگەن ءسوز راس ەكەن. كىرگەن بەتتە جوعارىدان تۇسكەن شامنان, اشەكەيلەردەن قازاق ارۋىنىڭ القاسىن, سىرعاسىن كورگەندەي بولىپ, ادام جانىن سۇلۋلىققا دەگەن ىڭكارلىك بيلەي باستايدى. تەاتردىڭ ۇلكەن جانە كىشى زالى بار. ۇلكەن زالى 300 ورىندىق قانا, كىشى زالىنا 100 ادام سىيادى. بۇل دۇنيە جۇزىندەگى تەاتر ستاندارتى. ساحناداعى سپەكتاكلدەن ءارتىستىڭ ءجۇزىن جاقىننان كورىپ, داۋىسىن دا جاقىننان, ميكروفونسىز ەستىگەن كورەرمەن كوڭىلىنىڭ حوشىن ايتپاڭىز. ال كىشى زالدا كوبىنە مونوسپەكتاكلدەر ءوتىپ جاتادى. سونداي-اق, بەلگىلى ونەر ادامدارىمەن كەزدەسۋ كوبىندە وسى زالدا بولادى. زالدىڭ كىشىلىگىنىڭ ءوزى ءۇي ىشىنەن ءۇي تىككەندەي, قۇستىڭ ۇياسىنداي ءبىر باۋىرمالدىق سەزىم ەرەكشە اسەرگە بولەيدى. ال ءۇشىنشى قاباتتاعى «قىسقى باقتى» كورمەگەن كورەرمەننىڭ كوڭىلى سىڭار كەتەدى. مۇندا جەر ءجۇزىنىڭ ءار شالعايىندا وسەتىن وسىمدىكتەر مەن اعاشتاردى قىزىقتار ەدىڭىز. قىسى-جازى ءبىر تەمپەراتۋرا ۇستالادى, افريكالىق وسىمدىكتەر قوستانايدىڭ كوك اسپانىنا قاراپ وسەدى. دراما تەاترى ءۇشىن ارنايى جوبامەن سالىنعان بىرەگەي عيماراتتاعى ساحنا شەبەرلەرىنە جاسالعان قولايلىلىقتى قوس­تاناي­لىق ارتىستەردىڭ وزگە ارىپتەس­تەرى ازىرگە ارماندايدى دەسەك, ەشكىمنىڭ كوڭىلىنە كەلە قويماس. مۇنداعى اكتەرلەردىڭ ارقايسىسى جيھازبەن جاساقتالعان. ءار ونەر يەسىنە ارلەنەتىن بولمە بولىنگەن. تەاتردا ترەناجەرلىق زال, بۋفەت جۇمىس ىستەيدى. ۇجىم سپەكتاكلگە دايىندىق كەزىندە بۇرىنعىداي دالادان ەشتەڭە ىزدەمەيدى. ساۋلەتى قوستاناي قالاسىنىڭ كوركىنە اينالعان ءى.وماروۆ اتىنداعى وبلىستىق قازاق دراما تەاترىنىڭ سپەكتاكلدەرىنە ورىس, قازاعى بىردەي كەلەدى. تەاتردىڭ ىشكى اسەمدىگىن وزگە جۇرتتىڭ دا كورگىسى كەلىپ تۇرادى, «جاقسىنى كورمەك ءۇشىن» دەگەن ەمەس پە؟ ونىڭ سىرتىندا قولدانام دەسەڭ ءار ورىندىقتا ىلەسپە اۋدارما دايىن. قازاقپەن قاتار, وزگە جۇرتتىڭ بارلىعىنا تانىس ورىس جانە الەم ادەبيەتى كلاسسيكتەرىنىڭ شىعارمالارى ءجۇرىپ جاتادى. مىسالى, وتكەن جىلى تەاتردىڭ باس رەجيسسەرى ەرسايىن تولەۋباي «سەرگەي ەسەنين» سپەكتاكلىن قويدى. ورىس ادەبيەتىن جاقسى بىلەتىن رەجيسسەر ليريكاسى قاي حالىق وكىلىن دە سۋسىنداتقان اقىننىڭ جەكە ءومىرىن, ونىڭ الاپات سەزىمى مەن ماحابباتىن, تراگەدياسىن پەساعا ارقاۋ ەتتى. – قوستانايعا رەسەيدە ءبىراز جىل ىشكى ىستەر ءمينيسترى بولعان, قاۋىپسىزدىك كەڭەسى حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى, گەنەرال راشيد نۇرعاليەۆ كەلە قالدى. سىرتتا جۇرگەندىكتەن بە, قازاق ونەرىن قاستەرلەيتىن كىسى ەكەن. كولىگىن توقتاتىپ, تەاترعا كىرىپ, ارالاپ كوردى. سول كۇنى «سەرگەي ەسەنين» سپەكتاكلىنىڭ بولاتىنىن ايتىپ, شاقىردىم. كەشكە ۋاقىت تاۋىپ كەلىپ, سپەكتاكلدى كورىپ كەتتى. ول سەرگەي ەسەنيندى قازاق تىلىندە قويعانىمىزعا ءوز تاڭعالىسىن جاسىرعان جوق. تەك ول ەمەس, قازاقستان پارلامەنتىنىڭ دەپۋتاتتارى, قالاعا كەلگەن باسقا دا مارتەبەلى قوناقتار, قاراپايىم كىسىلەر وسىندا كەلىپ, تەاتردى ارالاپ كورەدى, سپەكتاكلدەردى قىزىقتايدى. سونىمەن قاتار, قاي ۇلتتىڭ بولسىن وتاۋ قۇرعان جاستارى قوس اققۋداي بولىپ, تەاتر­دى ارالاپ ءجۇرۋدى, سۋرەتكە ءتۇسۋدى ادەتكە اينالدىرعان. قازاق دراما تەاترى وسىنداي اسەم عيماراتقا كوشۋدىڭ ارقاسىندا ونەرىمىز دە وزگەلەرگە بۇرىنعىدان دا بەتەر جەتىپ جاتىر. شۇكىرلىك ەتەمىز. بۇل سۇلۋلىقتىڭ شەكاراسى بولمايتىنىن كورسەتەتىن ۇعىم, – دەيدى باس رەجيسسەر, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى ەرسايىن تولەۋباي. ءيا, وسى قۇتتى شاڭىراققا كەلگەن جۇرت تازا بۇلاقتان سۋ ىشكەندەي رۋحاني تازارىپ, بايىپ كەتەدى. وسىعان قاراپ, سىرت كىسى تەاتردا وزەكتى ماسەلە جوق, ءبارى دە قىزدىڭ جيعان جۇگىندەي جايناپ, رەت-رەتىمەن تۇر دەپ ويلار. «ونەرگە, تەاترعا مەملەكەتتىك قامقورلىق بولماي, ونىڭ كوسەگەسى كوگەرمەيدى!» دەگەن باس رەجيسسەردىڭ اششى جانايقايىن تىڭداعاندا ءپىسۋى جەتكەن ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن كۇتىپ تۇرعانىن سەزگەندەيسىڭ. جانە ول تەك قوستاناي تەاترىنا عانا ەمەس, قازاقستاننىڭ بارلىق درامالىق ونەر وشاعىنا ءتان. ونەردەگى وزەكتىلىك بىرنەشە ەسەلەنىپ كەتكەندەي كورىنەدى. – مەنىڭ ءومىرىم تەاتر سالاسىندا ءوتىپ كەلەدى. قازاقستانداعى بارلىق تەاتردىڭ جاعدايىنان حاباردارمىن. كوپشىلىگىنە قاراعاندا قوستاناي تەاترىنىڭ جاعدايى سالىستىرمالى تۇردە شۇكىرلىك دەۋگە تۇرارلىق. ال كادر ماسەلەسى كۇيىپ تۇرعاندا مىناداي ساۋلەتتى عيماراتتا وتىرىپ, كوڭىلىمىز ورتايا بەرەدى. تەاتردا 40-50 اكتەر بولۋى كەرەك. ال ولاردىڭ سانى بىزدە قازىر 28 عانا. سەگىز اكتەر زەينەت جاسىنداعى كىسىلەر. كادر جەتپەگەن سوڭ ولاردىڭ جاسىعىنان اسىلىن ىرىكتەۋگە دە مۇرشا جوق. مەن كەلگەلى تالانتتى دەگەن بەس اكتەر كەتىپ قالدى. بىلتىر ت.جۇرگەنوۆ اكادەمياسىن ديانا راحمەتوۆا دەگەن قىزىمىز ءبىتىرىپ كەلدى. كورىك قانداي, ءتىل قانداي, ءان قانداي! تالانتتى بالا, ساحناعا العاش شىقاندا كورەرمەنىن باۋ­راپ الدى. بىراق 30 مىڭ تەڭگەگە قاشانعى جۇمىس ىستەيدى؟ چەليابىدەگى ونەر اكادەمياسىن بيىل ءتورت جاس ءبىتىرىپ كەلەدى. ولار دا 30 مىڭ تەڭگەگە توقتار ما ەكەن؟ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق ماسەلە تەاترعا قادام اشتىرمايدى, باس كوتەرتپەيدى, – دەپ باس رەجيسسەردىڭ ساعى سىنىپ وتىر. ەرسايىن جۇنىسبەك ۇلى تەاترعا كادر قۇتايتپايتىننىڭ ءبىرى – باسپانا ماسەلەسى ەكەنىن ايتتى. تەاتر اشىلعالى ون بەس جىلدا ءبىر ادام دا باسپانا الا الماعان. ارينە, نارىق كەزىندە پاتەر بۇرىنعىداي بيۋدجەت قاراجاتىنا بەرىلمەيدى. الگى 30 مىڭ تەڭگە الاتىن جاستارعا قاي بانك نەسيە بەرەدى؟ ولار تۇگەل وسى تەاتردا شاشى اعارعان اكتەرلەردىڭ دە ايلىق جالا­قىسى ءۇي الاتىن نەسيەگە توتەپ بەرە المايدى. تەاتردىڭ جاتاق­حاناسى رەتىندە بەس بولمە ءۇي بار. رەجيسسەردىڭ ايتۋىنا قا­را­عاندا, قازىر وندا بەس وتباسى تۇرىپ جاتىر. تەاتر اكتەر­لەرىنىڭ تويدا جۇرەتىنى دە قازىر جالپى جۇرتقا بەلگىلى كورىنىس. اسابادان قادامى ءجۇرىپ كەتكەندەر تۇرمىسىن تۇزەۋگە تالپى­نادى, ال ساحنانىڭ ءسانى بولعا­نى­مەن اسا­بالىققا «ەبى جوق­تار» باس­پا­نا­سىز جۇرەدى نە­مەسە تۇر­مىس تاۋقىمەتى ولار­دى ساح­نا­دان كەتىرىپ تىنادى. – مەن قازاق دراما تەاترىنىڭ باستاۋ بۇلاعىندا تۇرعانداردى ايتپاي-اق قويايىن, بەرگىدەگى ءاسانالى, رايىمبەك, ءسابيت, شولپان, ىدىرىس, فاريدا, زامزاگۇل, مەرۋەرت, نۇكەتاي, تورعىن سياقتى تولىپ جاتقان اكتەرلەرىمىزدى جۇرت كوشەدە كورسە مارقايادى, ماقتانادى. ولاردى ءبىر كورۋ كورەرمەن ءۇشىن قۋانىش. ال قازىر اكتەر دەگەن تويدان شىقپايتىن بولدى. ساحنادا كورەرمەن تابىنىپ وتىراتىن اكتەردىڭ قۇنى بەس تيىن بولىپ كەتكەندەي, ءىشىم كۇيەدى. ءبىزدىڭ تەاتردىڭ دا اكتەرلەرى تويدا جۇرەدى. نە ىستەيمىن, ولاردىڭ بالا-شاعاسىن مەن باعامىن با؟ ءتىلىم قىسقا, – دەيدى ەرسايىن جۇنىسبەك ۇلى. ونەر قۇدىرەتى قوعامدى تاربيەلەيدى. ال تەاتر – كاۋسارداي تازا, شىنايى رۋحاني ازىقتىڭ وتاۋى, قاسيەتتى قويماسى ىسپەتتى. ونىڭ ءوزى توق بولماسا, كورەرمەنگە بەرەرى دە سولعىن تارتپاي ما دەگەن وي تەك رەجيسسەردى تولعانتپايدى. «ۇيدەگى ويدى بازارداعى نارىق بۇزادى» دەگەن عوي, تۇرمىس تاۋقىمەتىمەن جۇنجىگەن اكتەر ساحنا, سۇلۋلىق تۋرالى شابىتتى اڭگىمە ايتار ما ەكەن؟ بۇل تۋرالى ءبىز دە قادالىپ سۇرامادىق. ءنازيرا جارىمبەتوۆا, «ەگەمەن قازاقستان». قوستاناي.