«تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەننەن گورى, تاۋەلسىزدىكتى ماڭگىگە ۇستاپ قالۋ ودان الدەقايدا قيىن. بۇل الەم كەڭىستىگىندە عۇمىر كەشكەن تالاي حالىقتىڭ باسىنان وتكەرگەن تاريحي شىندىق», دەپ ەدى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ازاتتىعىمىزدى العان جىلدارى.
شىنىندا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ سول وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارى الاساپىراندا جوعارىداعىداي ماڭگىلىكتى كوتەرىپ, 22 جىلدان كەيىن ۇلتتىق يدەياعا اينالدىرۋى ۇلكەن كورەگەندىك. مەن بۇل ويدى پرەزيدەنتتىڭ «ەندىگى ۇرپاق – ماڭگىلىك قازاقتىڭ پەرزەنتى. ەندەشە, قازاق ەلىنىڭ ۇلتتىق يدەياسى – ماڭگىلىك ەل! ءبىز وزگەنىڭ قاتەلىگىنەن, وتكەننىڭ تاعىلىمىنان ساباق الا بىلۋگە ءتيىسپىز. ول ساباقتىڭ ءتۇيىنى بىرەۋ عانا – ماڭگىلىك ەل بولۋ ءبىزدىڭ ءوز قولىمىزدا. بۇل ءۇشىن ءوزىمىزدى ۇنەمى قامشىلاپ, ۇدايى العا ۇمتىلۋىمىز كەرەك», دەگەن جاڭا جولداۋىنداعى سوزدەرىن وقىعان سوڭ العا تارتىپ وتىرمىن. ەلدىگىمىزدى العان شيرەك عاسىرعا تاياۋ ۋاقىت ىشىندە, وتانىمىزدىڭ ىرگەسىن بەكىتىپ, تورتكۇل دۇنيەگە تانىتۋ وڭاي بولعان جوق. سونىڭ ءبىرى جاڭا ەلدىڭ, جاڭارعان قوعامنىڭ جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ورگانىن قۇرىپ, قالىپتاستىرۋ جايى. ءبىز اۋمالى-توكپەلى زاماندا, ەسكى مەن جاڭانىڭ تارتىسىپ, قايسىسى بۇرىس, قايسىسى دۇرىس دەگەن تۇستا, وسىنىڭ ءبارىن كوزىمىزبەن كورىپ, قولدان وتكىزدىك. ەڭ باستىسى, اتا-بابالارىمىز اڭساپ وتكەن تاۋەلسىزدىكتى پرەزيدەنتتىڭ دارا دا دانا ساياساتىمەن جانە ىسكەرلىگىمەن, كورەگەندىگىمەن ورنىقتىرىپ, بۇگىنگى بيىك دارەجەگە جەتتىك.
ءيا, 1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قول قويعان «قازاقستان تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭىنان باستاۋ العان ەلدىڭ ءوسىپ, وركەندەۋىنىڭ جىلدارىنا كۋا بولعان ەلدەگى ادامداردىڭ ءبىرىمىن. مىقتى, مىعىم دەپ كەلگەن كوممۋنيستىك پارتيا قۇلدىراپ بارىپ قۇردىمعا كەتتى. اۋدانىمىزدا تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن ەلدىگىمىزدىڭ ۇلى وزگەرىستەرى باستالدى. ول كۇن ساناپ, اي ساناپ, جىل ساناپ ىلگەرىلەي بەردى. ياعني تاۋەلسىزدىكتى وي ەلەگىنەن وتكىزسەك, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سىندارلى, سارابدال ساياساتىنىڭ جەڭىمپازدىعىنا كوز جەتكىزەمىز.
ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن, حالىقتىڭ قولداۋىمەن اتا زاڭ قابىلدانىپ, مەملەكەتىمىز ورنىعا باستادى. سول جىلدارى جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ورگاندار قۇرىلىمىنا ماڭىزدى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. «جەرگىلىكتى بيلىك جانە اتقارۋشى ورگاندار تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. وندا جەرگىلىكتى وكىلەتتى ورگاندار: ءماسليحات, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار اكىمشىلىك بولىپ جۇمىس جۇرگىزەتىنى ناقتىلاندى.
سول جاڭا مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ تاجىريبەسى ونشا كوپ ەمەس ەدى. بىراق, تاۋەلسىزدىكتى باياندى ەتۋگە دەگەن تالپىنىس ءار ادامنىڭ بويىندا ەرەكشە بولدى. مەنشىكتى مەملەكەت يەلىگىنەن الۋ, جەكەشەلەندىرۋ ۇدەرىستەرى ءوتىپ جاتتى. رۋحانيات سالاسىندا دا سىلكىنىس كورىنىس تاۋىپ, تاريحىمىزدى تۇگەندەۋ, ءتىلىمىزدى, ءدىنىمىز بەن ءدىلىمىزدى قايتا ورالتۋ مىندەتتەرى كۇن تارتىبىنە شىقتى.
1994 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا ەلىمىزدە قازاقستاننىڭ ساياسي كوزقاراسىنداعى جاڭا تولقىندى تانىتقان جەرگىلىكتى وكىلەتتى بيلىك ورگاندارى – ءماسليحاتتارعا العاشقى سايلاۋلار باستالدى. بۇل ەل ومىرىندەگى ەلەۋى وقيعا ەدى. ءسويتىپ, تاۋەلسىز ەل ازاماتتارىن ماسليحاتقا سايلايتىن كۇنگە دە قولىمىز جەتتى. اۋدانىمىزدا ءبىرىنشى بولىپ تاعايىندالعان اكىم سمادي ابديەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن 25 سايلاۋ وكرۋگىنىڭ ءبىرىنە دەپۋتاتتىققا كانديدات بولىپ تىركەلدىم. سايلاۋشىلار قولدادى. اۋدانىمىزدا ءبىرىنشى شاقىرىلعان ءبىرىنشى سەسسيادا 25 دەپۋتات مەنى ەڭبەكشىقازاق اۋداندىق ءماسليحاتى دەپۋتاتتار جينالىسىنىڭ حاتشىلىعىنا سايلادى. ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن ۋاقىت تالابىنا ساي ءجۇرگىزدىك. قاراپ وتىرسام, سودان بەرى 20 جىل ۋاقىت وتە شىعىپتى.
العاشقى جىلدارى دەپۋتاتتار ءوز مىندەتتەرىن جەتە ءتۇسىنە بەرمەدى. ءماسليحاتتار مەن اكىمشىلىكتەر «جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارى» دەگەن جالپى اتاۋعا بىرىكتىرىلگەنىمەن, ۇيىمداستىرۋشىلىق جاعىنان جەرگىلىكتى ورگاندار ءبىر-بىرىنەن بولىنگەن, ارقايسىسىنىڭ وكىلەتتىگى, ماسەلەلەر اياسى مەن ءوز قۇزىرەتى بار ەكەنىنە دەپۋتاتتار دا جەتە ءمان بەرە قويمادى. بۇرىنعى سارىنعا ءتۇسىپ كەتكەن كەزدەر دە از بولمادى. ءبىز وسى ماسەلەنى تياناقتاۋ ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا جانە ەل زاڭدارىنا, پرەزيدەنت وكىمدەرىنە, پارلامەنت پەن ۇكىمەتتىڭ اكتىلەرىنە, ءماسليحات رەگلامەنتىنە باسا نازار اۋداردىق. سونىڭ ناتيجەسىندە اۋداندىق ماسليحاتقا ءتورت جىل سايىن سايلانعان دەپۋتاتتار ءوز ءمىندەتتەرىن ويداعىداي ورىنداپ, سايلاۋشىلار كوڭىلىنەن شىقتى. ولاردىڭ سول كەزدەگى ەلباسىنىڭ سارا ساياساتىن جۇرتقا جەتكىزىپ, تاۋەلسىزدىكتى باياندى ەتۋ جولىنداعى ەڭبەگىن قازىر كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى ەتىپ ايتىپ ءجۇرمىز.
1999 جىلى ەلىمىزدە «وتان» حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ قۇرىلۋى اۋىل حالقى ءۇشىن دە ۇلكەن ساياسي بەتبۇرىستى وقيعا بولدى. اۋداندىق پارتيا ۇيىمىنىڭ ءبىرىنشى توراعاسى بولىپ مەن سايلانعان ەدىم. ەندى ءماسليحاتتار زاڭ شەڭبەرىندە جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ەركىندىگى مەن ەرىكتى ءىس-ارەكەت ەتۋىن قامتيتىن فۋنكتسيالارعا يە بولدى.
بارىمىزگە ءمالىم, 2001 جىلى قاڭتاردا ەل پارلامەنتى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى» زاڭ قابىلدادى. ەلباسىمىزدىڭ باستاماسىمەن زاڭنان كەيىن ءماسليحاتتارعا قوسىمشا وكىلەتتىكتەر بەرىلدى. بۇل بەدەلدى ءوسىرىپ, ابىرويدى ارتتىردى.
اۋدانىمىزدا 111 اۋماقتىق, وكرۋگتىك جانە ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ 777 مۇشەسى بار. 2014 جىلدىڭ ناۋرىز-ءساۋىر ايلارىندا كوميسسيا مۇشەلەرىنە سايلاۋ مەرزىمى اياقتالۋىنا بايلانىستى سايلاۋ وتكىزۋگە دايىندىق جۇرگىزىلۋدە. 2013 جىلعى جەلتوقساندا پرەزيدەنتىمىز ن.نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن ءماسليحاتتاردىڭ رەگلامەنتىن بەكىتۋى اتقارۋشى ورگاندارمەن تىعىز بايلانىستىرىپ, ورتاق ىسكە ءبىر كىسىدەي جۇمىلۋعا مۇمكىندىك بەردى.
وسى ارادا قازىرگى اۋداندىق ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ قۇرامىنا توقتالا كەتسەم دەيمىن. 23 دەپۋتاتتىڭ 8-ءى ايەل, بارلىعى 6 ۇلت وكىلدەرىنەن تۇرادى. 14-ءى – كاسىپكەر, ۇجىم باسشىلارى, 3-ءۋى – مەكتەپ ديرەكتورلارى, 4-ءۋى – مەديتسينا مەكەمەسىنىڭ باسشىلارى, 9-ى – «اۋدانىمىزدىڭ قۇرمەتتى ازاماتتارى». العاشقى كۇنى ءار دەپۋتاتقا كۋالىك, توسبەلگىلەرىن تاپسىرۋ ادەمى ۇردىسكە اينالعان. دەپۋتاتتار ءۇش تۇراقتى كوميسسياعا ءبولىنىپ, ونىڭ باسشى ورگاندارى سايلانادى. جۇمىس بارىسى سول كوميسسيالاردىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن ۇيىمداستىرىلىپ وتىرادى.
دەپۋتاتتاردىڭ نەگىزگى جۇمىسى ءماسليحات سەسسياسى ارقىلى جۇرگىزىلەتىن بولعاندىقتان كەزەكتى, كەزەكتەن تىس سەسسيالاردىڭ زاڭعا سايكەس وتۋىنە ەرەكشە ءمان بەرىلەدى. سوندىقتان دا جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ تۋرالى زاڭدا اۋداندىق سەسسيادان سەبەپسىز ءۇش رەت قالعان دەپۋتات وكىلەتتىگىنەن ايىرىلاتىنى بەلگىلى. بۇگىنگى تاڭعا دەيىن 5-شاقىرىلىم دەپۋتاتتارى 25 سەسسيا وتكىزىپ, 121 ماسەلە قارادى. ماسەلەلەردىڭ بارلىعى دەرلىك ادىلەت باسقارماسىندا تىركەلىپ, استاناداعى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ورگاننىڭ ساراپتاماسىنان وتكىزىلدى. ماسليحاتتاعى تۇراقتى كوميسسيالار ەسەپتى كەزەڭدە 30-دان اسا وتىرىس جاساپ, وندا اۋدان تۇرعىندارىنىڭ ەكونوميكالىق, مادەني-الەۋمەتتىك جاعدايلارىن جاقسارتۋعا بايلانىستى باستى جۇمىستارعا جەتە كوڭىل ءبولدى.
ەڭبەكشىقازاق اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ اۋداننىڭ ەكونوميكالىق دامۋى, سالاماتتى ءومىر سالتىنا وراي, تۋريزم جانە سپورت ماسەلەلەرى, اسكەرگە شاقىرىلاتىن جاستارمەن جۇمىس ۇيىمداستىرۋ, «ءدىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭنىڭ تالاپتارىن ورىنداۋ, وقۋشىلاردىڭ جازعى دەمالىسىن ۇيىمداستىرۋ, وقۋشىلاردى ءبىر مەزگىل ىستىق تاماقپەن قامتاماسىز ەتۋ, انا مەن بالاعا جاعداي جاساپ, ءولىم دەڭگەيىن تومەندەتىپ, الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ, ونىڭ مولشەرلەرىن بەلگىلەۋ جانە مۇقتاج ازاماتتاردىڭ جەكەلەگەن ساناتتارى تىزبەسىن ايقىنداۋ قاعيدالارى اركەز نازاردا.
بارشامىزعا بەلگىلى ەلىمىزدەگى قوعامدىق ءومىردى دەموكراتيالاندىرۋدىڭ اسا ماڭىزدى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى باسقارۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن قۇرۋ بولىپ تابىلادى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ «جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ – قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىسىنىڭ تۇپكىلىكتى نەگىزدەرىنىڭ ءبىرى», دەدى. ونىڭ ودان ارعى ۇتىمدى قالىپتاسۋى ورايىنداعى تاياۋداعى جانە ۇزاق مەرزىمدى مىندەتتەرى مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2012 جىلعى 28 قاراشاداعى №438 جارلىعىمەن بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى دامىتۋ تۇجىرىمداماسىندا ايقىندالعان.
بارشاعا بەلگىلى, 2013 جىلدىڭ تامىزىندا تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىندا تۇڭعىش رەت بيلىكتىڭ جەرگىلىكتى ورگاندارى باسشىلارىنىڭ سايلاۋى وتكىزىلدى. بۇل ەل ومىرىندەگى باستى قوعامدىق ساياسي وقيعاعا اينالدى. بۇل شارانى اۋداندىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتتارى ءوز سايلاۋشىلارى الدىنداعى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىگى مول ءىس رەتىندە قابىلداپ, ويداعىداي وتكىزدى. سايلاۋ قورىتىندىلارى اشىق تا مولدىرلىگىمەن زامان قالاپ وتىرعان دەموكراتيالىق ءىس-تاجىريبە قاعيدالارىنا تولىق سايكەس كەلەتىندىگىن كورسەتتى. اۋداندىق ءماسليحات دەپۋتاتتارى 78 كانديداتتىڭ 26-سىن 4 جىلعا قالالىق, اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ اكىمى ەتىپ سايلادى.
ءوزىم ءبىرىنشى شاقىرىلىمىنان بەرى حاتشى بولىپ كەلە جاتقان اۋداندىق ءماسليحات الدىندا تۇرعان باستى مىندەت ەلباسىنىڭ «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا بەلگىلەنگەن مىندەتتەردى سايلاۋشىلارعا جەتكىزە وتىرىپ, ونىڭ ورىندالۋىنا ۇيىتقىلىق جاساۋ. اعىمداعى جىلعى 14 ناۋرىزدا ءماسليحاتتاردىڭ قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەي باستاعانىنا 20 جىل تولادى. بۇل وتانىمىزدىڭ بۇگىنگىدەي ابىرويلى بيىككە جەتۋ جولىندا جەرگىلىكتى ورگاننىڭ ءبىر بەلەسى دەسەك, ءجون بولار. اتاۋلى كۇندى دەپۋتاتتار ءماسليحات جۇمىسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋدەگى ىزدەنىستەرىمەن قارسى الۋ نيەتىندە. جانە ەلباسى جۇكتەگەن قازاقستاننىڭ وركەنيەتتى 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ جونىندەگى بىرەگەي باستاماسىنا ءوز ۇلەستەرىن قوساتىنىنا سەنىمىمىز مول.
ءادىلباي تالقامباەۆ,
ەڭبەكشىقازاق اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى.
الماتى وبلىسى.
