11 اقپان، 2014

بيىلعى باعدارلى قۇجات ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرى مول ەكەنىن كورسەتتى

164 رەت كورسەتىلدى
جەكسەنباي دۇيسەباەۆقوعامنىڭ قوزعاۋشى كۇشتەرىنىڭ ءبىرى – ەكونوميكانىڭ قىر-سىرلارى كوپ، ماعىناسى تەرەڭ. ەكونوميكا دەگەنىمىز بۇگىنگى تاڭدا – الەم دامۋىنىڭ نەگىزى. جەر بەتىندە قانشا مەملەكەت بولسا، سونىڭ ءبارىنىڭ دە قالىپتاسۋى، وركەندەۋى تىكەلەي ولاردىڭ ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرىنە بايلانىستى. بارلىق ەلدەردىڭ ەكونوميكاسى، تۇپتەپ كەلگەندە، جاھاندىق ەكونوميكانى قۇرايدى. 2014 جىلعى 17 قاڭتارداعى جولداۋىندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى ەكونوميكالىق دامۋ كەزەڭدەرىنىڭ قانداي باعىتتاردى قامتيتىنىن، ولاردىڭ ناقتى-ناقتى قاعيداتتارىن ايقىنداپ بەردى. ەلباسى الەمنىڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋ جولىندا ەكى كەزەڭگە بولىنەتىن جۇمىستاردى اتقارۋىمىز قاجەت ەكەنىن جەتكىزدى. ءبىرىنشى كەزەڭ XXI عاسىرداعى «مۇمكىندىكتەر كوزىن» پايدالانا وتىرىپ، جاڭعىرۋ سەرپىلىسىن جاساۋ قاجەت بولاتىن 2030 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدى قامتىسا، ەكىنشى كەزەڭ 2030-2050 جىلدار ارالىعىندا ەلىمىزدىڭ عىلىمي قامتىمدى جانە جاسىل ەكونوميكا قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن ورنىقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت ەكەنىن مالىمدەدى. جالپى، ەكونوميكانىڭ نەگىزى، ءبىر جا­عى­نان العاندا، فيلو­سو­فيا­مەن ۇش­تا­سىپ جاتادى. ءويت­كە­نى، ءومىردىڭ ءوزى – في­لو­­سوفيا. ال ەكونوميكا ءومىر­دىڭ كور­سەت­كىش­تەرىن جان-جاقتى دالەل­دەيدى. ياعني قوعامنىڭ العا قويعان ماق­سا­تىن، تىنىس-تىرشىلىگىن، باي-قۋاتتىلىعىن، قازىر­گى نا­رىق زامانىندا باسە­كە­لەس­تىك­كە قابىلەتتىلىگىن ايقىنداپ بەرە­دى. ەكونوميكانىڭ ەڭ باستى قۇن­دى­لىعى ادامي كاپيتالدى دامىتۋ بولىپ تابىلادى. وسىدان كەلىپ ەكونوميكاعا دەگەن كوزقاراس قالىپتاسادى. جالپى، كولەمى مەن اۋقىمى جاعىنان العاندا، بۇل – ۇلكەن دۇنيە. مەملەكەتتىڭ بارلىق ماسەلەسىن شەشىپ بەرەتىن، الەمدىك جاعدايعا اسا زور ىقپال ەتىپ وتىراتىن، ومىرگە دەگەن جولدى اشىپ وتىراتىن قوعامدىق قاتىناستىڭ ماڭىزدى ءبىر سالاسى. ەكونوميكانى تالداپ، زەرتتەمەي، ونى تەرەڭ تۇسىنبەي تۇرىپ، قوعامدى العا باستىرۋ مۇمكىن ەمەس. سونداي-اق، قايتا ورالىپ كەلىپ تۇراتىن قارجى داعدارىسىن جەڭىپ شىعۋ دا مۇمكىن ەمەس. وسى ورايدا ەلىمىزدە قانشاما حالىقارالىق ەكونوميكالىق فورۋمدار ءوتىپ جا­تىر؟ وسىنداي جاھاندىق ويلار ورتاعا سالىناتىن جيىنداردا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ ناقتى-ناقتى ۇسىنىستارى مەن كوزقاراسىن ايتىپ، جاھاندىق ەكونوميكاداعى ەلىمىزدىڭ الاتىن ورنىن، الداعى كوزدەگەن ماقساتتارىن مالىمدەپ كەلەدى. سونىڭ بارلىعى نە ءۇشىن جاسالىپ جاتىر دەسەك، تابيعي بايلىعىمىزدى يگەرۋدە جانە قوعامدى دامىتۋدا تەك قانا ءوز كۇشىمىزدى پايدالانۋمەن شەكتەلمەي، ءبىزدىڭ ەلىمىزگە ءۇردىسى قالىپ­تاسقان، الەمدەگى باسەكەگە قابىلەتتى شەتەلدەردىڭ بىلىكتى ينۆەس­تورلارىن تارتۋ ماقساتىندا ىسكە اسىرىلۋدا. سول ارقىلى ءوزىمىزدىڭ ىشكى ەكونوميكالىق جاعدايىمىزدى رەتتەۋگە مۇمكىندىك تۋادى. بۇل – ءبىرىنشى ماسەلە. ال ەكىنشى ماسەلە – ادامي كاپيتالدى دامىتۋ بارىسىندا ماماندارىمىزدى كەڭ اۋقىمدى تۇردە جاڭا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيانى يگەرۋگە جان-جاقتى بەيىمدەپ، سول ارقىلى ەكونوميكانى ىلگەرى باستىرۋ قاجەت. ۇشىنشىدەن، ادامزات بالاسى قاي قوعامدا ءومىر سۇرسە، سول قوعامنىڭ تۇراقتى بولعانىن قالايدى. دامۋ ۇردىسىندە تۇراقتىلىعى، ءوزارا كەلى­سىمى، قالىپتاسقان مادەنيەتى بار قو­عامنىڭ بولاشاعى دا زور بولماق. بۇل قۇندىلىقتار دا ەكونوميكانىڭ ءبىر ىرگەتاسى بولىپ تابىلادى. وسى فاكتورلاردى ەسەپكە الا وتى­رىپ، قازىرگى ۋاقىتتا ءبىزدىڭ ەلدە ءارتۇرلى باعىتتاعى بىرنەشە ماڭىز­دى جوبالار قولعا الىنۋدا. سو­نىڭ ىشىندە نەگىزى ىسكە اسىرىلاتىن جوبالاردىڭ باعىت-باعدارى ەلىمىز­دىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى دامۋ كەزەڭىن قامتىعان مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قا­لىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى ستراتەگيالىق جولداۋىندا كورىنىس تاپقان. ەلباسى ءوز سوزىندە: «ءبىزدىڭ ەلىمىز بىرقاتار ارتىقشىلىقتارعا يە. جاراتقان بىزگە كوپ تابيعي باي­لىق سىيلاعان. باسقا ەلدەر مەن حالىقتارعا ءبىزدىڭ رەسۋرستارى­مىز قاجەت بولادى. بىزگە ءوز تا­بي­عي بايلىقتارىمىزعا دەگەن كوزقارا­سىمىزدى وي ەلەگىنەن وتكىزۋدىڭ قاعيداتتى ماڭىزى بار. ءبىز ولاردى ساتۋدان قازىنامىزعا كىرىس قۇيا وتىرىپ، ولاردى دۇرىس باسقارۋدى، ەڭ باستىسى، ەلىمىزدىڭ تابيعي بايلىعىن ورنىقتى ەكونوميكالىق وسۋگە بارىنشا ءتيىمدى كىرىكتىرۋدى ۇيرەنۋىمىز كەرەك»، دەگەن بولاتىن. جالپى، ءبىزدىڭ ەلىمىزدە تابيعي قازبا بايلىقتار بار، بىراق ولاردىڭ كوزدەرى دە ءبىر كەزدەرى سارقىلۋى مۇمكىن. ال ءبىزدىڭ ۇلان-عايىر جە­رى­مىز بار. جەر كولەمى بويىنشا قا­زاقستان الەمدە توعىزىنشى ورىن­دى الادى. مىسالى، الداعى كەزەڭدەردە حالىق سانى وسەدى، الايدا، جەردىڭ كولەمى وسپەيدى. سوندىق­تان وسى ەكى بايلىقتى – جەرىمىز بەن ادامي كاپيتالىمىزدىڭ مول مۇمكىندىكتەرىن پايدالانا وتىرىپ، ەكونوميكامىزدى وركەندەتۋ باستى ماقساتىمىزعا اينالۋدا. ءبىز جەر قويناۋىنداعى باي­لىعى­مىزدى ساقتاپ، بولاشاق ۇرپاققا قالدىرۋدى ويلاۋىمىز كەرەك. ەل­باسى وسىنداي ويلارىن ۇنەمى اي­تىپ جۇرگەنى انىق. حالىق وسكەن سوڭ، ازىق-ت ۇلىك قاجەتتىلىگى ارتا تۇسەدى. قازىر الەم بويىنشا 1 ملرد.-قا جۋىق ادام تاماق جەتىسپەۋشىلىكتىڭ زاردابىن شەگىپ وتىر. ازىق-ت ۇلىكتى ءوندىرۋ سالاسىن دامىتۋدا ءبىزدىڭ ەلدىڭ مۇمكىندىگى زور. ەگىن، مال شارۋا­­شى­لىعى، باۋ-باقشا، كوكونىس ءوسىرۋ جانە باسقا دا سالانى زاما­ناۋي تەحنولوگيالاردىڭ كۇشى­مەن دامىتا بىلسەك، ەكونوميكامىزدى العا باستىرامىز. ەلباسى تەك قانا شيكىزاتقا تاۋەلدى بولىپ قالماي، ەكونوميكامىزدى ءارتاراپتاندىرۋ قاجەت دەگەن ساياسات ۇستانۋدا. قاشاندا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار ءوز بەتىنشە دامىمايدى، بىزگە نارىققا ءتوزىمدى، بەيىمدەلگەن ءتيىمدى تەحنولوگيالار كەرەك. ول ءۇشىن قانداي قادامدار جاساۋ كەرەك دەسەك، «بولاشاعى زور ۇلتتىق كلاستەرلەر قالىپتاستىرۋ جونىندە ناقتى جول كارتالارىن ازىرلەۋ اسا ماڭىزدى»، – دەدى ەلباسى. ال ەندى ۇستىمىزدەگى جىلعى جاڭا جولداۋىندا مەملەكەت باسشىسى بۇگىندە وتانىمىزدىڭ جەتىستىكتەرى ءاربىر ازاماتتىڭ ۇلتتىق ماقتانىشى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. كۇشتى، قۋاتتى مەملەكەتتەر عانا ۇزاقمەرزىمدى جوسپارلاۋمەن، تۇراقتى ەكونوميكالىق وسۋمەن اينالىساتىنىن ايتتى. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى بارلىق سالانى قامتيتىن جانە ۇزدىكسىز ءوسۋدى قامتاماسىز ەتەتىن جاڭعىرۋ جولى ەكەنىن مالىمدەي كەلىپ: «ول – ەلدىگىمىز بەن بىرلىگىمىز، ەرلىگىمىز بەن ەڭبەگىمىز سىنالاتىن، سىنالا ءجۇرىپ شىڭدالاتىن ۇلكەن ەمتيحان. ستراتەگيانى مۇلتىكسىز ورىنداپ، ەمتيحاننان مۇدىرمەي ءوتۋ – ورتاق پارىز، ابىرويلى مىندەت!»، دەدى ن.ءا.نازارباەۆ. مەملەكەت باسشىسىنىڭ سترا­­تە­گيالىق جولداۋىندا ەل دامۋىنىڭ جولدارى كەزەڭ-كەزەڭىمەن، ساتى-سا­تىسىمەن ايقىن كورسەتىلگەن. ەن­دى ونى ۇكىمەت، ءبىزدىڭ قوعام، ازامات­تارىمىز ناتيجەلى ىسكە اسى­رۋى قاجەت. بولاشاققا نىق قا­دام جاساپ، كەلەشەك ۇرپاققا ءداس­تۇرلى، جان-جاقتى نىعايعان، باسە­كە­لەستىككە توتەپ بەرە الاتىن مىقتى ەكونوميكانى قالدىرۋعا مىندەتتىمىز. وسى ورايدا، ەلدىڭ دامۋىنا سۇبەلى ۇلەس قوساتىن ءىرى-ءىرى باعدارلامالاردى ىسكە اسىرا بىلسەك، ۇتارىمىز كوپ. قازىر ءبىز ۋاقىتتى ۇنەمدەي بىلۋگە ۇيرەنۋىمىز كەرەك. ويتكەنى، نا­رىق زامانى كەزىندە ءار مينۋت تا، ءار سە­كۋند تا – اقشا! بوسقا جاساعان ءار قا­دا­مىمىز – اقشا شىعىنى. سون­دىق­تان ۋاقىتتى ءتيىمدى پايدالا­نىپ، «جەتى رەت ولشەپ، ءبىر رەت كەسىپ» جاساعان جۇمىسىمىز تابىس اكەلۋى ءتيىس. ەلىمىزدى كوركەيتۋ ءۇشىن اتسالىسۋ – بارشا ازاماتتىڭ پارىزى. بۇگىنگى تاڭدا ەلباسىنىڭ 2012 جىلعى 14 جەلتوقسانداعى جول­داۋ­ىندا جاريا ەتىلگەن تاپسىرما­لاردى ورىنداۋ ءىسى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە بارلىق سالادا جۇزەگە اسى­رى­لا باستادى. ايتالىق، ۇكىمەت ناقتى باعدارلامالاردى ءازىر­لەپ، ىسكە قوسۋدا. ال پارلامەنت جول­داۋ­دا كورىنىس تاپقان باعىتتار بويىن­شا زاڭداردى جەتىلدىرۋ ءۇستىن­دە. جولداۋداعى بارلىق سالانى قام­تى­عان جاڭا باعىتتاردى جۇزەگە اسى­رۋعا قاجەتتى زاڭنامالىق بازا قا­لىپ­تاستىرىلۋدا. پارلامەنت ەكو­نو­مي­كالىق دامۋدى زاڭنامالىق تۇر­عى­دا قامتاماسىز ەتىپ وتىرۋى ءتيىس. ءومىر ءبىر ورىندا تۇرمايدى، ەكونوميكالىق قاتىناستار دا ۇنەمى وزگەرىستەرگە ۇشىراپ وتىرادى. ال ءومىر مەن ەكونوميكانىڭ اراسىندا تىعىز بايلانىس بار ەكەنىن جوعارىدا ايتىپ ءوتتىم. سوندىقتان وسى ەكى فاكتور وزگەرىپ جاتسا، ارينە، زاڭدار دا وزگەرەدى. زاڭ دا ءبىر قالىپقا قۇيىپ قويعان نە قاتىپ قالعان دۇنيە ەمەس. سوندىقتان مەملەكەت العا باسۋى ءۇشىن ساپالى ءارى ءتيىمدى زاڭ قاجەت. زاڭ بولماسا، قوعامدا ەشتەڭە جاساي المايسىڭ. ءبىز كوپتەگەن ماسەلەلەردى شەشۋدە ۋاقىتىمىزدى جوعالتىپ جاتامىز. ۋاقىتتى ۇنەمدەۋ وسى جەردە دە كەرەك-اق. كەيدە بىزدەر ءبىر زاڭدى قابىلداپ جاتامىز، ارتىنشا ءبىر جىلدان كەيىن وعان وزگەرىستەر ەنگىزىپ، جاڭادان قابىلداۋعا ءماجبۇر بولامىز. بىزدەر كوپ جىلعا قىزمەت جاسايتىن زاڭداردى قابىلداۋىمىز كەرەك. ناقتى ەكونوميكادا، ناقتى نارىقتا تۇبەگەيلى، ناقتى زاڭ قاجەت. ءبىز قازىر زاڭ جوبالارىمەن جۇمىس ىستەۋدە وسى جاعىنا تەرەڭىرەك ءمان بەرۋدەمىز. زاڭ نەعۇرلىم كوپ جىل جۇمىس جاساسا، سوعۇرلىم ونىڭ قوعامعا تيگىزەتىن پايداسى دا كوپ بولماق. ەكونوميكامىز تۇراقتى، زاڭدارىمىز ساپالى بولسا، سونىڭ ءبارىن ءبىر جۇيەدە دامىتساق، ارينە، ءبىزدىڭ ەلىمىز باي ءارى قۋاتتى بولىپ، ءوزىنىڭ جاعدايىن، الەۋەتىن جاقسارتا تۇسەتىنى ءسوزسىز. ەكونوميكا دامىعان تۇستا، باسقارۋ جۇيەسى دە زامان اعىمىنان قالىپ قويماۋى كەرەك. ونىڭ ناتيجەلى، تۇبەگەيلى وزگەرىپ وتىرۋى، قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەۋدە كەدەرگىلەردى دەر كەزىندە جويىپ، نارىق زامانىنىڭ دامۋىنا سايكەس بولۋى ەڭ باستى فاكتوردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. بيىلعى جولداۋدا ەلباسىمىز: «ەكونوميكادا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ جىل سايىنعى ءوسىمىن 4 پايىزدان كەم ەتپەۋ جوسپارلانۋدا. ينۆەستيتسيا كولەمىن قازىرگى 18 پايىزدان بۇكىل ىشكى جالپى ءونىم كولەمىنىڭ 30 پايىزىنا دەيىن ۇلعايتۋ كەرەك. ەكو­نوميكانىڭ عىلىمي قامتىمدى مودەلىن ەنگىزۋ قازاقستاننىڭ ەكس­پور­تتىق الەۋەتىندەگى شيكىزاتتىق ەمەس ءونىمنىڭ ۇلەسىن 70 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋ ماقساتىن كوزدەيدى»، دەپ اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار، تاياۋ­داعى 10-15 جىلدا عىلىمي قام­تىمدى ەكونوميكالىق بازيس جاساۋ كەرەك ەكەنىن، ونسىز ءبىز الەمنىڭ دامىعان ەلدەرى قاتارىنا قوسىلا المايتىنىمىزدى ەسكەرتتى. مۇنى تەك قانا دامىعان عىلىم ارقىلى شەشۋگە بولاتىنىن ايتتى. ەلباسى ءبىزدىڭ الدىمىزعا قا­زاقستان 2050 جىلعا قاراي الەمنىڭ ەڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىندا بولۋعا ءتيىس دەگەن اسقارالى مىندەت قويدى. جانە الداعى ۋاقىتتا قار­قىندى دامىپ كەلە جاتقان ەلدەر اراسىنداعى باسەكەلەستىكتىڭ قاتال بولاتىنىن ەسكەرتتى. وتىز ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋعا مۇمكىندىگىمىز بار ما؟ وعان ءبىزدىڭ مۇمكىندىگىمىز مول. بارلىق بايلىقتارىمىز بەن قۇندىلىقتارىمىزدى ءتيىمدى پايدالانىپ، ادامي كاپيتالىمىزدى دامىتا وتىرىپ، زامان تالابىنا ساي، باسەكەگە قابىلەتتى تاۋارلارىمىزبەن ەلدىڭ ىشكى سۇرانىسىن قامتاماسىز ەتىپ، سىرتقى نارىققا دا شىعارىپ، كەدەرگى كەلتىرەتىن ماسەلەلەردى شەشىپ، الەمگە شىعا­تىن جولدى اشىپ، ءبىلىمدى دە ءبى­لىكتى عالىمدارىمىزدى تارتا وتى­رىپ، جاڭا تەحنولوگيالاردى يننوۆاتسيالىق جولمەن العا باس­تى­رىپ، ءبىر ەل، بىرلىگى مىقتى حا­لىق رەتىندە جۇمىس جاساساق، البەت­تە، ءبىزدىڭ وتىز ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋى­مىزگە مۇمكىندىگىمىز مول. مەملە­كە­تىمىز ەۋروپا مەن ازيانىڭ كىن­دى­گىندە ورنالاسقان. بارلىق ءمۇم­كىن­دىك­تەرىمىزدى ءتيىمدى جانە دۇرىس پايدا­لانا الساق، ەلىمىزدىڭ وتىز ەمەس، ودان دا جوعارى دەڭگەيگە كوتە­رى­لەتىن، بيىك مەجەلەرگە قول جەتكى­زە­تىن، اشىق ساياسات جۇرگى­زەتىن، الەم ەلدەرى ساناساتىن، تۇ­راق­تى ەكونو­مي­كاسى بار، مادەني-رۋحا­ني قۇندى­لىقتارىمەن ماقتانا الاتىن مەملەكەتكە اينالاتىنىنا سەنىمىم مول. جەكسەنباي دۇيسەباەۆ، پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى، «نۇر وتان» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى.
سوڭعى جاڭالىقتار

پولياك اندەرى ورىندالدى

ونەر • بۇگىن، 09:00

ءتورت تىلدە جازىلعان كىتاپ

ايماقتار • بۇگىن، 08:55

كەلەسى قارسىلاس – سەربيا

تەننيس • بۇگىن، 08:51

ءوندىرىس ورىستەگەن ءوڭىر

ايماقتار • بۇگىن، 08:49

سۇرانىس پەن ۇسىنىستىڭ اراسى

ءبىلىم • بۇگىن، 08:43

ىرىستى ىنتىماقتىڭ ۇيىتقىسى

ەلباسى • بۇگىن، 01:03

ينۆەستيتسيا ءۇشىن تارتىمدى ەل

تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعى • بۇگىن، 00:38

كونە مۇرالار – حالىق قازىناسى

رۋحانيات • بۇگىن، 00:12

اتام ايتقان جارىق جۇلدىز

تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعى • بۇگىن، 00:04

يراننىڭ تاڭداۋى

ساياسات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار