جاڭالىعى كوپ جاڭا ماۋسىم

وڭىردە مادەنيەت سالاسىنا تەرەڭ ساراپتاما جاسالىپ, ساپاسىن دامىتۋ تۇجىرىمداماسى ازىرلەنگەن. ونىڭ ىشىندە ءتۇرلى مادەنيەت مەكەمەلەرى ونىم­دىلىگىنىڭ نەگىزگى كورسەتكىشىن (كرى) كوتە­رۋ جوسپارى ءتۇزىلىپ, قىزىقتى يدەيالار ۇسىنىلعان. مىسالى, كىتاپحانالاردا تەك كىتاپ وقىپ قويماي, تۇرعىنداردىڭ باس قوسىپ, ۋاقىتىن ءتيىمدى وتكىزۋگە مۇمكىندىك جاساۋ, تەاترلار, تسيرك پەن زووباقتىڭ جۇمىسىن جاڭا دەڭگەيگە كو­تەرۋ جوسپارلانعان. بيىل كوكتەمدە ەلىمىز بويىنشا العاشقى وتباسىلىق كىتاپحانا شىمكەنتتە اشىلدى. كىتاپ­حا­نانىڭ ەرەكشەلىگى – وتباسىمەن بىر­گە ءتيىمدى ۋاقىت وتكىزۋگە جانە بالالار دەمالىسى ءۇشىن قولايلى جاعداي جا­سال­عان. مۇندا ۇيىرمە جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە, ءىس-شارالار وتكىزۋگە, كوۆور­كينگ, قاۋىمداستىقتار مەن كلۋبتاردى دامىتۋعا مۇمكىندىك بار. ياعني تۇر­­­عىندار كىتاپ وقۋمەن قاتار شاحمات, توعىزقۇمالاق ويناپ, اڭگىمە-دۇ­كەن قۇرا الادى. سونداي-اق جۋىردا تا­ۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعى اياسىندا «زا­عيپتارعا كىتاپ سىيلا» اكتسيا­سى باستالدى. كوزى كورمەيتىن جانە نا­شار كورەتىن ازاماتتارعا ارنالعان ارنا­يى كىتاپحانانىڭ دىبىس جازۋ بو­لى­­مىنە كەلگەن تەاتر اكتەرلەرى مەن بەل­گى­لى ونەر يەلەرى اكتسياعا ءوز ۇلەسىن قوستى. وقۋعا ۇسىنىلعان 30 اۆتوردىڭ ىشىندە ەلىمىزگە بەلگىلى جانە جەرگىلىكتى اقىن-جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارى بار. كىتاپحاناداعى كىتاپ قورى 140 مىڭنان اسادى. ونىڭ ىشىندە 45 611 «سويلەيتىن» كىتاپتى تىڭداۋعا بولادى. دىبىس جازۋ بولىمىندە بۇگىندە 677 كىتاپ وقىلعان, كوبەيتىلگەنى – 5 931 دانا. جالپى, بيىلعى ءبىرىنشى جارتى­جىلدىقتا كىتاپحاناعا كەلۋشى وقىرماندار سانى 83 739 بولىپ, جوسپار ورىندالدى. سونداي-اق بيىل جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن كىتاپ الۋعا 26 ملن 257 مىڭ تەڭگە ءبولىنىپ, قور تولىققان. قازىرگى ۋاقىتتا قالاداعى 42 كىتاپحانانىڭ قورى 1 291 623 داناعا جەتىپ وتىر. جاسىراتىنى جوق, وقىرماندار مەن كورەرمەندەر قاتارىنىڭ, وتكىزىلەر ءىس-شارالاردىڭ ارتۋىنا پاندەميا كەرى اسەرىن تيگىزۋدە. مىسالى, تەاترلارعا كەلۋشى كورەرمەندەر سانى بيىلدىڭ التى ايىندا جوسپارلانعان كورسەتكىشتىڭ 33%-ىن قۇراعان. ياعني جوسپارلانعان 94 258 كورەرمەننىڭ 30 981-ءى كەلگەن. بۇعان بىرنەشە سەبەپ بار. سالا ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, بىرىنشىدەن, قاڭتار-اقپان ايلارىندا زالدىڭ سىيىمدىلىعى 30%-دان اسپاۋى, ناۋرىز ايىنان باستاپ كورەرمەندەر سانى 100-دەن اس­پاۋى ءتيىس بولدى. قۋىرشاق جانە جاس­وسپىرىمدەر تەا­ترىن­دا نەبارى 96 ورىن بار. كارانتيندى تالاپتارعا سايكەس 32 ورىنعا عانا رۇق­سات بەرىلگەن. بۇعان دەيىن بۇل تەاتر قويى­لىم­دارىنىڭ 90%-ى بالاباقشالار مەن مەك­تەپتەردە وتەتىن. قازىرگى جاعدايدا ونداي مۇمكىندىك جوق. دەگەنمەن تەاتر ۇجىم­دا­رى جۇمىسىن توقتاتقان جوق, ىزدەنىسىن جالعاستىرىپ جاڭا قويىلىمدار ۇسىنۋدا.

ەلىمىز ەگەمەندىك العان 1991 جىلى قالادا 2-3 تەاتر عانا بولسا, بۇگىندە 6 بىردەي تەاتر مەگاپوليس مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. ولاردىڭ ىشىندە العاش بولىپ تەاتر ماۋسىمىن شىمكەنت قالالىق قۋىرشاق جانە جاسوسپىرىمدەر تەاترى اشسا, جۋىردا ورىس دراما تەاترىنىڭ ۇجىمى كورەرمەندەرىمەن قايتا قا­ۋىش­تى. مەگاپوليستەگى قاراشاڭىراق ج.شانين اتىنداعى اكادەميالىق قازاق دراما تەاترى مەن وزبەك تەاترى دا كەزەكتى ماۋسىمىن باستادى. شىمىلدىعىن 88-ءشى رەت تۇرگەن ج.شانين اتىنداعى اكادەميالىق قازاق دراما تەاترى ۇجىمى جاڭا ماۋسىمدى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىنا وراي د.رامازاننىڭ «ابىلاي حاننىڭ ارمانى» تاريحي دراماسىمەن اشۋدى ءجون ساناپتى. قويۋشى رەجيسسەرى – ش.ايتماتوۆ اتىنداعى حالىقارالىق سىيلىقتىڭ لاۋ­رەا­تى ق.قاسىموۆ. تاريحي درامادا ەل ىرگەسىن بۇزباي, بىرلىگىن بەكەم ۇستاۋعا قاجىر-قايراتى مەن پاراساتىن سارقا جۇمساعان دانا قولباسشى حان ابىلايدىڭ ىشكى جانە سىرتقى دۇشپاندارمەن ارپالىسى, قازاق ەلىن ءبىر تۋ استىنا بىرىكتىرۋدى اڭساعانى كورىنىس تاپقان. العاش رەت بۇل قويىلىمنىڭ تۇساۋكەسەرى قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا وراي ساحنالانعان. بۇگىندە سپەكتاكلدىڭ اكتەرلىك قۇرامىندا ءبىرشاما وزگەرىس­تەر بار. ال جاڭا ماۋسىمداعى ەڭ ما­ڭىزدى جاڭالىق – قازاقستاننىڭ ەڭ­بەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, رەجيسسەر بەكبولات قۇرمانقوجاەۆ قاراشاڭىراققا كوركەمدىك جەتەكشى بولىپ كەلدى. رەجيسسەر بۇعان دەيىن م.اۋەزوۆتىڭ «قاراگوز» جانە ۋ.شەكسپيردىڭ «گاملەت» تراگەدياسىن وسى تەاتر ۇجىمىمەن ساحنالاعان. ءبىر جىلدان اسا ۋاقىت كوركەمدىك جەتەكشىسىز جۇمىس ىستەگەن ۇجىم بۇل وزگەرىستى جاقسىلىققا بالاپ وتىر. سونداي-اق اكتەرلىك قۇرام «بەكزات» ءفيلمىنىڭ باستى كەيىپكەرى – بەكزات ساتتارحانوۆتى سومداعان جاس اكتەر سامات ازىمقۇلوۆپەن تولىققان. «تەاتر قورجىنىندا 40-تان استام سپەكتاكل بار. ولاردىڭ بەسەۋى بالدىرعاندارعا ارنالعان ەرتەگى, حيكاياتتار بولسا, قال­عانى ەرەسەكتەرگە ارنالعان سۇيەكتى قويىلىمدار. جىل سايىن تەاتر رەپەرتۋارىنا 5 قويىلىم قوسىلىپ وتىرادى. پرەمەرانىڭ ۇشەۋى – ەرەسەكتەرگە, بىرەۋى – جاستارعا, بىرەۋى – بالدىرعاندارعا ارنالادى», دەيدى تەاتردىڭ ادەبيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, دراماتۋرگ سايا قاسىمبەك. قىركۇيەك ايىندا تەاتر د.رامازاننىڭ «ابىلاي حاننىڭ ارمانى», م.بايعۇتتىڭ «اسقاروۆتىڭ اق قايىڭدارى», ا.قۇنان­باي ۇلىنىڭ «جەلسىز تۇندە جارىق اي», ۋ.شەكسپيردىڭ «گاملەت», م.بايجيەۆتىڭ ء«تىل تابىسقاندار» تۋىندىسىن ساحنالايدى. «كورەرمەننىڭ قوعامداعى قيلى قاقتىعىستان ءسال دە بولسا تىنىس­تاۋ ءۇشىن تەاترعا كەلەتىنىن ەسكەرسەك, كو­كەي­دە­گى ءتۇيىندى سۇراققا جاۋاپ تاۋىپ, جانىن جۇباتارداي قويىلىمدى ۇسىنۋ – تەاتر­دىڭ باستى ستراتەگيالىق ماقساتى سا­نالادى. تەاتردىڭ بۇگىنگى تاڭدا العا قويعان جوسپارى – زاماناۋي تاقىرىپتى كوبىرەك قولعا الىپ, وسكەلەڭ ۇرپاققا ونەگە بولارلىق سپەكتاكلدەرمەن قورجىن تولتىرۋ. بۇل تاريحي قويىلىمنان باس تارتتى دەگەن ءسوز ەمەس, كەرىسىنشە, كەشەگىمىزدى ساراپتاۋ ءۇشىن بۇگىنگى قوعامداعى قوردالانعان ماسەلەلەردى تارازىلاۋ ارقىلى, ءومىر ءپالساپاسىنىڭ پارقىن ءبىلۋ ماقساتىندا جۇزەگە اسپاق. تەاتردىڭ جاندى اعزا ىسپەتتەس ەكەنىن ەسكەرسەك, شىعارماشىلىق توپ جاس اكتەرلەرمەن تولىقتىرىلىپ, جاڭارىپ وتىرۋى شارت. بۇل شارتتىلىقتى ەسكەرگەن تەاتر باسشىلىعى بيىل دا بىرنەشە جاس ماماندى جۇمىسقا قابىلداپ, اكتەرلىك توپتىڭ نىعايا تۇسۋىنە پارمەن بەردى. البەتتە, «تەاتر قانداي جاڭا قويىلىم دايىنداپ جاتىر ەكەن؟» دەگەن ورىندى سۇراق تۋىندارى ءسوزسىز. تەاتر ۇجىمى ءۇشىن ماڭىزدى ماسەلە دە وسى – جاڭا قويىلىممەن ءوز كورەرمەنىن قۋانتۋ بولىپ سانالادى. قازىرگى تاڭدا تەاتر ۇجىمى جاس دراماتۋرگ م.وماروۆانىڭ «تور» دەپ اتالاتىن پسيحولوگيالىق دراماسىنا قىزۋ دايىندىققا كىرىسىپ كەتتى. جاڭا جىلعا دەيىن كورەرمەندى قىزىقتىراتىنداي باسقا دا تىڭ دۇنيەلەر ۇسىنىلماق», دەيدى سايا قاسىمبەك.

ال شىمكەنت قالالىق قۋىرشاق جانە جاسوسپىرىمدەر تەاترى جاڭا 39-شى ماۋسىمىن ر.وتارباەۆتىڭ «ساعىنىش ءشوبى» قويىلىمىمەن اشقان بولاتىن. تەاتردىڭ رەپەرتۋارىندا بۇگىندە 44 سپەكتاكل بار. بۇل ماۋسىمدا ۋيليام شەكسپيردىڭ «گاملەتى» العاش رەت قۋىرشاق بەينەسىندە ءتىل قاتتى. بيىل اكتەرلىك قۇرام تولىعىپ, جاس تالانتتار كەلگەن, سونداي-اق تەاتر رەپەرتۋارى جاڭا قويىلىمدارمەن تولىعۋدا. قىركۇيەكتىڭ سوڭىندا د.بيسسەتانىڭ «زابىتىي دەن روجدەنيا يلي ۆسە كۋۆىركوم» ەرتەگىسى جاس كورەرمەندەرگە جول تارتپاق. تەاتردىڭ تاعى ءبىر جاڭالىعى – ا.ەكزيۋپەريدىڭ «كىشكەنتاي حانزادا» سپەكتاكلى. پرەمەرا قازان ايىندا ساحنالانادى دەپ كۇتىلۋدە. قويىلىم 16 جاستان جوعارى كورەرمەندەرگە ار­نال­ماق. كورەرمەندەرىن 92-ءشى مارتە قارسى العان قالالىق ورىس دراما تەا­ترى پەر بومارشەنىڭ «بەزۋمنىي دەن, يلي جەنيتبا فيگارو» كومەدياسىن ۇسىندى. نەگىزى جاڭا ماۋسىمدى گوگولدىڭ «جەنيتبا» تۋىندىسىمەن اشۋ جوس­پار­لانعان. الايدا تانىمال رەسەيلىك رەجيسسەر ولەگ بەلينسكيدىڭ كارانتين جاعدايىنا بايلانىستى شىمكەنتكە كەلە الماۋى سالدارىنان, تاڭداۋدى وزگەرتۋگە تۋرا كەلىپتى. العاش رەت پەر بومارشەنىڭ «بەزۋمنىي دەن يلي جەنيتبا فيگارو» كومەدياسى ورىس دراما تەاترىندا 2019 جىلى قىركۇيەكتە ساحنالانعان. بىرقاتار ءرولدى سومدايتىن اكتەرلەردىڭ اۋىسقانى بولماسا, شىعارما جەلىسىنە ەش وزگەرىس ەنگىزىلمەگەن. سونداي-اق تەاتر ۇجىمى دەمالىس كۇندەرى ۋ.شەكسپيردىڭ «سون ۆ لەتنيۋيۋ نوچ» كومەدياسى مەن م.لادونىڭ «وچەن پروستايا يستوريا» ليريكالىق كومەدياسىن ۇسىندى. ال بالدىرعاندار س.استراحانتسەۆانىڭ «ما­لەنكايا يستوريا و مالەنكوم مۋكە» ەرتەگىسىن تاماشالادى. الداعى ۋاقىتتا ءار جۇما, سەنبى, جەكسەنبىنىڭ كەشىندە تەاتر ەرەسەكتەرگە ارنالعان قويىلىمدى ساحنالاسا, جەكسەنبىدە كۇندىز بالدىرعاندارعا ەرتەگى ۇسىنىلماق. ورىس دراما تەاترىنىڭ بيىلعى ماۋسىمعا ارنالعان جوسپارى ەرەكشە. قازان ايىندا ا.پۋشكيننىڭ «زولوتوي پەتۋشوك» ەرتەگىسىنىڭ پرەمەراسى جوسپارلانعان. ال قىركۇيەك ايىنىڭ سوڭىندا ۇجىم كوكشەتاۋدا وتەتىن حالىقارالىق تەاتر­ فەستيۆالىنە گاسترولدىك ساپارعا اتتان­باق. وندا ۋ.شەكسپير­دىڭ «گاملەت» ترا­گە­ديا­سىن ساح­نالايدى. سونداي-اق جىل سوڭىنا دەيىن تەاتر كورەرمەندەرىن تاۋەل­سىز­دىكتىڭ 30 جىلدىعىنا ارنالعان پرەمەرا كۇتىپ تۇر.

ەل كولەمىندەگى جالعىز سانالاتىن, 2003 جىلى قازاندا اشىلعان قالالىق وزبەك دراما تەاترى 19-شى ماۋسىمدى ش.يساحانوۆانىڭ «تانوۆور» ارت ەتنو-فولكلورلىق قويىلىمىمەن اشپاق. ەسكە سالا كەتەيىك, تەاتردىڭ اشىلۋ سال­تا­ناتىنا ەلباسى ن.نازارباەۆ قا­تى­سىپ, وزبەك اعايىنداردىڭ قۋا­نى­شىن بو­لىسكەن-ءدى. تەاتردىڭ اشىلۋى سول كەز­دە­گى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا تۇ­را­تىن 600 مىڭعا جۋىق وزبەك دياسپوراسى ءۇشىن ءتىلىن, سالت-ءداستۇرىن ساقتاپ قا­لۋعا, ۇلتارالىق تاتۋلىقتى نىعايتۋعا ىق­پال ەتكەنى انىق. بۇگىندە تەاتر رەپەر­تۋا­رىندا 86 قويىلىم بار. ونىڭ التاۋى وسى ماۋسىمدا كورەرمەندەرگە ۇسى­­­نىلادى. ءار ماۋسىمدا قورجىنعا 3 سپەكتاكل قوسىپ, پرەمەرا اكەلۋ داس­تۇ­رىنە اينالعان تەاتردىڭ كوركەمدىك دەڭگەيىن كوتەرۋ ماقساتىندا ەلىمىزدىڭ, وزبەكستاننىڭ تانىمال رەجيسسەرلەرىمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتىلعان. وسى ماۋسىمدا ش.يساحانوۆانىڭ «تانوۆور» قويىلىمىنان وزگە ءا.ورازبەكوۆتىڭ ء«بىر ءتۇپ الما اعاشى», سوفوكلدىڭ «ەديپ پاتشا», ۋ.ابدراحمانوۆتىڭ «قاي­سار­لار», ش.پارداەۆتىڭ «اپەن­دى­زادا», ا.ءۆامپي­لوۆتىڭ «پەرىش­تە­مەن 20 مينۋت», گ.گورين­­نىڭ «گەروسترات» سپەكتاكلدەرى ساح­­نالانادى.

ال جاڭا 13-ءشى ماۋسىم شىمىلدىعىن م.زادورنوۆتىڭ «كۇيەۋىڭىزدى ساتى­ڭىزشى» كومەدياسىنىڭ پرەمەراسىمەن اشقان قالالىق ءازىل-سىقاق جانە ساتيرا تەاترى كورەرمەندەرىنە 15 تۋىندى ۇسىنباق. ونىڭ بەسەۋى – كىشكەنتاي كورەرمەندەرگە ارنالعان قويىلىمدار. جاڭا ماۋسىمعا تەاتر تىڭ جوسپارمەن كەلىپتى. قازان ايىنىڭ سوڭىندا ۋ.ءابدىرايىموۆتىڭ «قاۋىپتى ۆيرۋس» اتتى سازدى-دۋماندى قويىلىمى ساحنالانسا, قاراشا ايىندا تەاتردىڭ كور­كەمدىك جەتەكشىسى م.ايتجانوۆتىڭ رە­جيس­سەرلىگىمەن ل.سيمونوۆانىڭ «ال­تىن ءداننىڭ قۇپياسى» ەرتەگىسىنىڭ پرەم­ە­­راسى ۇسىنىلادى. سونداي-اق تەاتر ۇجىمى جاڭا ماۋسىمدا جاس تالانتتارمەن تو­لى­عۋى مۇمكىن. ولاي دەيتىنىمىز تەاتر با­زاسىندا قىركۇيەكتەن باستاپ كاستينگ جۇرۋدە.

جۋىردا ونەر ساپارىمەن نۇر-سۇل­تاندا بولعان شىمكەنت قالاسىنىڭ وپەرا جانە بالەت تەاترى «دومالاق انا» وپەراسىن ەلوردالىق كورەرمەنگە ۇسىندى. وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ديرەكتورى مايرا مۇحامەدقىزى جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا پاندەمياعا بايلانىس­تى ەكى جىلدان بەرگى العاشقى ساپارعا ۇجىم تىڭعىلىقتى دايىندالعانىن ايتتى. نۇر-سۇلتان قالاسىنا تەاتردىڭ 170-كە جۋىق قىزمەتكەرى كەلسە, ەلوردادان 50-گە جۋىق مامان مەن ارنايى اسپاپتار قوسىلعان. قازىرگى تاڭدا تەاتر رەپەرتۋارىندا 19 وپەرا, 3 بالەت بار. ونىڭ ىشىندە ۇشەۋى بالالارعا ارنالعان بالەت بولسا, بىرەۋى جاستارعا ارنالعان ميۋزيكل. قالعاندارى ءتۇرلى تاقىرىپتاعى وپەرالار مەن وپەرەتتالار. جىل سايىن تەاتر رەپەرتۋارىنا 1 وپەرا نەمەسە بالەت تۋىندىسى قوسىلىپ وتىرادى. بيىل قالا اكىمى م.ايتەنوۆتىڭ قولداۋىمەن تاعى ەكى قويىلىمنىڭ پرەمەراسى كۇتىلۋدە. ونىڭ ءبىرى – ە.راحماديەۆتىڭ «قامار سۇلۋ» وپەراسى. پرەمەرا قازان ايىنا جوسپارلانعان. «دومالاق انا» مەن «قامار سۇلۋ» وپەرالارىنىڭ قويۋشى رەجيسسەرى – بەلورۋسسيالىق ميحايل پاندجاۆيدزە. سونداي-اق جەلتوقسان ايىندا تەاتر ۇجىمى جاس كورەرمەندەرگە ا.مەيىربەكوۆتىڭ «الدار كوسە» بالەتىن تارتۋ ەتپەك.