ايماقتا سۇيىتىلعان گاز ساتۋمەن اينالىساتىن «بسگ», «پرومبازا-7» جانە «كس-ا»/«كەپiل ساپا-ا» دەپ اتالاتىن ءۇش سەرىكتەستىك بار. ولاردىڭ ايتۋىنشا, كولىككە ارنالعان كوگىلدىر وتىن تاپشىلىعىنىڭ تۋىنداۋى ەلىمىزدەگى گاز سالاسىنىڭ 2020 جىلدان باستاپ ەركىن ساۋداعا كوشۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى. «بسگ» جشس كوممەرتسيالىق ديرەكتورى ماحاببات جۇتاەۆتىڭ سوزىنشە, بۇرىن سۇيىتىلعان الەۋمەتتىك گازدىڭ 50%-ىن مەملەكەت ءبولىپ بەرىپ, 50%-ىن گاز ساتۋشىلار اۋكتسيون ارقىلى وزدەرى ساتىپ الىپ وتىرعان. قازىر مەملەكەتتەن 30-اق پايىز بولىنەدى. ال 2021 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن گاز ساتۋمەن اينالىساتىن كومپانيالار سۇيىتىلعان گازدى تۇگەلدەۋ اۋكتسيوننان ساتىپ الۋعا كوشەتىن بولادى.
– ءبىز تامىز ايىندا ەلەكتروندى ساۋداعا قاتىستىق. بۇل ساۋدادا باتىرمانى كىم ءبىرىنشى بولىپ باسسا, سول ۇتادى, كىم كۇشتى, سودان ساتىپ الادى. نارىقتا بىلىق كوپ بولدى. باسقا وڭىرلەر گازدىڭ ءبارىن ساتىپ الدى دا, بىزگە تۇك قالمادى. وبلىس اكىمدىگىنىڭ ارالاسۋمەن قىركۇيەكتە عانا جاعداي دۇرىستالدى, – دەدى م.جۇتاەۆ.
كوممەرتسيالىق ديرەكتوردىڭ ايتۋىنشا, گاز نارىعىندا ورىن الىپ وتىرعان تۇراقسىزدىقتىڭ تاعى ءۇش سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, وبلىستاعى گازدىڭ ءبىراز بولىگى رەسەيگە ساتىلىپ جاتىر. ماسەلەن, قوستاناي وبلىسىندا سۇيىتىلعان كوگىلدىر وتىننىڭ ءبىر ءليترى 98 تەڭگە بولسا, رەسەيدە 32 رۋبل, ياعني 180-190 تەڭگە تۇرادى. اتقارۋشى بيلىك شەكارا اسىپ كەتىپ جاتقان گازعا توسقاۋىل قويا الماي وتىر.
ويتكەنى سۇيىق وتىن شەكارادان بارتەرلىك اۋىس-ءتۇيىس شەڭبەرىندە ءوتىپ جاتىر. ەكىنشىدەن, زاۋىتتاردى جاڭعىرتۋ ماسەلەسى اقساپ تۇر. قازىر پاۆلودارداعى مۇناي ونىمدەرىن شىعاراتىن زاۋىت توقتاپ قالعان. ۇشىنشىدەن, زاۋىتتار ىشكى نارىقتى قامتاماسىز ەتۋگە ونشا ق ۇلىق تانىتا قويمايدى. ولار ونىمدەرىن مۇمكىندىگىنشە سىرتقى ساۋداعا شىعارۋعا ۇمتىلادى. سوندىقتان سالاعا جاۋاپتى مينيسترلىك تاراپىنان كۆوتا ءبولىنىپ جاتقانىنا قاراماستان, كوگىلدىر وتىن نارىعى تىعىرىققا تىرەلىپ وتىر.
«بسگ»-نىڭ كوممەرتسيالىق ديرەكتورى دەگەنمەن سوڭعى ۋاقىتتا نارىقتاعى جاعداي ازداپ تۇراقتانا باستاعانىن دا ايتتى. «مەنىڭ ويىمشا, قازان ايىندا گاز تاپشىلىعى بولماۋعا ءتيىس. قازىر ءبىزدىڭ قورىمىزدا شامامەن 300 تونناداي گاز بار. بىراق بۇل 2-3 كۇنگە عانا جەتەدى. سوندىقتان سۇيىتىلعان گازدى تالونمەن بەرىپ جاتىرمىز. بۇل تۇگەسىلسە, قازاننىڭ 8-ىنە قاراي بيرجا ارقىلى قاراشا ايىنا دەپ ساتىپ العان سۇيىتىلعان گازدى ساتا باستايمىز. ال الەۋمەتتىك گاز 10 قازانعا قاراي كەلىپ تۇسە باستايدى, – دەدى م.جۇتاەۆ.
كوگىلدىر وتىننىڭ ءبىر ءليترى نۇر-سۇلتاندا – 78 تەڭگە, اتباساردا – 73, ال قوستانايدا 98 تەڭگە تۇرادى. گاز ساتۋشىلار مۇنىڭ ءمانىسىن بىلايشا ءتۇسىندىردى: – بيرجا – الماتىدا, ياعني قوستاناي ودان شالعاي جاتىر. مىسالى, قاراعاندى بىردەن ءليترى 55 تەڭگەدەن 6 مىڭ توننا گاز ساتىپ الدى. ودان كەيىن باعا كوتەرىلىپ كەتتى دە, ءبىز ەڭ شالعاي ءوڭىر رەتىندە قىمبات باعامەن ساتىپ الۋعا ءماجبۇر بولدىق. بيرجادا ءبارىن بوت شەشەدى. باستىرمانى ۋاقىتىندا باسقان بولامىز, بىراق ءبارىبىر كەشىگىپ قالا بەرەمىز. ءبىز بۇل ماسەلە جونىندە شاعىم جازدىق. قازىر ماسەلە شەشىلۋگە بەت بۇرىپ جاتقان سىڭايلى. بىراق بيرجاداعى باعا اسا تومەندەي قويعان جوق, دەدى گاز ساتاتىن كومپانيانىڭ وكىلى.
كاسىپكەرلەردىڭ ايتۋىنشا, نارىقتاعى جاعداي تاپ وسى كۇيىندە تۇرا بەرسە, قوستانايدا گازدىڭ باعاسى رەسەي گازىنىڭ قۇنىمەن تەڭەسۋى مۇمكىن. قازىر بەنزين مەن سۇيىتىلعان گاز باعاسىنىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىق ازايىپ كەلەدى. وسىنىڭ سالدارىنان قازىردىڭ وزىندە بۇعان دەيىن جەڭىل كولىككە گاز قۇيىپ كەلگەن تۇتىنۋشىلاردىڭ ءبىرازى بەنزينگە اۋىسا باستاعان. م.جۇتاەۆتىڭ بولجامىنشا, الداعى ۋاقىتتا گازدىڭ ءبىر ءليترى 105 تەڭگەگە دەيىن قىمباتتاۋى مۇمكىن. بىراق جىل سوڭىنا قاراي باعا قايتا تۇراقتالادى.
وبلىستىق ەنەرگەتيكا جانە تكش باسقارماسىنىڭ باسشىسى داۋرەن اسقاروۆتىڭ ايتۋىنشا, قۇزىرلى ورىندار دا قاراپ وتىرعان جوق, ايماقتا ديزەلدى وتىن مەن سۇيىتىلعان گاز تاپشىلىعىن جويىپ, باعانى تۇراقتاندىرۋ ماسەلەسى كوپكە ۇزاماي رەتتەلۋى ءتيىس.
– ءبىز ديزەلدى وتىن مەن گازدى مەيلىنشە جەدەل تيەپ, وبلىسقا تەزىرەك جەتكىزۋدى قولعا الدىق. گاز مەكەمەلەرىنىڭ باسشىلارىمەن كەزدەسىپ, تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى تالقىلادىق, ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنە شاعىم جولدادىق. قازىر سولتۇستىك وڭىرلەرگە بولىنەتىن گاز كولەمىن ۇلعايتۋدى سۇراپ وتىرمىز, – دەدى د.اسقاروۆ.
ال وبلىستىق كاسىپكەرلىك جانە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى اسلان جانىسپاەۆ ديزەلدى وتىن مەن بەنزين نارىعىنداعى باعانى رەتتەۋگە جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكتىڭ شاماسى كەلمەيتىنىن جەتكىزدى.
– ءبىز ءوز قۇزىرەتتىلىگىمىزدىڭ شەڭبەرىندە جانارماي مەن وتىن قورىنىڭ قانشالىقتى ەكەنىن جانە ونىڭ باعاسى قانداي ەكەنىن انىقتاۋ ماقساتىندا مونيتورينگ وتكىزىپ, ەسەپ بەرىپ وتىرامىز. بيىل ديزەلدى وتىننىڭ باعاسى شارىقتاپ كەتتى. جىل باسىندا ءليترى 190 تەڭگە بولعان, قازىرگى نارىقتا وپەراتورلار ءليترىن 234-235 تەڭگەدەن ساتىپ جاتىر. وبلىستا جانارماي قورى جەتكىلىكتى. قازىر ديزەلدى وتىندى تالونمەن بەرىپ جاتىرمىز, – دەدى باسقارما باسشىسىنىڭ ورىنباسارى.
كەزدەسۋدەن تۇيگەنىمىز – الداعى ۋاقىتتا ديزەلدى وتىن مەن سۇيىتىلعان گازدىڭ باعاسى قىمباتتاماسا, ارزاندامايدى. بەيرەسمي ساراپشىلاردىڭ سوزىنشە, جانارمايدىڭ قىمباتتاۋى جۇك جانە جولاۋشىلار تاسىمالىنا دا اسەر ەتەدى. لوگيستيكا 25 پايىزعا قىمباتتايدى. ءتىپتى حالىق تۇتىناتىن تاۋارلاردىڭ باعاسى ءوسىپ كەتۋى مۇمكىن. قازىردىڭ وزىندە جۇك تاسىمالداۋشىلاردىڭ ورتاق چاتىندا باعانى 25 پايىزعا كوتەرۋ كەرەك دەگەن ۇندەۋلەر شىعىپ جاتىر. سولاردىڭ ءبىرى: «قۇرمەتتى تاسىمالداۋشىلار, جۇك كولىكتەرىنىڭ يەلەرى مەن جۇرگىزۋشىلەر! 29 قىركۇيەكتەن باستاپ كليەنتتەر مەن لوگيستيكالىق كومپانيالاردان جۇك جەتكىزۋ قۇنىن 25 پايىزعا كوتەرۋدى تالاپ ەتۋ كەرەك. قازاننىڭ بىرىنەن ديزەلدى وتىن تاپشىلىعى باستالادى. قازىر رەسەيدىڭ ورسك وڭىرىنەن قىمبات ديزەلدى وتىن كەلىپ جاتىر. ونىڭ باعاسى بۇرىنعىداي 200 تەڭگە بولمايدى. ونى ۇمىتىڭدار. ەندىگى ديزەلدى وتىندى 260-280 تەڭگەدەن الاتىن بولامىز!», دەيدى.
جانارماي قىمباتتاعان سايىن اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرى قىمباتتاي تۇسەتىنىن ديقاندار دا ايتىپ وتىر.
– اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارى مەن كوكونىستىڭ باعاسى ديزەلدى وتىنمەن تىعىز بايلانىستا رەتتەلىپ وتىرادى. اۋىلدا كومىر قىمباتتاپ كەتۋى مۇمكىن. قازىر كومىردىڭ ورتاشا باعاسى – 16-17 مىڭ تەڭگە, ال شالعاي اۋىلدارعا جەتكەنشە 25 مىڭ بولادى. ال ەندى جانارماي كوتەرىلەتىن بولسا, باعا 30 مىڭعا دەيىن جەتۋى مۇمكىن. ورتاشا ءبىر وتباسىنا 8 توننا كومىر كەرەك دەسەك, شالعاي اۋىلدا تۇراتىن ءار وتباسى ءبىر قىسقا جەتەتىن كومىر الۋ ءۇشىن 210 مىڭ تەڭگە شىعىندايدى. وعان اعاش وتىندى قوسىڭىز, ول دا ارزان ەمەس, 100 مىڭ تەڭگەگە دەيىن بارادى, – دەدى ديقانداردىڭ ءبىرى.
