ەل قىزىققان ەسكى قالا
ەلىمىزدىڭ ەڭ كونە قالالارىنىڭ ءبىرى سانالاتىن شىرايلى شاھاردىڭ 2200 جىلدىق تاريحى بار. قۇرامىنا تاريحشى-عالىم, ۇستاز ءومىر شىنىبەك ۇلى, ەتنوگراف-عالىم مىرزاباي ومار, شىمكەنت قالاسى بويىنشا «رۋحاني جاڭعىرۋ» جوبالىق كەڭسەسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى زاۋرە ورالباەۆا, جۋرناليست, «سەرپىلىس» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ءتورايىمى بەيسەنكۇل نارىمبەتوۆا, «Ontustik» تەلەارناسىنىڭ باسشىسى ءۋالي قىدىر, سونداي-اق بىرقاتار تاريحشى مەن اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى كىرگەن ەكسپەديتسيا توبى شىمقالانىڭ «تسيتادەلىنە» ات باسىن تىرەدى. شىنى كەرەك, سوڭعى جىلداردا وسى نىسانعا دەگەن الابوتەن قىزىعۋشىلىق بايقالادى. ول تۇسىنىكتى دە. تاريحتان تەرەڭ سىر شەرتەتىن شەجىرەلى ورىن ورتاعاسىرلىق قالالاردىڭ ستيلىندەگى بەكىنىس بولىپ قايتا قالپىنا كەلتىرىلدى. شىمكەنت تسيتادەلى تەك ءۇشىنشى مەگوپوليستىڭ عانا ەمەس, بۇكىل ەلىمىزدىڭ تاريحي نىسانى بولىپ تابىلادى. قالانىڭ ەسكى شاھارىندا اۋماعى 5,03 گەكتار بولاتىن تسيتادەل قۇرىلىسىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى اياقتالعاندا, ياعني وتكەن جىلى ەلباسى ن.نازارباەۆ كەلىپ كورىپ, تاريحتان تەرەڭ سىر شەرتەتىن شەجىرەلى «تسيتادەل» قالاشىعى تۋريستەر مەن قالا تۇرعىندارىن قىزىقتىراتىن, جاستار رۋحاني قۇندىلىقتارىن ارتتىراتىن ورىنعا اينالاتىنىن جانە ول كۇندەر دە الىس ەمەستىگىن ايتقان بولاتىن. جەراستى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى ناتيجەسىندە تابىلعان ءاربىر زات تسيتادەل مۋزەيىنىڭ نەگىزگى ەكسپوناتتارى رەتىندە ساقتالىپ, قالا تاريحىنان شىنايى سىر شەرتەدى. تسيتادەل قالاشىعىندا اشىق اسپان استىنداعى مۇراجاي, امفيتەاتر, گالەرەيالار, جادىگەرلەر, قولونەر بۇيىمدارى, ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلىق قالانىڭ دامۋ ديناميكاسىن سيپاتتايتىن وزگە دە قىزىقتى نىساندار كوپ. سونداي-اق ەسكى قالاشىق «قر تۋريستىك سالانى دامىتۋدىڭ 2019-2025 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى» اياسىنداعى تۋريستەندىرۋ كارتاسىنىڭ توپ-50 نىسانىنىڭ تىزىمىنە ەنگىزىلگەن. ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى باۋىرجان بايتاناەۆتىڭ ايتۋىنشا, XIX عاسىردىڭ باسىندا قونىستىڭ ەجەلگى تۇرعىندارى بۇل جەردى «ەسكى شىمكەنت» (ەسكى قالا) دەپ اتاعان جانە ونىڭ اۋماعى بىرنەشە ەسە ۇلكەن بولعان. شاحريستان مەن كوپتەگەن رابادى بار قالاشىق بىرنەشە شاقىرىمعا سوزىلادى. ۋاقىت وتە كەلە قالا وزگەرىپ, ەجەلگى قونىستىڭ اۋماعى بولعان جەردە قۇرىلىس جۇرگىزىلگەن, ياعني ارحەولوگتەر قورعان تۇرعان جەردە قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە ءماجبۇر بولدى. ءدال وسى جەردە بەكىنىس قابىرعالارىنىڭ ىزدەرى تابىلدى.
بيىل مامىردا شاhارداعى ەسكى قالا-
شىق اۋماعىندا «Shymqala» ەتنواۋىلى اشىلىپ, جۇمىسىن باستادى. «رۋحاني جاڭعىرۋ» جوباسى باعىتىندا قولعا الىنعان ەتنواۋىلدا ۇلتتىق اسپاپتار, قولونەر, كىلەم-توقىما بۇيىمدارى شەبەرلەرىنە بولىنگەن كيىز ۇيلەر ورناتىلعان. وندا بۇعان قوسا الىپ تايقازان, كيىز ءۇي ۇلگىسىندەگى كونتسەرت زالى, قولونەرشىلەر اۋىلى ورنالاسقان. «اتامەكەن» اقپاراتتىق-تانىمدىق ەكسپەديتسياسى كەلەردەن ءبىر كۇن بۇرىن ەتنواۋىلدا تۋريزم كۇنىنە وراي مادەني ءىس-شارالار, قولونەر شەبەرلەرىنىڭ كورمەسى, شەبەرلىك ساعاتتارى, قويىلىمدار ۇيىمداستىرىلىپتى. ەكسپەديتسيا مۇشەسى, تاريحشى-ۇستاز ءومىر شىنىبەك ۇلى «شىمكەنت ەسكى قالاشىعى» تاريحي-مادەني مۇرا ەسكەرتكىشى شىمكەنتتەن وزگە ەلىمىزدىڭ ەشبىر قالاسىندا جوق ەكەنىن ايتادى. «بىرىنشىدەن, ەسكەرتكىش 1864 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە رەسەي وتارلاۋشى اسكەرى زەڭبىرەكپەن اتقىلاپ باسىپ العان قامالدىڭ ءدال ۇستىندە سالىنعان. ەكىنشىدەن, ەسكەرتكىشتى سالۋشىلار تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, قامالدىڭ ءحىح عاسىرداعى كەيپىن بارىنشا ساقتاۋعا تىرىسقان. قامال قاقپاسىنان كىرىپ كەلە جاتقان تۇيەلى كەرۋەن, حاكىم سارايىن كۇزەتكەن ساۋىت كيگەن دۋلىعالى ساربازدار مۇسىندەرى قيالىڭدى تاريح تىلسىمىنا ەرىكسىز جەتەلەيدى. ءتىپتى قامالدىڭ بيىك قابىرعالارىنىڭ ۇستىنە سول زامانداعى زەڭبىرەكتەرگە دەيىن قويىلعان. ودان وزگە الدىنا استىق ساقتايتىن ۇلكەن قۇمىرالار قويىلعان قۇجىرالار, ونىڭ ىشىندەگى وشاق, نان جاباتىن تاندىر ءسىزدى ءحىح عاسىرعا اپارىپ تاستايدى. قامالدىڭ شىعىس جاق سىرتىندا ورنالاسقان جارمەڭكە ءسىزدى بۇگىندە اڭىز بولعان شىعىس بازارىنا ەنگىزەدى. بولاشاقتا بيىك مۇنارا سالىنىپ ۇستىنە تەلەسكوپ ورناتىلسا, كەلۋشىلەر كۇندىز قالانىڭ ۇستىنەن تاماشالاپ, تۇندە اسپان الەمىن باقىلار ەدى. سونداي-اق ءدال وسى جەردەن استرونوميا ۇيىرمەسىن اشۋعا بولادى. قالامىز تۋريزم ورتالىعى بولسىن دەسەك, الدىمەن ءوزىمىز تۋريست بولۋىمىز كەرەك. الەمنىڭ كوپتەگەن قالاسى تۇگىلى, مەملەكەتتەرىن تۋريزم اسىراپ وتىر. مىناۋ ەسكەرتكىشتى الدىمەن قالا تۇرعىندارى وزدەرى كورىپ, ناسيحاتتاماسا كىمگە وكپەلەيمىز؟ – دەيدى ءومىر شىنىبەك ۇلى. سونداي-اق ۇستاز قالا تۇرعىندارىن ەسكى قالاشىقتى بارىپ كورۋگە شاقىرىپ, بىرقاتار ۇسىنىسىن دا ءبىلدىردى. – مەكتەپتەردىڭ دەنە شىنىقتىرۋ پاندەرىنىڭ مۇعالىمدەرى ونلاين وقۋدىڭ كەسىرىنەن بالالاردىڭ مۇلدەم السىرەپ قالعانىن ايتۋدا. «بۇرىن 6-7 اينالىم جۇگىرەتىن بالالاردى قازىر 2 اينالىمنان ارتىق جۇگىرتۋگە قورقاسىڭ. تەز ەنتىگىپ قالادى», دەيدى.
بالالاردى تازا اۋاعا ءجيى شىعارۋ كەرەك. شىمكەنت قالاسىنىڭ ءبىلىم باسقارماسى قالا مەكتەپتەرى تاريح ءپانى مۇعالىمدەرىنىڭ كۇنتىزبەلىك جوسپارىنا ءار سىنىپقا جىلىنا ءبىر رەت وسى ەسكەرتكىشتە ساباق ءوتۋدى قوسۋدى ۇسىنسا, ءوز باسىم قوس-قولداپ قولدار ەدىم».
سانسىز بابتار مەكەنى
«سايرامدا بار سانسىز باب, وتىراردا وتىز باب, تۇركىستاندا تۇمەن باب, باپتاردىڭ بابى – ارىستان باب» دەگەن ءتامسىل ەل اراسىندا كەڭىنەن تارالىپ كەتكەن. XI عاسىردا سايرام يسلام ءدىنىن قازاق دالاسىنا تاراتۋدىڭ ورتالىعى بولىپ قالىپتاسقانى تاريحي دەرەكتەردەن بەلگىلى. مۇندا كوپتەگەن ءدىني ۇستاز بەن عالىم تۇردى. وسى سەبەپتى دە «اتامەكەن» اقپاراتتىق-تانىمدىق ەكسپەديتسياسى كيەلى سايرامنىڭ كەسەنەلەرىنە زيارات ەتۋدى ءجون سانادى.
سانسىز بابتار مەكەنىنە كەلۋشىلەر ادەتتە ەڭ اۋەلى يبراھيم اتا كەسەنەسىنە ات باسىن تىرەيدى. يبراھيم اتا – رۋحاني تالىمگەر, ءدىني كوسەم ءارى وسى وڭىرگە تانىمال ۋاعىزشى, اتاقتى سوپى قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ اكەسى. تاريحشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, كەسەنە XVI-XVII عاسىرلاردا سالىنعان, قاتتى جەر سىلكىنىسى كەزىندە كەسەنە كۇمبەزى قۇلاعاننان كەيىن باسقا قالىپتا XIX عاسىردا قايتا تۇرعىزىلدى. يبراھيم اتا كەسەنەسى – ايگىلى ۋاعىزشى مازارىنا قويىلعان ساۋلەت ەسكەرتكىشى. شىمكەنت قالاسى سايرام تۇرعىن الابىندا بيىك توبەدە ورنالاسقان. يبراھيم اتا تەكتى وتباسىنان شىققان, تابىستى جەر وڭدەۋشى بولىپتى. حالىق اراسىندا ونىڭ اۋليەلىگى مەن ۋاعىز ايتۋ قابىلەتى جايلى اڭىزدار كوپ تاراعان. مۇقتاج جاندارعا كومەكتەسىپ, تاقۋالىق ءومىر ءسۇردى جانە مىڭداعان ىزباسارعا يسلام ءدىنىن ۋاعىزدادى. كۇمبەز قۇلاپ قايتا قالپىنا كەلتىرىلگەن كەزدە كەسەنە توبەسى اق جاپىراقتى قاڭىلتىرمەن قاپتالىپ, ورتاسىنا ءسۇيىر ۇشتى مۇنارا ورناتىلدى. حالىق اراسىندا رۋحاني ازىق بەرەتىن, ارمان-تىلەكتەردى قابىل ەتەتىن, اداسقانعا جول كورسەتەتىن, پانا بولاتىن, اۋرۋدى ەمدەيتىن, تىنىستى كەڭەيتەتىن قاسيەتتى, كيەلى, اۋليەلى جەر بولىپ سانالادى.
قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ كارتاسىنا ەنگەن جانە ءبىر نىسان – قاراشاش انا كەسەنەسى. شىمكەنت قالاسى, قاراتاۋ اۋدانى سايرام تۇرعىن الابىندا ورنالاسقان تاريحي كەسەنە ۇلى ۋاعىزشى, سوپى قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ اناسىنا ارنالىپ سالىنعان. تۇركىستانداعى ياساۋي كەسەنەسىن كورۋگە نيەتتەنگەن ادامدار, الدىمەن يبراھيم اتا, قاراشاش انانىڭ كەسەنەسىنە بارىپ, زيارات جاسايدى. قاراشاش انا تۋرالى دەرەكتەر كوپ ساقتالماعان. دەگەنمەن تۇركى حالىقتارى اراسىندا دانالىعىمەن, بىلىمىمەن, ءدىني ساۋاتىمەن, كورەگەندىلىگىمەن ەستە قالعان جانداردىڭ ءبىرى بولعانى اڭىز-اڭگىمەلەردە كوپ ايتىلادى. ونى انالىق قاسيەتتىڭ بەلگىسى رەتىندە قۇرمەت تۇتادى. تولقىن شاشى قاپ-قارا ۇزىن بولعاندىقتان, ەل اراسىندا قاراشاش اتانىپ كەتكەن ەكەن. ءوز ءداۋىرىنىڭ كوزى اشىق, ادەپتى ايەلى بولعان دەسەدى, بالا سۇيە الماي جۇرگەن ايەلدەردى ەمدەپ, قاسيەت قونعان الاقانىمەن ۋقالاپ شيپاسىن بەرۋدەن جالىقپاعان ەكەن. سىرقات ەمدەۋمەن قاتار, ءتۇس جوري العان. كەسەنەنىڭ ءوزى پورتالدى-كۇمبەزدى قۇرىلىس. قۇرىلىستىڭ مۇنداي ءتيپى بۇل وڭىردە كوپ كەزدەسەدى. ورتاعاسىر داۋىرىنە جاتاتىن كۇمبەزدىڭ العاشقى قۇرىلىسى ءحىىى عاسىردا ءامىر تەمىردىڭ بۇيرىعىمەن سالىنىپ, ۋاقىت وتە كەلە تابيعي جاعدايدىڭ ىقپالىمەن بىرنەشە رەت قيراپ, قايتادان تۇرعىزىلدى. قازىرگى كەسەنە ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىندا سالىنىپ, جان-جاعى كۇيدىرىلگەن ءتورتبۇرىش كىرپىشتەن قالانعان. سونداي-اق قۇرىلىس بارىسىندا اعاش پەن ساز قولدانىلعان. كەسەنە ساپالى ماتەريالدان جانە ەرەكشە ۇقىپتىلىقپەن تۇرعىزىلعان. ەكى عاسىر شيرەگىندە نەگىزى بۇزىلماعان دەۋگە بولادى. قۇرىلىستا قولدانىلعان اعاش بولشەكتەر جانە اعاشتان ويىلعان ويۋ-ورنەك تە شىرىمەدى. كەسەنەنىڭ ورتالىق بولىگىندە ءمارمار تاقتايشالارىمەن قاپتالعان قاراشاش انانىڭ بەيىتى ورنالاسقان. قاراشاش انا مازارىنىڭ جانىندا ونىڭ جاقىندارى – يبراھيم قوجا, سۇلەيمەن قوجا, ءسالىم قوجا مەن ءداۋىت قوجانىڭ بەيىتتەرى ورنالاسقان.
ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى يسلام مادەنيەتىنەن سىر شەرتەتىن بىرەگەي نىسان – «قىزىر» مۇناراسىنا باردى. سايرام ءوڭىرى يسلام ءدىنىن قابىلداعان سوڭ, ەلدى مەكەننىڭ ورتالىعىندا ۇلكەن مۇنارا مەن مەشىت تۇرعىزىلىپ, ەل-جۇرت ونى «قىزىر» مۇناراسى دەپ اتاپ كەتكەن. كوزى اشىق, كوڭىلى وياۋ ءدىندارلار قىزىردى كوزى ءتىرى پايعامبارلاردىڭ ءبىرى دەپ ەسەپتەگەن. ونىڭ قىزىر اتانۋ سەبەبى, ول وتىرعان جەردىڭ ءتۇسى ءاپ-ساتتە جاسىلعا اينالادى ەكەن. جاسىل ءتۇس پەن جەر دۇنيەنىڭ كوكتەپ, گۇلدەۋىن اراب تىلىندە «حەزرا» دەگەن. «Visit Shymkent» تۋريستىك اقپاراتتىق ورتالىعىنىڭ مەنەدجەر-كەڭەسشىسى گۇلنار بەكمۇراتوۆا مۇنارانىڭ بيىكتىگى جەر سىلكىنىسى سالدارىنان 10,5 مەتردەن قازىرگى 5,7 مەترگە دەيىن شوككەنىن ايتادى. شىمشاھاردى تۋريستىك ورتالىققا اينالدىرۋ ماقساتىندا اتالعان نىسانداردى كۇتىپ-باپتاۋعا ۇلكەن ءمان بەرىلۋدە. وسى ورايدا «قىزىر» مۇناراسىن زەردەلەپ, رەستاۆراتسيا جۇرگىزۋ باعىتىندا تاريحشى-ارحەولوگتەرمەن بىرلەسىپ جۇمىس اتقارىلۋدا. مىسالى, شىمكەنت قالالىق تۋريزم جانە سىرتقى بايلانىستار باسقارماسىنىڭ جانە «رۋحاني جاڭعىرۋ» وڭىرلىك جوبالىق كەڭسەسىنىڭ باستاماسىمەن بيىلعى جىلدىڭ اقپان ايىندا مەتسەنات باۋىرجان مىرزاتاەۆتىڭ دەمەۋشىلىگىمەن مۇنارانىڭ اۋماعىن اباتتاندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپتى. ول تاريحي جادىگەرىمىزدى جوندەپ, قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنا 15 ملن تەڭگە قارجىسىن سالعان. ايتا كەتەيىك, شىمكەنت قالاسىنان «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرى» جوباسى بويىنشا رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار 7 نىسان ەنگەن. سونىڭ ءبىرى – «قىزىر» مۇناراسى. ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى ءۇشىنشى مەگاپوليستە ءتۋريزمدى دامىتۋ باعىتىندا اتقارىلىپ جاتقان تاعى ءبىر ىستەن حاباردار بولدى. تۋريزم جانە سىرتقى بايلانىستار باسقارماسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «Shymkent 2200: تۋريستىك كرەاتيۆتى قالا بەينەسى» كونكۋرسى وتكىزىلىپ, مەديا, IT-جوبا, كرەاتيۆتى ارحيتەكتۋرا, تۋريزمدەگى كرەاتيۆتى قىزمەتتەر, قالانىڭ قولونەر برەندى جانە گاسترونوميا سالالارى بويىنشا 70-تەن اسا ءوتىنىم تۇسكەن. وتىنىمدەردىڭ باسىم بولىگى IT-جوبا مەن كرەاتيۆتى ساۋلەت سالالارىنىڭ ۇلەسىندە. ءار جوبادا شىمكەنت قالاسىن كرەاتيۆتى قالاعا اينالدىرۋ ماقساتىندا شاھاردا بۇرىن-سوڭدى بولماعان دۇنيەلەر دە بار. كونكۋرس جەڭىمپازدارى تۋريزم كۇنىنە وراي وتكىزىلگەن فورۋم-كورمەدە ماراپاتتالدى. فورۋم-كورمەدە قالانىڭ تۋريزم يندۋسترياسىن دامىتۋ مۇمكىندىكتەرى قاراستىرىلعان.
جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, قالا اۋماعىندا ەجەلگى سايرام تۇرعىن الابىندا سوپىلىق ءىلىمنىڭ نەگىزىن قالاۋشى قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ اتا-اناسىنىڭ كەسەنەلەرى ورنالاسقاندىقتان دا ماماندار وڭتۇستىك ءوڭىرىنىڭ ساكرالدى تۋريزمىنە ساياحات شىمكەنت قالاسىنان باستاۋ الاتىنىن ايتادى. بايدىبەك بي ەسكەرتكىشى, «قازىنا» ەتنو-كەشەنى, جايلاۋكول ساياباعى, ا.اسقاروۆ اتىنداعى دەندروساياباقتا بولىپ, اربات الاڭىنداعى «Visit Shymkent» تۋريستىك اقپاراتتىق ورتالىعىنىڭ اقپاراتتىق دۇڭگىرشەگى جۇمىسىمەن تانىسقان ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى تۋريزم سالاسىنا قاتىستى ماعلۇماتتار الدى. مىسالى, ماۋسىم ايىنداعى مالىمەت بويىنشا شىمكەنتتە تۋريستەردى قابىلدايتىن 125 بيزنەس-نىسان تىركەلگەن. ونىڭ ىشىندە بەس جۇلدىزدى 2 قوناقۇي بار.
سونداي-اق قالادا 1 904 قوعامدىق تاماقتانۋ ورنى تىركەلگەن. باسقارمانىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, بيىل ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا شىمكەنت قالاسىنا 158 224 تۋريست كەلگەن. ونىڭ ىشىندە 152 801 رەزيدەنت, ال 5 423 رەزيدەنت ەمەس ساياحاتشىلار. تۋريستەردىڭ باسىم كوپشىلىگى – رەسەي, وزبەكستان, تۇركيا جانە قىرعىزستاننىڭ ازاماتتارى. بىلىكتى مامانداردى دايارلاۋ – بۇگىندە وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى. ولاي دەيتىنىمىز, شىمكەنتتەگى 11 مەملەكەتتىك كوللەدجدىڭ تەك بىرەۋىندە عانا تۋريزم سالاسىنا قاتىستى ماماندار دايارلانادى ەكەن. يندۋستريا جانە تاماقتاندىرۋ سەرۆيسى كوللەدجىن وتكەن وقۋ جىلىندا داياشى, اسپازشى, كونديتەر, گيد-ەكسكۋرسوۆود ماماندىقتارى بويىنشا 379 تۇلەك وقۋ بىتىرگەن. تۋريزم سالاسىنىڭ ماماندارى تۋريزم يندۋسترياسىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن پورتەر مەن داياشىدان باستاپ, قوناقۇيدىڭ باسشىسى مەن مەنەدجەرىنە دەيىن قالادا دايارلانۋى ءتيىس ەكەنىن ايتادى. سونداي-اق شىمكەنت قالاسىندا ءتۋريزمدى دامىتۋ باعدارلاماسىن ازىرلەۋ – وزەكتى ماسەلە. سالا ماماندارىنىڭ پىكىرىنشە, باعدارلاما قالانىڭ تۋريستىك رەسۋرستارىن اشۋى جانە ولاردىڭ تيىمدىلىگىنە باعا بەرۋگە ءتيىس. ەڭ تابىستى ەكسكۋرسيالاردىڭ سيپاتتاماسىن ۇسىنۋى, سونداي-اق قازىرگى كەزەڭدەگى قالانىڭ تۋريستىك الەۋەتىن دامىتۋ پەرسپەكتيۆالارىن انىقتاۋى قاجەت.
شىمكەنت
