Wall Street Journal بۇكىل مالىمەتتى Facebook-تە جۇمىس ىستەگەن قىزمەتكەردەن العان. كومپانيا ىشىندەگى ماسەلەلەرگە كوز جۇما قاراي الماعان ول قۇپيا قۇجاتتاردى امەريكالىق گازەتكە اكەلىپ تاپسىرعان ەكەن. Wall Street Journal سولاردىڭ ءبارىن زەردەلەپ شىققان.
Wall Street Journal جۇرگىزگەن زەرتتەۋدە كومپانيا جىبەرگەن قاتەلىكتەر ءتىزىلىپ جازىلعان. ەڭ اۋەلى – Facebook ءوز قولدانۋشىلارىن الالاعان. راس, كومپانيا باسشىسى مارك تسۋكەربەرگ تالاي مارتە الەۋمەتتىك جەلىنىڭ بارشاعا ورتاق ەكەنىن, بارىنە بىردەي جاعداي جاسالعانىن ايتقان-دى. دەگەنمەن ءىس جۇزىندە ءبارى باسقاشا بولىپ شىقتى.
مىسالى, Facebook «كروسس-چەك» نەمەسە XCheck دەپ اتالاتىن باعدارلاما جاساپ شىعارعان. سول ارقىلى ماڭىزى جوعارى اككاۋنتتاردىڭ ساپاسىن باقىلاعان. Wall Street Journal كەلتىرگەن مالىمەتكە سۇيەنسەك, وسىلايشا XCheck ارقىلى ميلليونداعان VIP قولدانۋشىعا كومپانيانىڭ جالپىعا ورتاق ەرەجەلەرىنە باعىنباۋعا مۇمكىندىك بەرىلگەن. بىراق مۇنداي قادامعا بارۋدىڭ كەمشىلىگى بار ەكەنىن امەريكالىق باسىلىم جۇرگىزگەن زەرتتەۋ كورسەتىپ وتىر.
VIP مارتەبەسىن يەلەنگەن قولدانۋشىلار ءوز ارتىقشىلىعىن تەرىس ماقساتتا پايدالانعان. اسىرەسە, زورلىق-زومبىلىقتى كورسەتەتىن, جەككورۋشىلىككە شاقىراتىن ماتەريالدار ەمىن-ەركىن جاريالاعان. ال Facebook-ءتىڭ جالپىعا بىردەي ەرەجەسىندە مۇنداي ارەكەتكە تىيىم سالىنعان. Wall Street Journal-دىڭ زەرتتەۋىنەن كەيىن كومپانيا تاعىلعان سىننىڭ ورىندى ەكەنىن مويىندادى. ايتسە دە, باعدارلاما ىزگى ماقساتتا جاسالعانىن, وندا جىبەرىلگەن كەمشىلىكتەر تۇزەتىلىپ جاتقانىن مالىمدەدى.
ماسەلەن, VIP تىزىمدەگى قولدانۋشىلاردىڭ ءبىرى كوروناۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينالار ولىمگە اكەلەدى دەپ الەۋمەتتىك جەلىگە جازعان, سونداي-اق اقش-تاعى دەموكراتتار پارتياسى پەدوفيلدىك سەكتا قۇرعان دەپ جالا جاپقان. ادەتتە مۇنداي فەيك مالىمەتتەردىڭ اۆتورلارى Facebook-تەن ۋاقىتشا شەتتەتىلەدى.
ەرەكشە تىزىمگە ەنگەندەردىڭ ءبىرى – ايگىلى برازيليالىق فۋتبولشى نەيمار. «پسج» كلۋبىنىڭ شابۋىلشىسى وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن باسى داۋعا قالعان ەدى. ول سەكسۋالدىق قىسىم جاسادى دەپ ايىپتالعان. كەيىنىرەك نەيمار سول قىزبەن WhatsApp-تا سويلەسكەن حابارلامالارىن, ونىڭ جالاڭاش سۋرەتتەرىن Facebook-تەگى پاراقشاسىندا جاريالاعان ەدى. ادەتتە, مۇنداي سۋرەتتەر بىردەن وشىرىلەدى ءارى ونداي قادامعا بارعان ادامنىڭ اككاۋنتى وشىرىلەدى. بىراق نەيمار سالعان فوتولار ءبىر كۇن بويى الەۋمەتتىك جەلىدە تۇرعان. فۋتبولشىنىڭ اككاۋنتى جويىلعان جوق.
ەكىنشى ءھام نەگىزگى ماسەلە – Instagram جەلىسىنە تيەسىلى. كومپانيا بىرنەشە جىل بۇرىن قولدانۋشىلار اراسىندا ساۋالداما جۇرگىزىپ, ونىڭ تيىمدىلىگىن زەرتتەپ كورگەن ەكەن. سويتسە, Instagram باسقا الەۋمەتتىك جەلىلەرگە قاراعاندا ادامدارعا, اسىرەسە, ءجاسوسپىرىم قىزدارعا تەرىس اسەر ەتەدى ەكەن. كومپانيا باسشىلارى مۇنى بىلگەن, ارينە. بىراق قوعامدى ءدۇر سىلكىنتەتىن اقپاراتتى جاريالاۋدىڭ ورنىنا قۇپيا ۇستاعان.
ء«جاسوسپىرىم قىزداردىڭ 32 پايىزى دەنە بىتىمىنە كوڭىلى تولماعان كەزدە Instagram ماسەلەنى ودان ءارى ۋشىقتىرا تۇسكەن. وزدەرىن الەۋمەتتىك جەلىنىڭ باسقا قولدانۋشىلارىمەن سالىستىرۋ – ولاردىڭ كوزقاراسى مەن بولمىسىنا تەرىس اسەر ەتكەن», دەلىنگەن 2020 جىلعى ساۋالدامادا.
2019 جىلى جاريالانعان كەلەسى ءبىر زەرتتەۋدە ءجاسوسپىرىم قىزداردىڭ ۇشتەن ءبىرىنىڭ Instagram-نىڭ كەسىرىنەن دەنە بىتىمىنە كوڭىلى تولمايتىنى انىقتالعان. سونداي-اق جاستار الەۋمەتتىك جەلى سالدارىنان مازاسىزدىق پەن دەپرەسسياعا دۋشار بولعانىن ايتقان. بىراق بۇل جاستارعا عانا ءتان ەمەس. ەرەسەكتەر دە باسقالاردىڭ ادەمى سۋرەتىن كورگەننەن كەيىن ءجيى مازاسىزدانىپ, دەپرەسسياعا ۇشىرايدى. بۇل از دەسەڭىز, سۋيتسيدكە بەيىم قولدانۋشىلار ءوز ارەكەتىن الەۋمەتتىك جەلىدە جاساۋعا نيەتى بار ەكەنىن جەتكىزگەن.
بۇل دەرەكتەر كومپانيانىڭ ىشكى جۇيەسىندە عانا جاريالانعان. بىراق كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلماعان. ءبىر جاعىنان بۇل تۇسىنىكتى دە. ساۋالداما ناتيجەسى Instagram-نىڭ ادام ومىرىنە كەلتىرەتىن زيانىن انىق كورسەتىپ بەردى. مۇنى جاريالاسا, كومپانيا سىننىڭ استىندا قالاتىن ەدى. سوندىقتان بۇل مالىمەتتەردى مۇمكىندىگىنشە جاسىرىن ۇستاۋعا تىرىسقان.
جاستار – Instagram جەلىسىنىڭ نەگىزگى قولدانۋشىلارى. ماسەلەن, 22 جاسقا دەيىنگىلەردىڭ ۇلەسى 40 پايىزدان اسىپ كەتكەن. كۇن سايىن اقش-تا 22 ميلليون ءجاسوسپىرىم ينستاگرامدى پايدالانادى. سالىستىرمالى تۇردە قاراساڭىز, فەيسبۋككە كۇنىنە كەمى ءبىر مارتە كىرەتىن امەريكالىق جاستاردىڭ سانى نەبارى 5 ميلليون عانا. جاستار Facebook كومپانياسىنا جىل سايىن 100 ميلليارد دوللار پايدا اكەلەدى. سوندىقتان كومپانيا ءۇشىن الەۋمەتتىك جەلىدەن ايىرىلىپ قالماعان ءتيىمدى.
كومپانيا الەۋمەتتىك جەلىنىڭ تەرىس اسەرى كوپ ەمەستىگىن تالاي مارتە مالىمدەدى. ءتىپتى اقش كونگرەسىندە Cambridge Analitica بويىنشا سۇراق-جاۋاپتىڭ استىندا قالعاندا دا مويىنداعان ەمەس. ءتىپتى مالىمەتتەردى اكادەميالىق ورتادان دا جاسىرىپ, ونى سۇراعان زاڭگەرلەرگە دە بەرگەن ەمەس.
بيىل ناۋرىزدا مارك تسۋكەربەرگ اقش كونگرەسىنە پارلامەنتتىك تىڭداۋعا شاقىرتىلعان ەدى. جيىن بارىسىندا وعان الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ بالالار دەنساۋلىعىنا اسەرى تۋرالى سۇراق قويىلدى. اتالعان سۇراققا تسۋكەربەرگ مىرزا: ء«بىز جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەر الەۋمەتتىك جەلىلەردى
پايدالانۋ ادامداردىڭ پسيحيكالىق دەنساۋلىعىنا وڭ اسەر ەتەتىنىن كورسەتتى», دەپ مالىمدەگەن ەدى. دەگەنمەن ءىس جۇزىندە جاعداي باسقاشا.
Wall Street Journal-دىڭ زەرتتەۋىنەن كەيىن اقش سەناتىنىڭ كوممەرتسيا, عىلىم جانە كولىك جونىندەگى كوميتەتىندە وسى ماسەلەگە قاتىستى تىڭداۋ وتكىزىلدى. سەناتورلار فەيسبۋك كومپانياسىنىڭ وكىلدەرىن شاقىرىپ, شاڭىن قاعىپ الدى دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. اسىرەسە, كومپانيانىڭ مالىمەتتەردى جاسىرعانىن ايىپتاپ, زەرتتەۋ ناتيجەلەرىنە ەرەكشە ەكپىن بەردى.
«Facebook Instagram-نىڭ ديزاينى مەن الگوريتمدەرى قوعامىمىزداعى جاستارعا تيگىزەتىن زيانىن جاقسى ءبىلدى. بىراق كومپانيا بالالارىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىنە ەمەس, تەز پايدا تابۋدى ۇنەمى باستى ورىنعا قويادى. زەرتتەۋ – ناعىز «بومبا» جاڭالىق. بۇل Facebook الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ بالالارعا زياندى اسەرى تۋرالى بىلەتىنىن, سوعان قاتىستى دەرەكتەر مەن مالىمەتتەردى جاسىرعانىنىڭ بۇلتارتپاس دالەلى», دەيدى كوميتەتتىڭ توراعاسى ريچارد بلۋمەنتال.
سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, Instagram مەن Facebook-ءتى قولدانۋ ادامنىڭ ءوز دەنە بىتىمىنە قاتىستى تەرىس كوزقاراس قالىپتاستىرۋىنا اسەر ەتەدى. اسىرەسە, الەۋمەتتىك جەلىگە باسقالاردىڭ ادەمى جەرلەردەن سالعان سۋرەتتەرى مەن سەلفيلەرىن قاراۋ ءوز ومىرىنە قاناعاتتانباۋىن كۇشەيتەدى. وعان قوسا, لايك پەن پىكىر دە ادام ومىرىنە قاتتى اسەر ەتەدى ەكەن.
Facebook-كە تاعىلعان سىن مۇنىمەن بىتپەيدى. كومپانيا ابايسىزدا زورلىق-زومبىلىقتى ناسيحاتتايتىن, جالعان اقپارات تاراتاتىن الاڭعا اينالىپ شىعا كەلگەن. بارىنە كىنالى – Facebook-ءتىڭ 2018 جىلعى الگوريتمى. مارك تسۋكەربەرگ مۇنداي قادام پاراقشادان بوتەن ادامداردىڭ جازبالارى از كورىنىپ, ەت-جاقىنداردىڭ عانا سالعاندارىن ءجيى شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن ايتقان-تۇعىن.
ءىس جۇزىندە ءبارى كەرىسىنشە بولدى. قولدانۋشىلاردىڭ نازارىن اۋدارۋ ءۇشىن جاڭالىق تاراتاتىن پاراقشالار سەنساتسيالىق اقپارات تاراتۋعا كوشتى. ناتيجەسىندە, جەلىدە مۇنداي جاڭالىقتار كوبەيىپ كەتتى.
سونداي-اق Facebook ەنگىزگەن وزگەرىستەر جىلى اسەر قالدىراتىن جازبالاردىڭ كورىنبەي, نەگاتيۆكە تولى پوستتاردىڭ العا شىعىپ كەتۋىنە اكەلدى. جاڭا الگوريتم رەاكتسيالى لايك جينايتىن جازبالاردى العا شىعارادى. جوسپار بويىنشا بۇل قولدانۋشىلاردىڭ ءوزارا بايلانىسىنا جول اشۋعا ءتيىس بولاتىن. الايدا باستاما جوسپارلاعانداي بولىپ شىققان جوق.
مىسالى, وتباسىلىق فوتوعا قاراپايىم لايك كوپ قويىلادى. ال نەگاتيۆتى پوستتارعا باسقاشا تەرىس رەاكتسيالار باسىلادى. ناتيجەسىندە, Facebook-ءتىڭ الگوريتمى العاشقىسىن قىزىقسىز پوست رەتىندە ساناپ, تومەنگە ىسىرادى. ال تەرىس رەاكتسيالار جيناعان جازبالار قايتا-قايتا كورىنەدى.
الەۋمەتتىك جەلىنىڭ تاعى ءبىر وسال تۇسى مىنادا. Facebook مودەراتورلارى اعىلشىن ءتىلىن بىلمەيتىن قولدانۋشىلار سالعان پوستتارعا جەتكىلىكتى باقىلاۋ جاساي المايدى. سونىڭ سالدارىنان الەۋمەتتىك جەلىدە مەكسيكالىق ەسىرتكى كارتەلدەرىنەن باستاپ, ازياداعى ادام ساۋدالايتىندارعا دەيىنگى قىلمىستىق ۇيىمدار قالاعانىن جازىپ, Facebook-ءتى ءوز ماقساتىنا پايدالانعان.
«سۋعا كەتكەن تال قارمايدى» دەمەكشى, كومپانيا تاعىلعان ايىپتاردىڭ كەيبىرىن مويىنداعانىمەن, ەندى ءبىرىن جوققا شىعارىپ وتىر. Facebook ءوزى جۇرگىزگەن زەرتتەۋدى Wall Street Journal دۇرىس تۇسىنبەگەنىن العا تارتادى. بىراق مۇندايعا اقش-تىڭ سەناتورلارى الدانا قويماسى انىق. وسى ماسەلەگە قاتىستى كونگرەستە ءالى بىرنەشە تىڭداۋ وتكىزىلمەك.
