مەديتسينا • 30 قىركۇيەك، 2021

پروفيلاكتيكالىق مەديتسينانىڭ پارقىن بىلمەي ءجۇرمىز

358 رەت كورسەتىلدى

مەديتسينالىق كومەكتىڭ جاڭا پەرسپەكتيۆالىق جولدارى اشىلىپ، ءبىراز جاڭالىق ەنگىزىلدى. مىسالى، جۇرەككە، نەيروحيرۋرگيالىق، تراۆماتولوگيالىق-ورتوپەديالىق، جاس بالالاردىڭ تۋا بىتكەن كەمىستىكتەرىنە جانە باسقا اعزالارعا وتا جاساۋ دەڭگەيى الەمدىك دەڭگەيگە جەتتى دەسەك قاتەلەسپەيمىز.

ءتىپتى، اعزالاردى (جۇرەك، باۋىر، بۇيرەك جانە ت.ب.) الماستىرۋ (ترانسپلانتولوگيا) وتالارى تەك نۇر-سۇلتاندا عانا ەمەس، الماتى، شىمكەنت، اقتوبە قا­لالارىنداعى كلينيكالاردا كە­ڭىنەن قولدانىلۋدا. ءبىراز مامان-دارىگەرلەر شەتەلدىك كلينيكا­لاردا ارنايى دايىندىقتان ء­وتىپ، ەلىمىزدە دارىگەرلىك كومەكتىڭ كوك­جيەگىن كەڭەيتە تۇسۋدە. ەكو (ەكستروكورپورالدىق جولمەن ۇرىق­تاندىرۋ) ارقىلى بالانى ومىرگە اكەلۋ ءىسى قولعا الىنۋى ناتيجەسىندە سوڭعى 26 جىلدا 25 مىڭنان استام بوبەك دۇنيەگە كەلىپ، اتا-انالارىن قۋانتىپ وتىر. بيىل ەكو ارقىلى كومەك كۆوتاسى 7 مىڭعا دەيىن ءوستى. بۇل قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىمىزدەن ءبىر عانا مىسال.

الەۋمەتتىك مىندەتتى مە­دي­­­تسينالىق ساقتاندىرۋ قو­رى دەن­ساۋلىق ساقتاۋ ءىسى­نىڭ جاق­سا­رۋى­نا ءوز ۇلەسىن قو­سىپ وتىر. ناۋ­قاستاردى ستاتسيو­نار­لارعا جات­قىزۋ، ەمدەۋ، وڭال­تۋ جولدا­رى ءبىراز وزگەرىسكە ۇشىرادى. جوس­پارلى تۇردە ەمدەلەتىندەر ەمحانادا تولىق تەكسەرۋدەن ءوتىپ بارىپ، پورتال ارقىلى ستا­تسيونارلىق اۋرۋحاناعا جات­قى­زىلادى. ال ەرتە كەزدە قيت ەتسە بولدى، تىكە بارىپ اۋرۋحاناعا جاتا بەرەتىن، ال بۇگىندە شۇعىل جاعدايدا عانا پورتالسىز بارادى. ەگەر ەرتەدە ستاتسيوناردا بىرنەشە اپتا ەمدەسە، قازىر ءارى كەتسە 10-14 كۇن ەمدەيدى. ءارى قاراي نەگىزگى وڭالتۋ ەم-شا­رالارى امبۋلاتوريالىق جاع­داي­دا، ياعني ۇيدە نەمەسە ارنايى وڭالتۋ ەمدەۋ مەكەمەسىندە جۇرگىزىلەدى. بۇل بىزدە عانا ەمەس، الەمدىك پراكتيكادا قولدانىلىپ جاتقان ءتاسىل.

قازىر الەمدى دۇرلىكتىرىپ وتىر­عان كوروناۆيرۋس پاندەمياسى ءبازبىر جۇيەلەردى قايتا قاراۋعا، وزگەرىستەر ەنگىزۋگە ماجبۇرلەپ وتىر­عانى ايان. اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ ماسەلەسى العى شەپكە شىقتى. كەڭەس زامانىنداعى «بو­لاشاقتا دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسى پروفيلاكتيكالىق مەديتسينادا بولادى» دەگەن كسرو-نىڭ العاشقى دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمي­نيسترى ن.سەماشكونىڭ ءسوزى ورىن­دى ەكەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك.

كەزىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ مايتالمانى، جاڭا­شىل دارىگەر، كوپ جىلدار ال­ماتى مەديتسينالىق ۋنيۆەر­سي­تەتىنىڭ رەكتورى، دەنساۋلىق ساق­­تاۋ ۆيتسە-ءمينيسترى بولىپ ەڭ­بەك ەتكەن، مەديتسينا عى­لىم­دا­رىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، مارقۇم ايقىن اقانوۆ پرو­­في­لاكتيكالىق مەديتسيناعا كوپ­­شىلىكتىڭ كوڭىلىن اۋدارىپ، رەسپۋبليكادا «سالاماتتى ءومىر سالتى» ورتالىقتارىن اشۋ­عا زور ۇلەس قوستى. حالىق ارا­سىن­دا سانيتارلىق-مەدي­تسينا­لىق ءبىلىمدى جەتىلدىرۋگە وسى «سا­­لاماتتى ءومىر سالتى» ورتا­لىقتارىنىڭ، بۇرىنعى كەڭەس زامانىنداعى «سانيتارلىق اعار­تۋ ۇيلەرى» سياقتى كومەگى مول بولدى. وكىنىشكە قاراي، سوڭ­عى جىلدارى سول سانيتارلىق-مەديتسينالىق اعارتۋ ءىسى قوجى­راپ، ءتىپتى جوققا اينالدى. قا­زىرگى جۇرت ەل اراسىندا قاڭقۋ سوزدەرگە، جالعان، دۇمبىلەز اق­پاراتتاردان ساۋاتىن «جەتىل­دى­رىپ» كىمدىكى راس، كىمدىكى جالعان ەكەنىن تۇسىنە الماي، باس­تارى قاتىپ، دال بولىپ جۇرگەنىن كورىپ ءجۇرمىز. الەۋمەتتىك جەلىدە دە نەشەبىر جەلدەي ەسكەن فەيك حابارلاردان كوز تالادى. ءCويتىپ، سولاردىڭ بارلىعى جينالىپ كەلىپ جۇرتتى تۇسىنبەۋشىلىك­كە اپارىپ ۇرىندىرادى. مىسا­لى، الىسقا بارماي-اق قازىرگى كورو­ناۆيرۋس پاندەمياسى تۋرالى، ونىڭ تارالۋ جولدارى، كلينيكالىق بەلگىلەرى، ەمدەۋ تاسىلدەرى مەن الدىن الۋ شا­را­لارى، ەكپە ەگۋ (ۆاكتسينالاۋ) جاي­­لى كىم نە جازباي، نە ايت­پاي ءجۇر؟ كوۆيدتى قويدىڭ قۇي­رىق مايىمەن، زىمبىرمەن، لي­مون­مەن، پياز-سارىمساقپەن، ساۋ­مال­مەن، شۇباتپەن، سپيرتپەن، اراق­پەن جانە سول سياقتى زاتتارمەن ەم­دەۋگە بولادى دەگەن مالىمەتتەردەن قۇلاق تۇنادى. سولاردىڭ بارلىعىن تۇيسىكتەرى­نە ءتۇيىپ العان پاتسيەنتتەر جانە ونىڭ تۋىسقاندارى دارىگەرلەر­گە سەنىمسىزدىكپەن قاراپ، قارسى­لىق كورسەتىپ، دارىگەرلەردىڭ ەم­دەۋ تاكتيكاسىنا كەدەرگى جا­ساپ جاتاتىنى جاسىرىن ەمەس. قازىرگى كەزدە قارا حالىق دارى­گەرلەرگە ەمەس، ەمشىلەرگە، تا­ۋىپ­­تەرگە، سىنىقشىلارعا، قۇما­لاق­شىلارعا كوبىرەك سەنەتىن بولىپ بارا جاتقانىن بايقاپ وتىرمىز. نەگە ولاي بولدى؟ ويتكەنى مەديتسينالىق كومەك الۋ ماسەلەسى ەرتەرەكپەن سالىستىرعاندا ەدا­ۋىر كۇردەلەنىپ كەتتى. ۋاقىتى­سىن­دا بالالار ەمحاناسى، ايەل­دەرگە كەڭەس بەرۋ ورتالىعى، تۋبەركۋلەز ديسپانسەرى جالپى ەمحانادان بولەك، دەربەس بولا­تىن. قازىرگىدەي ءبىر ەمحاناعا بارلى­عى «توعىتىلىپ»، ىعى-جىعى، ايقاي-شۋ بولمايتىن. بۇگىندەرى دارىگەرگە كورىنۋ «قيامەتتىڭ قيا­مەتى» بولعانىن كورىپ ءجۇرمىز: كابينەتتەر الدىندا توپ-توپ بولىپ جيىلعان حالىق، جىلاعان جاس بالا، جوتەلىپ-قاقىرىپ وتىر­عان تاياق سۇيەنگەن قارت كىسى، دەمىن ارەڭ الىپ وتىرعان اياعى اۋىر كەلىنشەك جانە ت.ب. ءبىر كۇندە تەكسەرىلىپ شىعۋ مۇم­كىن ەمەس. وسىنى كورىپ، تاۋى شا­عىلعان ناۋقاس دارىگەرلەرگە ەمەس ەمشىلەرگە، سىنىقشىلار­عا كەتۋدە. كەلمەسكە كەتكەن كەڭەس ءداۋىرىن اڭساپ وتىر، نوستالگيا دەپ وي تۇيمەڭىز. ول كەزەڭنىڭ دە جاقسى، جاعىمدى ىستەرى، ءداستۇرى، ءجونى مەن جۇيەسى بولعانىن نەگە ۇمىتامىز؟ «بارلىعىن قيراتىپ، جاڭادان باستايمىز» دەگەنىمىز اقىلعا سىيا ما؟

وي تارازىسىنان وتكىزسەك، حالىق اراسىندا بەلگىلى بىلگىر عالىم-دارىگەرلەر ەسىمدەرىن بىلە­تىندەر ازايىپ كەتتى. ولار گا­زەت-جۋرنالدار، تەلەارنالار ار­قىلى حالىق الدىنا كوپ شىعا بەرمەيدى. سونىڭ سالدارىنان حالىق اراسىندا سانيتارلىق-مەديتسينالىق ءبىلىم سالاسى تو­قىراۋعا ۇرىندى. تەلەارنالار كوپ رەتتە شوۋلارمەن، بەرەكەسىز كونتسەرتتەرمەن، كونكۋرستار مەن بايقاۋلارمەن، ماردىمسىز، ويسىز سۇحباتتارمەن، سەريالدارمەن قاباتتاسقان، جاعالاسقان جارنامالار كوپشىلىكتى مەزى ەتتى. نەگە ءبىر مەزگىل ءبىلىمدى دە بى­لىكتى مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىن تەلەارناعا شاقىرىپ، ساليقالى حابارلار جۇرگىزبەسكە؟ ونى رەت­تەيتىن كىم؟ بالا كەزىمىزدەن ەسى­مىزگە جاتتالىپ قالعان، نە­گىزگى ماماندىعىنان بولەك سا­ني­­تارلىق-اعارتۋ ىسىنە ەرەكشە ءمان بەرگەن اكادەميكتەر ي.قا­راقۇلوۆ، ب.اتشاباروۆ، ك.ور­مانتاەۆ، ت.شارمانوۆ، پرو­فەس­سورلار ە.ورازاقوۆ، س.بال­مۇحانوۆ، س.امىرەەۆ سياقتى عا­لىم-دارىگەرلەر بۇگىندە نەگە جوق؟ قازىرگى بەلگىلى عالىم-دارى­گەرلەر ۋاقىتتىڭ ىعىنا مۇل­دە كونىپ كەتتى مە؟ نەگە ولار­­دىڭ بەلسەندىلىگى تومەن؟ حا­­لىق الدىنا شىعىپ نەگە ءجون كور­سەتپەيدى؟ كوپشىلىك حا­لىق ءۇشىن ارنايى سانيتارلىق-اعارتۋ تاقىرىبىندا باسىلىپ، قولعا تيەر كىتاپتار، كىتاپشالار كوزدەن بۇل-بۇل ۇشتى. نەگە؟ مەم­لەكەتتىك تاپسىرىستار ولار­عا نەگە جوق؟ الدە ەرتە زامان­داعىداي بالگەرلەر مەن باقسىعا جول بەرىپ جۇرە بەرەمىز بە؟ وي­لاناتىن ماسەلە...

ايتا بەرسەك، بۇل باعىتتا ورتاعا سالاتىن ماسەلەلەر، اق­ساپ جاتقان، جەتىسپەيتىن، جۇر­گىزىلمەي تۇرالاپ جاتقان ءىس-شا­رالار از ەمەس. «اۋرۋدى ەمدەپ-جازعاننان گورى، ونىڭ الدىن الۋ جەڭىلىرەك» دەگەن قاناتتى ءسوز ورىندى ايتىلعان. كەز كەلگەن اۋرۋدىڭ الدىن المايىنشا ونى ەمدەپ جەڭەمىز دەۋ ۇلكەن قاتە­لىك. سوندىقتان پروفيلاكتيكالىق مەديتسينانى كولەڭكەدە قال­دىرۋعا ەش بولمايدى. بۇل ار­كەز مەديتسينانىڭ ءبىر باستى سا­لاسى دەپ قابىلداعان ءجون. سو­زىلمالى اۋرۋلارى بار ادامدار­دى ديسپانسەرلىك ەسەپكە الىپ، مەزگىل-مەزگىل مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن وتكىزىپ، دەر كەزىندە ەم جۇرگىزۋدىڭ دە ءمانىسى زور. جۇ­­رەككە، ميعا كۇردەلى وتالار­دان كەيىن، قيمىل-تىرەك ورگان­دارىنىڭ اۋرۋلارى مەن سۇيەك جاراقاتتارىنىڭ سالدارىنان تۋىنداعان دەرتتى دەر كەزىندە وڭالتۋ (رەابيليتاتسيا) ماسەلەسى دە كۇن تارتىبىنەن تۇسپەۋى كەرەك.

قازاق اتامىز ەجەلگى زامان­دا-اق «باستى بايلىق – دەنساۋ­لىق» دەپ تاۋىپ ايتقان. دەنساۋلى­عى جوق ادامعا بايلىق تا، قىز­مەت تە، اتاق تا كوك تيىنعا قاجەتى جوق. حالىق دەنساۋلىعى قانداي قوعام، قاي مەملەكەت بولسىن باعا جەتپەس بايلىق بولىپ قالا بەرمەك. بارلىق جەتىستىك، تابىس، جاڭالىق ادام يگىلىگىنە قىزمەت ەتۋ كەرەك.

ساعىندىق وردابەكوۆ،

مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور

سوڭعى جاڭالىقتار

تاعى 1650 قازاقستاندىق ىندەت جۇقتىردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:00

سوفيادان ولجالى ورالدى

سپورت • بۇگىن، 08:40

جاس تەننيسشىلەر جارادى

تەننيس • بۇگىن، 08:32

تۇتىنۋشى قۇقىعىن قورعايدى

قازاقستان • بۇگىن، 08:27

ۇقساس جاڭالىقتار