ءتىپتى, اعزالاردى (جۇرەك, باۋىر, بۇيرەك جانە ت.ب.) الماستىرۋ (ترانسپلانتولوگيا) وتالارى تەك نۇر-سۇلتاندا عانا ەمەس, الماتى, شىمكەنت, اقتوبە قالالارىنداعى كلينيكالاردا كەڭىنەن قولدانىلۋدا. ءبىراز مامان-دارىگەرلەر شەتەلدىك كلينيكالاردا ارنايى دايىندىقتان ءوتىپ, ەلىمىزدە دارىگەرلىك كومەكتىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتە تۇسۋدە. ەكو (ەكستروكورپورالدىق جولمەن ۇرىقتاندىرۋ) ارقىلى بالانى ومىرگە اكەلۋ ءىسى قولعا الىنۋى ناتيجەسىندە سوڭعى 26 جىلدا 25 مىڭنان استام بوبەك دۇنيەگە كەلىپ, اتا-انالارىن قۋانتىپ وتىر. بيىل ەكو ارقىلى كومەك كۆوتاسى 7 مىڭعا دەيىن ءوستى. بۇل قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىمىزدەن ءبىر عانا مىسال.
الەۋمەتتىك مىندەتتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورى دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىنىڭ جاقسارۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسىپ وتىر. ناۋقاستاردى ستاتسيونارلارعا جاتقىزۋ, ەمدەۋ, وڭالتۋ جولدارى ءبىراز وزگەرىسكە ۇشىرادى. جوسپارلى تۇردە ەمدەلەتىندەر ەمحانادا تولىق تەكسەرۋدەن ءوتىپ بارىپ, پورتال ارقىلى ستاتسيونارلىق اۋرۋحاناعا جاتقىزىلادى. ال ەرتە كەزدە قيت ەتسە بولدى, تىكە بارىپ اۋرۋحاناعا جاتا بەرەتىن, ال بۇگىندە شۇعىل جاعدايدا عانا پورتالسىز بارادى. ەگەر ەرتەدە ستاتسيوناردا بىرنەشە اپتا ەمدەسە, قازىر ءارى كەتسە 10-14 كۇن ەمدەيدى. ءارى قاراي نەگىزگى وڭالتۋ ەم-شارالارى امبۋلاتوريالىق جاعدايدا, ياعني ۇيدە نەمەسە ارنايى وڭالتۋ ەمدەۋ مەكەمەسىندە جۇرگىزىلەدى. بۇل بىزدە عانا ەمەس, الەمدىك پراكتيكادا قولدانىلىپ جاتقان ءتاسىل.
قازىر الەمدى دۇرلىكتىرىپ وتىرعان كوروناۆيرۋس پاندەمياسى ءبازبىر جۇيەلەردى قايتا قاراۋعا, وزگەرىستەر ەنگىزۋگە ماجبۇرلەپ وتىرعانى ايان. اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ ماسەلەسى العى شەپكە شىقتى. كەڭەس زامانىنداعى «بولاشاقتا دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسى پروفيلاكتيكالىق مەديتسينادا بولادى» دەگەن كسرو-نىڭ العاشقى دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى ن.سەماشكونىڭ ءسوزى ورىندى ەكەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك.
كەزىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ مايتالمانى, جاڭاشىل دارىگەر, كوپ جىلدار الماتى مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, دەنساۋلىق ساقتاۋ ۆيتسە-ءمينيسترى بولىپ ەڭبەك ەتكەن, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, مارقۇم ايقىن اقانوۆ پروفيلاكتيكالىق مەديتسيناعا كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىن اۋدارىپ, رەسپۋبليكادا «سالاماتتى ءومىر سالتى» ورتالىقتارىن اشۋعا زور ۇلەس قوستى. حالىق اراسىندا سانيتارلىق-مەديتسينالىق ءبىلىمدى جەتىلدىرۋگە وسى «سالاماتتى ءومىر سالتى» ورتالىقتارىنىڭ, بۇرىنعى كەڭەس زامانىنداعى «سانيتارلىق اعارتۋ ۇيلەرى» سياقتى كومەگى مول بولدى. وكىنىشكە قاراي, سوڭعى جىلدارى سول سانيتارلىق-مەديتسينالىق اعارتۋ ءىسى قوجىراپ, ءتىپتى جوققا اينالدى. قازىرگى جۇرت ەل اراسىندا قاڭقۋ سوزدەرگە, جالعان, دۇمبىلەز اقپاراتتاردان ساۋاتىن «جەتىلدىرىپ» كىمدىكى راس, كىمدىكى جالعان ەكەنىن تۇسىنە الماي, باستارى قاتىپ, دال بولىپ جۇرگەنىن كورىپ ءجۇرمىز. الەۋمەتتىك جەلىدە دە نەشەبىر جەلدەي ەسكەن فەيك حابارلاردان كوز تالادى. ءCويتىپ, سولاردىڭ بارلىعى جينالىپ كەلىپ جۇرتتى تۇسىنبەۋشىلىككە اپارىپ ۇرىندىرادى. مىسالى, الىسقا بارماي-اق قازىرگى كوروناۆيرۋس پاندەمياسى تۋرالى, ونىڭ تارالۋ جولدارى, كلينيكالىق بەلگىلەرى, ەمدەۋ تاسىلدەرى مەن الدىن الۋ شارالارى, ەكپە ەگۋ (ۆاكتسينالاۋ) جايلى كىم نە جازباي, نە ايتپاي ءجۇر؟ كوۆيدتى قويدىڭ قۇيرىق مايىمەن, زىمبىرمەن, ليمونمەن, پياز-سارىمساقپەن, ساۋمالمەن, شۇباتپەن, سپيرتپەن, اراقپەن جانە سول سياقتى زاتتارمەن ەمدەۋگە بولادى دەگەن مالىمەتتەردەن قۇلاق تۇنادى. سولاردىڭ بارلىعىن تۇيسىكتەرىنە ءتۇيىپ العان پاتسيەنتتەر جانە ونىڭ تۋىسقاندارى دارىگەرلەرگە سەنىمسىزدىكپەن قاراپ, قارسىلىق كورسەتىپ, دارىگەرلەردىڭ ەمدەۋ تاكتيكاسىنا كەدەرگى جاساپ جاتاتىنى جاسىرىن ەمەس. قازىرگى كەزدە قارا حالىق دارىگەرلەرگە ەمەس, ەمشىلەرگە, تاۋىپتەرگە, سىنىقشىلارعا, قۇمالاقشىلارعا كوبىرەك سەنەتىن بولىپ بارا جاتقانىن بايقاپ وتىرمىز. نەگە ولاي بولدى؟ ويتكەنى مەديتسينالىق كومەك الۋ ماسەلەسى ەرتەرەكپەن سالىستىرعاندا ەداۋىر كۇردەلەنىپ كەتتى. ۋاقىتىسىندا بالالار ەمحاناسى, ايەلدەرگە كەڭەس بەرۋ ورتالىعى, تۋبەركۋلەز ديسپانسەرى جالپى ەمحانادان بولەك, دەربەس بولاتىن. قازىرگىدەي ءبىر ەمحاناعا بارلىعى «توعىتىلىپ», ىعى-جىعى, ايقاي-شۋ بولمايتىن. بۇگىندەرى دارىگەرگە كورىنۋ «قيامەتتىڭ قيامەتى» بولعانىن كورىپ ءجۇرمىز: كابينەتتەر الدىندا توپ-توپ بولىپ جيىلعان حالىق, جىلاعان جاس بالا, جوتەلىپ-قاقىرىپ وتىرعان تاياق سۇيەنگەن قارت كىسى, دەمىن ارەڭ الىپ وتىرعان اياعى اۋىر كەلىنشەك جانە ت.ب. ءبىر كۇندە تەكسەرىلىپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. وسىنى كورىپ, تاۋى شاعىلعان ناۋقاس دارىگەرلەرگە ەمەس ەمشىلەرگە, سىنىقشىلارعا كەتۋدە. كەلمەسكە كەتكەن كەڭەس ءداۋىرىن اڭساپ وتىر, نوستالگيا دەپ وي تۇيمەڭىز. ول كەزەڭنىڭ دە جاقسى, جاعىمدى ىستەرى, ءداستۇرى, ءجونى مەن جۇيەسى بولعانىن نەگە ۇمىتامىز؟ «بارلىعىن قيراتىپ, جاڭادان باستايمىز» دەگەنىمىز اقىلعا سىيا ما؟
وي تارازىسىنان وتكىزسەك, حالىق اراسىندا بەلگىلى بىلگىر عالىم-دارىگەرلەر ەسىمدەرىن بىلەتىندەر ازايىپ كەتتى. ولار گازەت-جۋرنالدار, تەلەارنالار ارقىلى حالىق الدىنا كوپ شىعا بەرمەيدى. سونىڭ سالدارىنان حالىق اراسىندا سانيتارلىق-مەديتسينالىق ءبىلىم سالاسى توقىراۋعا ۇرىندى. تەلەارنالار كوپ رەتتە شوۋلارمەن, بەرەكەسىز كونتسەرتتەرمەن, كونكۋرستار مەن بايقاۋلارمەن, ماردىمسىز, ويسىز سۇحباتتارمەن, سەريالدارمەن قاباتتاسقان, جاعالاسقان جارنامالار كوپشىلىكتى مەزى ەتتى. نەگە ءبىر مەزگىل ءبىلىمدى دە بىلىكتى مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىن تەلەارناعا شاقىرىپ, ساليقالى حابارلار جۇرگىزبەسكە؟ ونى رەتتەيتىن كىم؟ بالا كەزىمىزدەن ەسىمىزگە جاتتالىپ قالعان, نەگىزگى ماماندىعىنان بولەك سانيتارلىق-اعارتۋ ىسىنە ەرەكشە ءمان بەرگەن اكادەميكتەر ي.قاراقۇلوۆ, ب.اتشاباروۆ, ك.ورمانتاەۆ, ت.شارمانوۆ, پروفەسسورلار ە.ورازاقوۆ, س.بالمۇحانوۆ, س.امىرەەۆ سياقتى عالىم-دارىگەرلەر بۇگىندە نەگە جوق؟ قازىرگى بەلگىلى عالىم-دارىگەرلەر ۋاقىتتىڭ ىعىنا مۇلدە كونىپ كەتتى مە؟ نەگە ولاردىڭ بەلسەندىلىگى تومەن؟ حالىق الدىنا شىعىپ نەگە ءجون كورسەتپەيدى؟ كوپشىلىك حالىق ءۇشىن ارنايى سانيتارلىق-اعارتۋ تاقىرىبىندا باسىلىپ, قولعا تيەر كىتاپتار, كىتاپشالار كوزدەن بۇل-بۇل ۇشتى. نەگە؟ مەملەكەتتىك تاپسىرىستار ولارعا نەگە جوق؟ الدە ەرتە زامانداعىداي بالگەرلەر مەن باقسىعا جول بەرىپ جۇرە بەرەمىز بە؟ ويلاناتىن ماسەلە...
ايتا بەرسەك, بۇل باعىتتا ورتاعا سالاتىن ماسەلەلەر, اقساپ جاتقان, جەتىسپەيتىن, جۇرگىزىلمەي تۇرالاپ جاتقان ءىس-شارالار از ەمەس. «اۋرۋدى ەمدەپ-جازعاننان گورى, ونىڭ الدىن الۋ جەڭىلىرەك» دەگەن قاناتتى ءسوز ورىندى ايتىلعان. كەز كەلگەن اۋرۋدىڭ الدىن المايىنشا ونى ەمدەپ جەڭەمىز دەۋ ۇلكەن قاتەلىك. سوندىقتان پروفيلاكتيكالىق مەديتسينانى كولەڭكەدە قالدىرۋعا ەش بولمايدى. بۇل اركەز مەديتسينانىڭ ءبىر باستى سالاسى دەپ قابىلداعان ءجون. سوزىلمالى اۋرۋلارى بار ادامداردى ديسپانسەرلىك ەسەپكە الىپ, مەزگىل-مەزگىل مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن وتكىزىپ, دەر كەزىندە ەم جۇرگىزۋدىڭ دە ءمانىسى زور. جۇرەككە, ميعا كۇردەلى وتالاردان كەيىن, قيمىل-تىرەك ورگاندارىنىڭ اۋرۋلارى مەن سۇيەك جاراقاتتارىنىڭ سالدارىنان تۋىنداعان دەرتتى دەر كەزىندە وڭالتۋ (رەابيليتاتسيا) ماسەلەسى دە كۇن تارتىبىنەن تۇسپەۋى كەرەك.
قازاق اتامىز ەجەلگى زاماندا-اق «باستى بايلىق – دەنساۋلىق» دەپ تاۋىپ ايتقان. دەنساۋلىعى جوق ادامعا بايلىق تا, قىزمەت تە, اتاق تا كوك تيىنعا قاجەتى جوق. حالىق دەنساۋلىعى قانداي قوعام, قاي مەملەكەت بولسىن باعا جەتپەس بايلىق بولىپ قالا بەرمەك. بارلىق جەتىستىك, تابىس, جاڭالىق ادام يگىلىگىنە قىزمەت ەتۋ كەرەك.
ساعىندىق وردابەكوۆ,
مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
