بىراق مۇنداي الەۋمەتتىك احۋال ەل بولاشاعى – جاس ۇرپاققا تەرىس اسەرىن تيگىزبەۋگە ءتيىس. جاستار ءوز وتباسىلارىنىڭ ماتەريالدىق جاعدايىنا قاراماستان, لايىقتى ءبىلىم الۋلارى كەرەك. ويتكەنى, مەملەكەتىمىزدىڭ ەڭ ماڭىزدى قۇندىلىعى – ادامي كاپيتال. ونى دامىتۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزگى باسىمدىعى بولۋى قاجەت.
جىل سايىن ەلىمىزدە 150 مىڭعا جۋىق وقۋشى ورتا مەكتەپتى بىتىرسە, ولاردىڭ 74 مىڭى, ياعني جارتىسىندايى – اۋىل جاستارى.
«اۋىل – ەل بەسىگى» دەپ بەكەر ايتىلمايدى. كوپتەگەن جىل بويى ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتى باسقارعان ادام رەتىندە اۋىل بالالارىنىڭ تابيعاتىنان دارىندى بولاتىنىن, ولاردى ۇلكەن ەڭبەكقورلىق پەن ەرەكشە پاتريوتيزم سەزىمى ەرەكشەلەندىرىپ تۇراتىنىن ايتقىم كەلەدى. بىراق وكىنىشكە قاراي, از قامتىلعان وتباسىلاردان شىققان كوپتەگەن دارىندى بالا مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ گرانتتارىن الا الماي, جوعارى بىلىمنەن تىس قالادى.
مۇنىڭ سەبەپتەرى اۋىل مەكتەپتەرىنىڭ ماسەلەسىمەن بايلانىستى. وقۋشىلاردىڭ جەتىستىكتەرىن سىرتقى باعالاۋدىڭ قورىتىندىلارىنا سۇيەنسەك, اۋىلدىق جانە قالالىق وقۋشىلار اراسىنداعى ءبىلىم ساپاسى بويىنشا ايىرماشىلىق ورتا ەسەپپەن 8 ۇپايعا جەتىپ وتىر. ال PISA ناتيجەلەرى بويىنشا باعالاساق, بۇل ايىرماشىلىق 22-دەن 37 ۇپايعا دەيىن جەتەدى. ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا اۋىل مەكتەپتەرىنىڭ تۇلەكتەرى وزدەرىنىڭ قالالىق قۇرداستارىنان ورتا ەسەپپەن 5-6 ۇپايدى از الىپ وتىرادى.
اۋىلداردا 200 ءبىلىم بەرۋ نىسانى جەتىسپەيدى. 25 مەكتەپ اپاتتى جاعدايدا, 75 مەكتەپ ءۇش اۋىسىمدىق رەجىمدە جۇمىس ىستەيدى. ال پەداگوگتەردىڭ تاپشىلىعى 2100-دەن استام ادامدى قۇرايدى, بۇل – رەسپۋبليكانىڭ پەداگوگ كادرلارعا دەگەن بارلىق قاجەتتىلىگىنىڭ 60 پايىزى. اۋىل مەكتەبىندە ءبىر مۇعالىم فيزيكا, ادەبيەت جانە مۋزىكانى وقىتاتىن جاعدايلار بار. كوپتەگەن وقىتۋشىلاردىڭ ءبىلىمى مەن تاجىريبەسى جەتكىلىكسىز. قالا مەن اۋىل مەكتەپتەرىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى سالىستىرۋعا كەلمەيدى. ماسەلەن, وتكەن جىلى ءبىز اۋىل تۇرعىندارى اراسىندا الەۋمەتتىك ساۋالداما جۇرگىزدىك. وعان قاتىسقانداردىڭ بىردە-بىرەۋى ءوز اۋىلىندا «ينتەرنەت جاقسى جۇمىس ىستەيدى» دەپ جاۋاپ بەرگەن جوق.
ەلىمىزدەگى 22 اۋداندا ءتىپتى كوللەدج دە جوق. جۇمىس ىستەپ تۇرعاندارىنىڭ كوپشىلىگىندە شالعاي اۋىلداردان كەلگەن وقۋشىلارعا جاتاقحانا جەتىسپەيدى.
جوعارى وقۋ ورىندارىنا كەلەتىن بولساق, كوپتەگەن اۋىل بالالارى مەكتەپتەردە العان بىلىمدەرىنىڭ تومەندىگىنە بايلانىستى مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ گرانتتارىن الۋ ءۇشىن ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ بويىنشا قاجەتتى ۇپاي جيناي المايدى. ال ولاردىڭ كوبىندە اقىلى نەگىزدە وقۋعا مۇمكىندىك جوق.
اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتەردە ءتىپتى قيسىنسىز جاعداي قالىپتاسىپ وتىر. اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندىقتارىنا بولىنگەن مەملەكەتتىك گرانتتاردى, ەڭ الدىمەن, جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەننەن كەيىن اۋىل شارۋاشىلىعىندا جۇمىس ىستەۋگە قاجەتتى ۋاجدەرى بار ادامدار الۋى كەرەك قوي. ال ولاردىڭ دەنى اۋىلدىق جەرلەردەن كەلگەن جاستار ەكەندىگى انىق. ولار بالا كەزىنەن اۋىل شارۋاشىلىعى جۇمىسىنىڭ نە ەكەنىن بىلەدى جانە اۋىل ومىرىمەن تانىس.
پارلامەنت دەپۋتاتتارى كوپتەن بەرى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ الدىندا اۋىل مەكتەپتەرىنىڭ تۇلەكتەرىنە اگرارلىق ماماندىقتارعا ءتۇسۋ ءۇشىن اۋىلدىق كۆوتانى 30 پايىزدان ەڭ بولماسا 50 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ كەلەدى. مۇنداي ۇسىنىس پارلامەنتتىك تىڭداۋلاردىڭ جانە ەكى دوڭگەلەك ۇستەلدىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا بەرىلدى. بىراق ماسەلە مۇلدەم شەشىلەر ەمەس! بۇل رەتتە «پارلامەنتتىك تىڭداۋلاردىڭ ۇسىنىستارى نەگە ورىندالمايدى؟», دەگەن سۇراق تۋىندايدى. جىل سايىن اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتەردى بىتىرۋشىلەردىڭ تەك 30 پايىزدايى عانا اۋىلدىق جەرلەرگە جۇمىسقا ورنالاسادى, قالعاندارى مەملەكەتتىك قاراجات ەسەبىنەن وقىسا دا, جۇمىسسىزدار قاتارىن تولىقتىرا وتىرىپ, قالالاردا قالادى. وسى سەبەپتەن جىل سايىن كەم دەگەندە 1,5 ملرد تەڭگە بيۋدجەت قارجىسى ءتيىمسىز جۇمسالادى.
اگرارلىق جوو-لاردا جاتاقحانالار جەتىسپەيدى, بۇل اۋىلدان كەلگەن جانە از قامتىلعان وتباسىلاردان شىققان ستۋدەنتتەر ءۇشىن قوسىمشا قيىنشىلىقتار تۋعىزادى. ونىڭ ۇستىنە, بولاشاق اگروونەركاسىپ كەشەنى ماماندارى ستيپەنديالارىنىڭ مولشەرى پەداگوگيكالىق جانە مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتتەرگە قاراعاندا 1,6 ەسە از.
ەگەر شەتەلدىك جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ تاجىريبەسىن قاراستىراتىن بولساق, ولاردا وقۋدى وتەۋدىڭ ەكى ءتۇرلى قۇنى بار: بارلىعى ءۇشىن شارتتى قۇنى, جانە الەۋمەتتىك وسال توپتارداعى ستۋدەنتتەرگە ارنالعان ارنايى قۇن. اتاپ ايتقاندا, كوپتەگەن امەريكالىق ۋنيۆەرسيتەتتەردە جاعدايى تومەن ستۋدەنتتەر ءۇشىن وقۋ اقىسى بويىنشا جەڭىلدىكتەر بەرىلەدى. ولارعا ستيپەنديا تاعايىنداۋدىڭ باستى ولشەمشارتى – جاي عانا ۇلگەرىم ەمەس, وتباسىنىڭ تابىس دەڭگەيى. سونىمەن قاتار مۇقتاج ستۋدەنتتەردى قولدايتىن باسقا دا باعدارلامالار بار. ياعني بۇل مەملەكەتتەردە الەۋمەتتىك جانە ماتەريالدىق جاعدايىنا قاراماستان, وقيمىن دەگەن جانە ىرىكتەۋدەن وتكەن بارلىق جاسقا جوعارى ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىك بەرىلگەن.
قازاقستاندا بيىل مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ گرانتتارىنا 300 ملرد تەڭگە بيۋدجەت قاراجاتى ءبولىندى. ولار تەستىلەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا بەرىلەدى. الەۋمەتتىك وسال توپتاردىڭ ءارتۇرلى ساناتتارىنا قاراستىرىلعان كۆوتا نەبارى 0,5-5 پايىزدى قۇرايدى. ارينە, بۇل ماسەلەنى شەشپەيدى.
ەلىمىزدىڭ جوعارى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ءبىلىم بەرۋ گرانتتارىن ءبولۋ جۇيەسىنە وزگەرىس ەنگىزەتىن ۋاقىت جەتتى. مەملەكەتتىك گرانتتار مەن ستيپەنديالاردى تەستىلەۋ ناتيجەلەرى مەن ۇلگەرىمى نەگىزىندە عانا ەمەس, سونداي-اق مەملەكەتتىڭ قولداۋىنسىز وقي المايتىندارعا الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ ماقساتىندا بولگەن ءجون.
بۇل شارالار مەملەكەت قاراجاتىن ءادىل ءبولۋدى قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, از قامتىلعان وتباسىلاردان شىققان جاستاردىڭ مانساپتىق وسۋىنە الەۋمەتتىك ليفت بولا وتىرىپ, ەلىمىزدە ادام كاپيتالىن جان-جاقتى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
اقىلبەك كۇرىشباەۆ,
سەنات دەپۋتاتى
