– جالپى, جىل سايىن ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ جالپى سۇرانىسىنان 7,5 ەسە كوپ كارتوپ, 11,4 ەسە ارتىق ءسابىز وسىرىلەدى. وڭىردە سىيىمدىلىعى 412 مىڭ توننا بولاتىن 141 قويما بار. جىل سوڭىنا دەيىن 35 مىڭ توننا كارتوپ پەن كوكونىستى ساقتايتىن 5 قويما پايدالانۋعا بەرىلمەك. سونداي-اق استىق ساقتايتىن 257 قامبا بار, – دەيدى باسقارما باسشىسى نۇربولات ماقاشەۆ.
ال قىس-كوكتەم ايلارىندا كارتوپ, ءسابىز, باسقا دا ونىمدەر تاپشىلىعى بولماس ءۇشىن جينالعان استىقتى, كوكونىستى ساقتاۋ ماڭىزدى. سوندىقتان جەرگىلىكتى شارۋاشىلىقتار تۇراقتاندىرۋ قورىن كوكونىستەرمەن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا الدىن-الا مەموراندۋمدار جاساۋى قاجەت. ءتىپتى جەرگىلىكتى شارۋاشىلىقتار اراسىندا «ساقتايتىن قويماڭ بولماسا ءونىم ءوسىرىپ, جيناماي-اق قوي» دەگەن دە ۇستانىم بار.
بيىل 778,3 مىڭ توننا ءداندى داقىل, 126,9 مىڭ توننا مايلى داقىل, 558,5 مىڭ توننا كارتوپ, 251,7 مىڭ توننا كوكونىس جيناپ الۋ جوسپارلاندى. وسى ۋاقىتقا دەيىن 70,9 مىڭ گەكتار جەردەن 66 مىڭ توننا ءداندى داقىل, 0,9 مىڭ گەكتاردان 23,9 مىڭ توننا كارتوپ, 0,33 مىڭ گەكتار القاپتان 8,5 مىڭ توننا كوكونىس جانە 0,1 مىڭ گەكتاردان 3,5 مىڭ توننا باقشا ونىمدەرى جينالعان.
ەگىن جيناۋ ناۋقانىنا 2 206 تراكتور, 2 037 كومباين, ونىڭ ىشىندە 1 850 استىق جينايتىن كومباين, 721 دەستەلەگىش جانە 1 255 تراكتور تىركەمەسى قاتىسۋدا. القاپتاردا Class, Vektor, «ەسىل», John Deere ماركالى زاماناۋي كومبايندار ءجۇر.
ەرتىس جانە اقتوعاي اۋداندارىندا گەكتارىنان 12 تسەنتنەردەن ءونىم الىنۋدا. ۋسپەن اۋدانىندا 18 مىڭ گەكتار القاپقا قاراقۇمىق ەگىلسە, قازىر, گەكتارىنان 8 تسەنتنەر ءونىم جينالۋدا. مينەرالدى تىڭايتقىشتار جەردىڭ قۇنارلىعىن ساقتاۋعا وتە قاجەت ەكەنى دە بەلگىلى. بيىل وسىمدىك شارۋاشىلىعىن قولداۋ ماقساتىندا سۋبسيديا رەتىندە 3,4 ملرد تەڭگە قاراجات بولىنگەن. ال تەرەڭكول اۋدانىنداعى ASTYK PV جشس ديرەكتورى اباي ورازىمبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, سۋارمالى القاپ كولەم 100 گەكتارعا ارتقان. ءوز قاراجاتتارىنا تامشىلاتىپ سۋارۋ قوندىرعىسىن, اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى تەحنيكا تۇرلەرىن ساتىپ العان. قازىر 150 گەكتار جەرگە وتىرعىزىلعان كارتوپ جينالۋدا. گەكتارىنان 40 تونناعا جۋىق ءونىم الىنۋدا. كارتوپ سۇرىپتالىپ, تازارتىلۋدا. كۇزگى ناۋقانعا قاتىسۋعا كەلگەن 80 جۇمىسشىعا جەمشوپ, كارتوپ تەگىن بەرىلسە, 30 ادام ۋاقىتشا ەڭبەكپەن قامتىلعان.
بۇل كۇندەرى وبلىستا سىيىمدىلىعى 301,3 مىڭ توننا بولاتىن 7 ەلەۆاتور جۇمىس ىستەيدى. جاڭا ەگىننىڭ استىعىن قابىلداۋعا جانە ساقتاۋعا 257 قويما (سىيىمدىلىعى 890,1 مىڭ توننا), 82 استىق كەپتىرۋ جابدىعى (تاۋلىگىنە 1 651 توننا), 196 استىق تازالاۋعا ارنالعان قوندىرعى, 409 قىرمان (تاۋلىگىنە 6 072 توننا) دايىن. كارتوپ پەن كوكونىستى ساقتاۋ ءۇشىن سىيىمدىلىعى 408 مىڭ توننا بولاتىن 140 كوكونىس ساقتاۋ قويماسى بار. ونىڭ باسىم بولىگى زاماناۋي تەحنولوگيالىق قوندىرعىلارمەن جابدىقتالعان.
قازىر كوكونىسى كوپكە تانىمال پاۆلودار اۋدانى, چەرنوياركالىق كوكونىسشى شارۋاشىلىقتاردىڭ كارتوپ پەن ءسابىزى جەرگىلىكتى نارىققا جول تارتىپ, تۇرعىنداردى قولجەتىمدى ءارى ساپالى ونىممەن قامتاماسىز ەتۋدە. ءبىر عانا چەرنوياركا اۋىلدىق اۋماعىندا 137 شارۋا قوجالىعى تىركەلگەن. ونىڭ 98-ءى – «چەرنويارسكي-2017» اكك قۇرامىندا. كورپوراتسيا باسشىسى نيكولاي نادەدوۆتىڭ ايتۋىنشا, بيىل ەگىس الاڭىنا بىلتىرعى كولەمدە كوكونىس ەگىلىپتى. اتاپ ايتساق, 2 مىڭ گەكتارعا ءسابىز, 600 گەكتارعا جۋىق كارتوپ, 100 گەكتارداي قىزىلشا, 70 گەكتارعا پياز جانە 15 گەكتارعا ورامجاپىراق تامىر جايعان. چەرنوياركا القابىنداعى كارتوپتىڭ ونىمدىلىگى گەكتارىنا 250 تسەنتنەر, كوكونىس 280 تسەنتنەردى قۇراپ وتىر. ءار شارۋاشىلىقتىڭ قويماسى بار.
سوڭعى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە شارباقتى اۋدانىندا دا ەگىستىكتەردىڭ اۋماعى 150 مىڭ گەكتاردان 200 مىڭ گەكتارعا دەيىن ۇلعايتىلعان. جىلدار بويى بوس جاتقان اۋماقتار اۋىل شارۋاشىلىعى اينالىمىنا ەنگىزىلدى. اۋدانداعى «پوبەدا» جشس القاپتارىندا ءداندى داقىلداردىڭ گەكتارىنان 10 تسەنتنەرگە دەيىن ءونىم جيناۋدا. كۇنباعىس تا جاقسى ءونىم بەرۋدە.
سونىمەن بىرگە, استىقتى اۋدان سانالاتىن جەلەزينكا اۋدانىنداعى «كاب» جشس سۋارمالى ەگىنشىلىكپەن اينالىسادى. كارتوپتى ساقتاۋ ءۇشىن سىيىمدىلىعى 11 مىڭ تونناعا دەيىن جەتەتىن قويمالار سالىپ ۇلگەرىپتى.
– ارينە, اۋداننىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى جوعارى, – دەيدى سەرىكتەستىك باسشىسى ت.قابدولوۆ. – مەملەكەتتىڭ قولداۋىمەن شارۋاشىلىقتاردىڭ دا دامۋ مۇمكىندىگى بار. ياعني سۋبسيديا تۇرىندەگى مەملەكەتتىك قولداۋعا الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك باعىتىندا ءوز ونىمدەرىن وڭىرلىك تۇراقتاندىرۋ قورىنا تاپسىرا الادى.
ال اۋدانداعى جەمشوپ قورىن دايىندايتىن شارۋاشىلىقتار ءۇشىن جايىلىمداردى سۋلاندىرۋ بويىنشا مەملەكەتتىك قولداۋعا قاراماستان ءوز القاپتارىن سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن سۋ استى كوزدەرىن تابۋ قيىن. ويتكەنى ەرتىس وزەنى جاعالاۋىندا مال وسىرەتىن شارۋالارعا جايىلىم جەرى جەتپەيدى. جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردى دا جايىلىم جەرمەن قامتاماسىز ەتۋ – وزەكتى ماسەلە. تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنشا, اۋىلدىڭ ماڭايىنداعى 9-10 شاقىرىم جەر جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتىڭ مال جايىلىمىنا بەرىلۋى كەرەك. ويتكەنى شارۋا قوجالىقتارى جەردى مەملەكەتتىك اكتىمەن يەلەنۋدە. جەردى زاڭدى تۇردە العان ولار ءوز جەرىنە وزگەنىڭ مالىن تۇسىرمەيدى. وزىنە تيەسىلى اۋماقتى قورشاپ الادى.
باسقارمانىڭ مالىمەتىنشە, بيىل جەمشوپتىڭ باعاسىن تۇراقتاندىرۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 1,5 ملرد تەڭگە بولىنگەن. ەندىگى ماسەلە – وسى قاراجاتتى جەمشوپ قورىن ازىرلەيتىن شارۋاشىلىقتارعا سۋبسيديا رەتىندە ۇلەستىرۋ. سۋبسيديانى بەرۋدىڭ قاعيداتتارى مەن ەرەجەلەرى بەكىتىلەدى.
– ءبىزدىڭ وبلىستا مال ازىعى تاپشىلىعى بولماۋى كەرەك. مىسالى, 4 مىڭ توننا جانار-جاعارماي 20 پايىزعا دەيىن ارزانداتىلدى. ءار اۋىلدا قانشا تۇرعىن بار جانە قانشاسى مال ۇستايتىنىن زەرتتەپ, قولدانىلماي جاتقان جەرلەردى يگەرۋ بويىنشا باعدارلاما ازىرلەۋ قاجەت. ياعني جايىلىمدى كىم الادى, شابىندىق جەردى كىم يگەرەدى؟ سونداي-اق وڭىردە كوپجىلدىق شوپتەردى بۇرىن وسپەگەن جەرلەردە ءوسىرۋ كەرەك. بۇل باستامانى قاناتقاقتى جوبا رەتىندە بىرنەشە اۋىلعا قولدانامىز. سوندا جەمشوپ اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن وندىرۋشىلەرگە دە, جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتارعا دا جەتەدى, – دەدى كۇزگى-جيىن تەرىنگە وراي اۋداندارعا بارعان ساپارىندا وبلىس اكىمى ابىلقايىر سقاقوۆ.
ال وڭىردە قازان ايىنان باستاپ, جەمشوپ ازىرلەۋشىلەر سۋبسيديا الا باستايدى. بۇل ءشوپتىڭ باعاسىن رەتتەۋگە كومەكتەسەدى. شارۋاشىلىقتار وزدەرىنە قاجەتتى جەمشوپتى ازىرلەپ الادى. جينالاتىن ءشوپتىڭ باسىم بولىگى جەكە اۋلالارعا دا قاجەت ەكەنى بەلگىلى. سوندىقتان اۋىلدىقتارعا دا كومەكتەسىپ, قورا تولى مال باسىنىڭ كوبەيۋىن دە ۇمىتپاعان ءجون دەيمىز.
پاۆلودار وبلىسى
