رۋحانيات • 29 قىركۇيەك، 2021

ءالتىنساريننىڭ ادامي بولمىسى

141 رەت كورسەتىلدى

1864 جىلى 13 ناۋرىزدا ى.التىنسارين ۇستازى ءارى دوسى ن.ي.يلمينسكيگە: «مەنىڭ ۇنەمى ۇمتىلعان تىلەگىم قالاي دا پايدالى ادام بولىپ شىعۋ ەدى. ال قازىر وسىعان قولىم جەتىپ وتىرعانىن ويلاسام، كوڭىلىم تولىق جۇبانىش تابادى» دەپ جازادى. ءيا، تورعايدا العاش قازاق مەكتەبىنىڭ اشىلىپ، كوڭىل تۇكپىرىندەگى ىزگى نيەتىنىڭ جۇزەگە اسقانىنا مەرەيى اسىپ، زور قۋانىشقا بولەنگەن جاس جىگىت ىبىرايدى ۇلت مۇددەسى جولىندا ءالى دە تالاي يگى ىستەر كۇتىپ تۇرعان ەدى...

ىزگى نيەتتىڭ ويانۋىنا ادام سا­نا­سىن­دا­عى ساۋلەلى ويلار سەبەپشى بولادى، ولاردىڭ جۇزە­گە اسۋى جولىندا تىنىمسىز قارەكەت، ەڭبەك، تاباندىلىق شەشۋشى ءرول اتقارادى. ولاي دەۋگە سەبەپ: ۇلى اعارتۋشى – پەداگوگ تىندىرعان قىرۋار ەڭبەك، رياسىز قىزمەت ۇلى تۇلعانىڭ ىزگى نيەتىنەن باس­تاۋ الىپ، تامىرىن تە­رەڭ­گە جاي­عا­نىن مويىنداۋىمىز. ال ىزگى نيەتتىڭ ويانۋىنا، جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي، ادام­گەر­شى­لىك قاسيەت­تەر، يگى ماق­سات، مىندەتتەر، ەڭ باستىسى ادام بالا­سى­نا قىزمەت ەتۋ مۇ­راتى تۇرتكى بولماق. ءسوز باسىن وسىلايشا وربى­­تۋدەگى ماق­­سا­تىمىز – وقىرمان قا­­ۋىم­­عا ى.ءالتىنساريننىڭ ادامي بولمىسىن اشىپ كورسەتۋگە ۇم­تى­لۋ. ءارى سانانى سەرپىلتىپ، رۋ­حا­ني جاڭعىرۋدا دارا تۇلعالار تاعى­لىمىنان ءنار الىپ، ونەگە تۇ­تۋ­دىڭ ماڭىزىن اتاپ كورسەتۋ بول­ماق.

قازىرگى كەزەڭنىڭ كورنەكتى ىبى­راي­­تا­نۋشىسى، قوستاناي مەم­لە­كەتتىك پەدا­گو­گيكالىق ۋنيۆەر­سي­تەتىنىڭ پروفەسسورى سەرىكباي وسپان ۇلى «سونبەس شى­راق» كىتابىندا ۇلى تۇلعاعا ءتان قا­سيەت­تەر­دى بارىنشا تولىق بايانداپ، ىبىرايدىڭ زامانداستارىنىڭ، شا­كىرت­تەرىنىڭ، زەرتتەۋشىلەردىڭ سوزدە­رى­مەن نانىمدى دايەكتەپ، جان-جاقتى اشىپ بەرگەن.اسىرەسە، ىبىرايدىڭ كو­زىن كورگەن، قىزمەت بارىسىندا ونى­­مەن بىرنەشە مارتە كەزدەسىپ، جا­قىن تانىعان زامانداستارىنىڭ ەستە­لىك­تە­رى­نەن دايەكتەر كەلتىرۋى وقىر­مان­­دى ەلىتەرى حاق. ماسەلەن، ول رسفسر-ءدىڭ پەداگوگيكا تاريحى مەن تەو­رياسى ينس­تيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىز­مەت­كە­رى بولعان، ى.التىنسارين تۋرالى ەستەلىك قالدىرعان ا.ف.ەفيروۆتىڭ: «ول (التىنسارين) نۇرلى اقىل، جىلى جۇرەك، كوپقىرلى دارىن يەسى بولدى. بالعىن شاعىنان باستاپ-اق بار كۇش-جىگەرىن، قاجىر-قايراتىن تۋعان حالقىنا قىزمەت ەتۋگە ارنادى» دەگەن سوزدەرىن كەلتىرىپ، ىبىراي ءوز بويىنداعى ىزگى قا­سيەت­­تەرىن ۇلتىنا قىزمەت ەتۋگە ار­ناعانىن اڭعارتادى. سەرىكباي وسپان ۇلى زەردەلەگەن تاقى­رىپتى جاڭ­عىر­تا وتىرىپ، ىبى­راي بابامىزدىڭ دارالانىپ، ادام سەنگىسىز كەڭ اۋقىمدى قىز­مەت اتقارۋىنىڭ ءبىر ۇشى ونىڭ وسى ادامگەرشىلىك قىرىنىڭ قالىڭدىعىندا جاتقاندىعىندا بولار دەپ پايىمدايمىز. التىن­سارين مۇراسىنا، ونى زەرت­تەۋ­شى­لەر­دىڭ جازعاندارىنا ۇڭىلە وتىرىپ، ادام بالاسىنىڭ بويىنداعى ىزگى قاسيەتتەردىڭ مولدىعى ونىڭ قولعا العان ءىسىن دە ىلگەرىلەتىپ، العا باستىرا بەرەتىنىنە كوز جەت­كى­زۋ قيىن ەمەس سەكىلدى. اقىل-ويمەن رەتتەلىپ وتىراتىن ادامي قاسيەتتەر ادامزاتقا قىزمەت ەتۋگە باعىتتالىپ، وزىنە دە، وزگەلەرگە دە پايداسىن تيگىزە بەرەتىنى تاجىري­بە­دە دا­لەل­دەنگەن.

ىبىراي بابامىزدىڭ بولمىسىن تاني ءتۇسۋ ءۇشىن، وزىمىزشە ىزدەنىپ، كە­يىپ­كە­رى­مىز­دى كەيىپتەيتىن تىڭ اقپارات تابۋدى كوزدەدىك. اكادەميك، بەلگىلى ادەبيەت­تا­نۋ­­شى قاجىم جۇماليەۆ كە­زىندە ۇلى اعارتۋشى تۋرالى ىز­دە­­نىپ، كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان ەكەن. عالىمنىڭ: «ىبىراي ءالتىنساريننىڭ ءوز حالقىن وقۋعا، ونەرگە ۇندەۋى، نادان­دىققا، زۇ­لىم­دىققا قار­سى شىعۋى، سول كەزدەگى الەۋ­مەت ومىرىندەگى تەڭسىزدىكتىڭ بەتىن اشىپ، ءومىر شىندىعىن كور­سە­تۋى، جاس­تار­دى جاقسىلىققا، ادام­گەر­شىلىككە تاربيەلەۋى ونىڭ شى­عار­ما­شىلىعىنىڭ حا­لىقتىق جاعى دەسەك، ءوزى قازاقتىڭ ەر­جەتكەن پروزا جانرىنىڭ جانە بالالار ادە­بيە­تىنىڭ ەڭ العاشقى نەگىزىن سالۋشى بولدى» دەگەن ءبىر اۋىز سوزىنەن ىبىرايدىڭ ادامزات بالاسىنىڭ يگىلىگى ءۇشىن قىزمەت ەتكەن اردا تۇلعا ەكەنىنە تاعى ءبىر مارتە كوز جەتكىزەسىڭ. ال ادام­زات­قا قىزمەت ەتۋدىڭ باستاۋى ادام بو­يىن­داعى اقىل-ويدىڭ وزىقتىعى مەن ىزگى قا­سيەتتەردەردىڭ مولدىعىندا ەكە­نىنە يلاناسىڭ.

تۇلا بويى تۇنعان ونەگە دەرلىك ىبىراي بابامىز تەك ءوز شى­عار­مالارى ارقى­لى عانا ەمەس، جەكە باسىنا ءتان قا­سيەت­تەرى­مەن دە كىم-كىمدى بولسىن باۋراپ الادى. تاۋ تۇلعانى قاي زاماندا دا الاسارتپاي، كەرىسىنشە، اسقاقتاتىپ تۇرعان ونىڭ وزىندىك بولمىسىنداعى كىشىپەيىلدىلىك، قاراپايىمدىلىق، سى­پا­يىلىق دەر ەدىك. حالىق ءۇشىن، ءدۇيىم ەل ءۇشىن ادام نانعىسىز قىرۋار ءىستى ءبىر ءوزى اتقارا جۇرسە دە، ءبىر قالىپتان اۋىت­قى­ماي، ەشكىمگە مىن­دەتسىمەي، جاسى ۇلكەنگە دە، كىشىگە دە، لاۋازىمى جوعارىعا دا، قاراپايىم جاندارعا دا بىردەي قاراپ، ادامي قارىم-قاتىناستىڭ زور ۇلگىسىن كورسەتتى. ءسوزىمىز دا­يەكتى بولۋى ءۇشىن، الدىمەن ىبى­رايمەن ەتەنە ارالاسقان زامانداستارىنىڭ ەستەلىكتەرىنە ءۇڭى­لىپ كورەيىك. ادامگەرشىلىك تەك جەكە ادامدارمەن، ارىپتەستەرمەن قارىم-قاتىناستا عانا ەمەس، ءومىر­دىڭ سان ءتۇرلى جولدارىندا دا ايقىندالا تۇسەدى.

ۇلى پەداگوگتىڭ جانى تازا، كو­ڭىلى دارحان، جانى جومارت ادام بولعانىن ايعاقتايتىن كۋا­گەرلەر سوزدەرىن كەلتى­رەل­ىك. ارىپتەسى ف.د.سوكولوۆ ينسپەكتور التىنسارين تۋرالى: «الدىنا قاي كەزدە قانداي جۇمىسپەن بارساڭ دا، ول كىسى شىنايى تى­لەك­تەس بولىپ، اقىل-كەڭەسىن نە كو­مەگىن ايامايتىن. قا­زاق حالقى ونى اسا قۇرمەت تۇتاتىن... ونىڭ ەسىگى جۇرتتىڭ بارىنە ءاردايىم اشىق تۇراتىن، قيىنشىلىق كەزەڭدەگى اقىل-كەڭەسىن بىلاي قويعاندا، ول جوق­شىلىققا ۇشى­را­عان قازاقتارعا قا­رىز­عا اقشا بەرەتىن، ول ءۇشىن كەيىن ءوسىم تالاپ ەتپەيتىن، كوپ جاعدايدا قا­رى­زىن دا قايتارىپ المايتىن. ورىس قونىستانۋشىلارى دا ونى مەيىرىمدى ءارى ادال ادام دەپ بىلەتىن» دەپ جازسا، ۇلى ۇستازدىڭ شاكىرتى ءارى ءىزباسارى عابدولعالي بالعىنباەۆ تالىمگەرى تۋراسىندا: «...ول قاشاندا كىشىپەيىلدىلىك، قارا­پايىمدىلىق تانىتاتىن، وعان جۇرت ءارتۇرلى تىلەك-وتى­نىش­­تەرمەن اعى­لىپ كەلىپ جاتاتىن. ىبىراي ءوتىنىش بىل­دى­رۋشىلەرمەن جىلى سويلەسىپ، مۇم­كىن بولعانىنشا ارىزدارىن ورىن­داۋعا ۇمتىلاتىن» دەپ، ونىڭ پارا­ساتتىلىعىن، ادامدارمەن جىلى قارىم-قاتىناسىن اشىپ كورسەتەدى. ارىپتەسى ا.ا.موزوحين باسشىسىنىڭ مۇعالىمدەرگە شىنايى جاناشىرلىق تانىتىپ، قامقورشى بولا بىلگەندىگىن مىنا ءبىر سوزدەرىمەن اڭ­عارتادى: «ينسپەكتورىمىز نەبارى 18 كۇننىڭ ىشىندە مەبەل، وقۋلىقتار، كورنەكىلىكتەر، نە كەرەك، باستاۋىش مەكتەپكە قاجەتتى دۇنيەنىڭ ءبارىن اكەلىپ ۇلگەردى. مەنى دە ۇمىت قالدىرعان جوق: كەرەۋەت، ماتراس، جاستىق، ىدىس-اياق جانە ت.ب. ۇساق-تۇيەك زاتتاردى جەتكىزىپ كەتتى».

ىبىراي جۇرەگىنىڭ جىلىلىعى، جانى­نىڭ نازىكتىگى، مەيىرىمىنىڭ مولدىعى ونىڭ حاتتارىنان دا ايقىن اڭعارىلادى. حات يەسىنىڭ ءسوز قولدانىسى ادام سەزىمىنە قوزعاۋ سالىپ، جۇرەگىن ەلجىرەتەدى. ول ءوز حاتتارىن «اسا قايىرىمدى»، «اسا مارحاباتتى»، « ۇلى مارتەبەلى، مارحاباتتى دوسىم»، «شاپاعاتتى تورەم» سوزدەرىمەن باستاپ، ء«سىزدى اسا قادىرلەيتىن جانە سىزگە شىن بەرىلگەن ى.التىنسارين»، ء«سىزدى اسا قادىرلەيتىن»، «شىن جۇرەگىمەن سىيلايتىن»، ء«سىزدىڭ ادال قىزمەتشىڭىز» سەكىلدى جىلى سوز­دەرمەن اياقتاپ وتىرعان. نەت­كەن سى­پايىلىق، جوعارى مادەنيەت­تى­لىك دە­سەڭىزشى؟!

ادامنىڭ ادامشىلىعى قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە ايقىن اڭعارىلادى. ءومىر بولعان سوڭ، اۋىرتپالىق تا سالماعىن سالىپ، قوعامنىڭ ءالجۋاز بولىگىن تىعىرىققا تىرەيتىن كۇندەر تۋادى.وسىندايدا كىم­نىڭ كىم ەكەنىن حالىق تانىپ، ءبىلىپ جا­تادى. سوناۋ 1879-1880 جىلدارى تور­عايدى اشتىق پەن جۇت جايلاعانى كەيبىر دەرەككوزدەردەن ءمالىم. مۇنداي قاسىرەتكە جانى كۇيزەلگەن التىنسارين «ورەنبۋرگسكي ليس­توك» گازەتىنە بىرنەشە مارتە ماقالا جاريالاتقان كورىنەدى. ول ءوزى باس بولىپ، تورعاي وبلىسى باسشىلارىنىڭ مۇنداي قيىنشىلىقتان ادا قوستانايدان ازىق-ت ۇلىك جەتكىزۋلەرىن ءوتىنىپ، كومەك بەرۋلەرىن سۇراعان. ءتىپتى كوكتەم شىعا ۋەزد باستىعى ياكوۆ­لەۆ­پەن بىرلەسىپ، كىرپىشتەن ورىس-قازاق ۋچي­ليششەسىنىڭ عي­ما­را­تىن تۇرعىزۋعا جەر­گىلىكتى تۇر­عىنداردى جۇمىلدىرعان، ءسويتىپ ولاردىڭ ازىن-اۋلاق قاراجات تابۋىنا، ازىق-ت ۇلىك ساتىپ الۋلارىنا سەپتىگىن تيگىزگەن. «شەكتەن تىس قىمبات بولسا دا، تۇرعىنداردىڭ كۇندەلىكتى تالشىق ەتەتىن قوستانايدان اكەلىنگەن ازىق-ت ۇلىكتى ساتىپ الىپ، كۇن كورۋىنە ايتارلىقتاي جاعداي جاسادى»، دەپ ەسكە الادى ع.بالعىنباەۆ. سونداي-اق كەيىن ىبىرايدىڭ باستاماسىمەن تورعاي وزەنىنەن بالىق اۋلاۋ ۇيىمداستىرىلادى، حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى تۇزەلە باستايدى. بۇل جونىندە ىبىرايتانۋشى عالىم ءا.دەربىساليننىڭ: «قازاق قوعامىنا ۇل­كەن دەرت، اۋىر قاسىرەت اكەلگەن وسى ءبىر قيىن-قىستاۋ جىلداردا ىبىراي قازاق حالقىنىڭ ەڭ جاناشىر قامقورى بولدى» دەپ جازعانى بار.

ى.ءالتىنساريننىڭ تۋعان حال­قىنا دەگەن قامقورلىعى، قا­­يى­رىم­دىلىق ارەكەتى، ۇلت مۇد­­دەسىن كوكسەگەنى اقتىق دەمى تاۋ­­سىلعانشا تولاستاعان ەمەس. ول ءوزى دۇنيەدەن وتەر شاعىندا اۋلەتىنە تيەسىلى 500 دەسياتينا جەردى قوستانايدا اشىل­ماقشى اۋىلشارۋاشىلىق مەك­تەبىنە تابىستايدى، بۇل ونىڭ حالىق­قا جاناشىرلىعىن، ۇلت مۇددەسىنە ادال­دى­عىن ايقىن كورسەتىپ تۇر ەمەس پە؟!

بولمىسى بولەك ىبىراي با­با­مىز­دىڭ تۇلعاسى جايىن­دا­عى از-كەم ءسوزىمدى ونىڭ شاكىرتتەرىنىڭ: ء«التىنساريننىڭ ىسىنەن بۇكىل حالىقتىڭ سيپاتىن، ونىڭ رۋحى مەن اقىلىن، ادامگەرشىلىگى مەن مىنەز-قۇلقىن، تۇتاس العاندا، ونىڭ بارلىق بەينەسىن كورەمىز»، دەگەن لەبىزىمەن تۇيىندەگىم كەلە­دى.

 

بيالاش سۇيىنكينا،

ى.التىنسارين مەدالىنىڭ يەگەرى، ىبىرايتانۋشى

سوڭعى جاڭالىقتار

جانى جايساڭ جاز-اتا

قوعام • كەشە

دۇبىردەن تۋعان ولەڭ

ادەبيەت • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار