ىزگى نيەتتىڭ ويانۋىنا ادام ساناسىنداعى ساۋلەلى ويلار سەبەپشى بولادى, ولاردىڭ جۇزەگە اسۋى جولىندا تىنىمسىز قارەكەت, ەڭبەك, تاباندىلىق شەشۋشى ءرول اتقارادى. ولاي دەۋگە سەبەپ: ۇلى اعارتۋشى – پەداگوگ تىندىرعان قىرۋار ەڭبەك, رياسىز قىزمەت ۇلى تۇلعانىڭ ىزگى نيەتىنەن باستاۋ الىپ, تامىرىن تەرەڭگە جايعانىن مويىنداۋىمىز. ال ىزگى نيەتتىڭ ويانۋىنا, جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, ادامگەرشىلىك قاسيەتتەر, يگى ماقسات, مىندەتتەر, ەڭ باستىسى ادام بالاسىنا قىزمەت ەتۋ مۇراتى تۇرتكى بولماق. ءسوز باسىن وسىلايشا وربىتۋدەگى ماقساتىمىز – وقىرمان قاۋىمعا ى.ءالتىنساريننىڭ ادامي بولمىسىن اشىپ كورسەتۋگە ۇمتىلۋ. ءارى سانانى سەرپىلتىپ, رۋحاني جاڭعىرۋدا دارا تۇلعالار تاعىلىمىنان ءنار الىپ, ونەگە تۇتۋدىڭ ماڭىزىن اتاپ كورسەتۋ بولماق.
قازىرگى كەزەڭنىڭ كورنەكتى ىبىرايتانۋشىسى, قوستاناي مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى سەرىكباي وسپان ۇلى «سونبەس شىراق» كىتابىندا ۇلى تۇلعاعا ءتان قاسيەتتەردى بارىنشا تولىق بايانداپ, ىبىرايدىڭ زامانداستارىنىڭ, شاكىرتتەرىنىڭ, زەرتتەۋشىلەردىڭ سوزدەرىمەن نانىمدى دايەكتەپ, جان-جاقتى اشىپ بەرگەن.اسىرەسە, ىبىرايدىڭ كوزىن كورگەن, قىزمەت بارىسىندا ونىمەن بىرنەشە مارتە كەزدەسىپ, جاقىن تانىعان زامانداستارىنىڭ ەستەلىكتەرىنەن دايەكتەر كەلتىرۋى وقىرماندى ەلىتەرى حاق. ماسەلەن, ول رسفسر-ءدىڭ پەداگوگيكا تاريحى مەن تەورياسى ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى بولعان, ى.التىنسارين تۋرالى ەستەلىك قالدىرعان ا.ف.ەفيروۆتىڭ: «ول (التىنسارين) نۇرلى اقىل, جىلى جۇرەك, كوپقىرلى دارىن يەسى بولدى. بالعىن شاعىنان باستاپ-اق بار كۇش-جىگەرىن, قاجىر-قايراتىن تۋعان حالقىنا قىزمەت ەتۋگە ارنادى» دەگەن سوزدەرىن كەلتىرىپ, ىبىراي ءوز بويىنداعى ىزگى قاسيەتتەرىن ۇلتىنا قىزمەت ەتۋگە ارناعانىن اڭعارتادى. سەرىكباي وسپان ۇلى زەردەلەگەن تاقىرىپتى جاڭعىرتا وتىرىپ, ىبىراي بابامىزدىڭ دارالانىپ, ادام سەنگىسىز كەڭ اۋقىمدى قىزمەت اتقارۋىنىڭ ءبىر ۇشى ونىڭ وسى ادامگەرشىلىك قىرىنىڭ قالىڭدىعىندا جاتقاندىعىندا بولار دەپ پايىمدايمىز. التىنسارين مۇراسىنا, ونى زەرتتەۋشىلەردىڭ جازعاندارىنا ۇڭىلە وتىرىپ, ادام بالاسىنىڭ بويىنداعى ىزگى قاسيەتتەردىڭ مولدىعى ونىڭ قولعا العان ءىسىن دە ىلگەرىلەتىپ, العا باستىرا بەرەتىنىنە كوز جەتكىزۋ قيىن ەمەس سەكىلدى. اقىل-ويمەن رەتتەلىپ وتىراتىن ادامي قاسيەتتەر ادامزاتقا قىزمەت ەتۋگە باعىتتالىپ, وزىنە دە, وزگەلەرگە دە پايداسىن تيگىزە بەرەتىنى تاجىريبەدە دالەلدەنگەن.
ىبىراي بابامىزدىڭ بولمىسىن تاني ءتۇسۋ ءۇشىن, وزىمىزشە ىزدەنىپ, كەيىپكەرىمىزدى كەيىپتەيتىن تىڭ اقپارات تابۋدى كوزدەدىك. اكادەميك, بەلگىلى ادەبيەتتانۋشى قاجىم جۇماليەۆ كەزىندە ۇلى اعارتۋشى تۋرالى ىزدەنىپ, كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان ەكەن. عالىمنىڭ: «ىبىراي ءالتىنساريننىڭ ءوز حالقىن وقۋعا, ونەرگە ۇندەۋى, ناداندىققا, زۇلىمدىققا قارسى شىعۋى, سول كەزدەگى الەۋمەت ومىرىندەگى تەڭسىزدىكتىڭ بەتىن اشىپ, ءومىر شىندىعىن كورسەتۋى, جاستاردى جاقسىلىققا, ادامگەرشىلىككە تاربيەلەۋى ونىڭ شىعارماشىلىعىنىڭ حالىقتىق جاعى دەسەك, ءوزى قازاقتىڭ ەرجەتكەن پروزا جانرىنىڭ جانە بالالار ادەبيەتىنىڭ ەڭ العاشقى نەگىزىن سالۋشى بولدى» دەگەن ءبىر اۋىز سوزىنەن ىبىرايدىڭ ادامزات بالاسىنىڭ يگىلىگى ءۇشىن قىزمەت ەتكەن اردا تۇلعا ەكەنىنە تاعى ءبىر مارتە كوز جەتكىزەسىڭ. ال ادامزاتقا قىزمەت ەتۋدىڭ باستاۋى ادام بويىنداعى اقىل-ويدىڭ وزىقتىعى مەن ىزگى قاسيەتتەردەردىڭ مولدىعىندا ەكەنىنە يلاناسىڭ.
تۇلا بويى تۇنعان ونەگە دەرلىك ىبىراي بابامىز تەك ءوز شىعارمالارى ارقىلى عانا ەمەس, جەكە باسىنا ءتان قاسيەتتەرىمەن دە كىم-كىمدى بولسىن باۋراپ الادى. تاۋ تۇلعانى قاي زاماندا دا الاسارتپاي, كەرىسىنشە, اسقاقتاتىپ تۇرعان ونىڭ وزىندىك بولمىسىنداعى كىشىپەيىلدىلىك, قاراپايىمدىلىق, سىپايىلىق دەر ەدىك. حالىق ءۇشىن, ءدۇيىم ەل ءۇشىن ادام نانعىسىز قىرۋار ءىستى ءبىر ءوزى اتقارا جۇرسە دە, ءبىر قالىپتان اۋىتقىماي, ەشكىمگە مىندەتسىمەي, جاسى ۇلكەنگە دە, كىشىگە دە, لاۋازىمى جوعارىعا دا, قاراپايىم جاندارعا دا بىردەي قاراپ, ادامي قارىم-قاتىناستىڭ زور ۇلگىسىن كورسەتتى. ءسوزىمىز دايەكتى بولۋى ءۇشىن, الدىمەن ىبىرايمەن ەتەنە ارالاسقان زامانداستارىنىڭ ەستەلىكتەرىنە ءۇڭىلىپ كورەيىك. ادامگەرشىلىك تەك جەكە ادامدارمەن, ارىپتەستەرمەن قارىم-قاتىناستا عانا ەمەس, ءومىردىڭ سان ءتۇرلى جولدارىندا دا ايقىندالا تۇسەدى.
ۇلى پەداگوگتىڭ جانى تازا, كوڭىلى دارحان, جانى جومارت ادام بولعانىن ايعاقتايتىن كۋاگەرلەر سوزدەرىن كەلتىرەلىك. ارىپتەسى ف.د.سوكولوۆ ينسپەكتور التىنسارين تۋرالى: «الدىنا قاي كەزدە قانداي جۇمىسپەن بارساڭ دا, ول كىسى شىنايى تىلەكتەس بولىپ, اقىل-كەڭەسىن نە كومەگىن ايامايتىن. قازاق حالقى ونى اسا قۇرمەت تۇتاتىن... ونىڭ ەسىگى جۇرتتىڭ بارىنە ءاردايىم اشىق تۇراتىن, قيىنشىلىق كەزەڭدەگى اقىل-كەڭەسىن بىلاي قويعاندا, ول جوقشىلىققا ۇشىراعان قازاقتارعا قارىزعا اقشا بەرەتىن, ول ءۇشىن كەيىن ءوسىم تالاپ ەتپەيتىن, كوپ جاعدايدا قارىزىن دا قايتارىپ المايتىن. ورىس قونىستانۋشىلارى دا ونى مەيىرىمدى ءارى ادال ادام دەپ بىلەتىن» دەپ جازسا, ۇلى ۇستازدىڭ شاكىرتى ءارى ءىزباسارى عابدولعالي بالعىنباەۆ تالىمگەرى تۋراسىندا: «...ول قاشاندا كىشىپەيىلدىلىك, قاراپايىمدىلىق تانىتاتىن, وعان جۇرت ءارتۇرلى تىلەك-وتىنىشتەرمەن اعىلىپ كەلىپ جاتاتىن. ىبىراي ءوتىنىش بىلدىرۋشىلەرمەن جىلى سويلەسىپ, مۇمكىن بولعانىنشا ارىزدارىن ورىنداۋعا ۇمتىلاتىن» دەپ, ونىڭ پاراساتتىلىعىن, ادامدارمەن جىلى قارىم-قاتىناسىن اشىپ كورسەتەدى. ارىپتەسى ا.ا.موزوحين باسشىسىنىڭ مۇعالىمدەرگە شىنايى جاناشىرلىق تانىتىپ, قامقورشى بولا بىلگەندىگىن مىنا ءبىر سوزدەرىمەن اڭعارتادى: «ينسپەكتورىمىز نەبارى 18 كۇننىڭ ىشىندە مەبەل, وقۋلىقتار, كورنەكىلىكتەر, نە كەرەك, باستاۋىش مەكتەپكە قاجەتتى دۇنيەنىڭ ءبارىن اكەلىپ ۇلگەردى. مەنى دە ۇمىت قالدىرعان جوق: كەرەۋەت, ماتراس, جاستىق, ىدىس-اياق جانە ت.ب. ۇساق-تۇيەك زاتتاردى جەتكىزىپ كەتتى».
ىبىراي جۇرەگىنىڭ جىلىلىعى, جانىنىڭ نازىكتىگى, مەيىرىمىنىڭ مولدىعى ونىڭ حاتتارىنان دا ايقىن اڭعارىلادى. حات يەسىنىڭ ءسوز قولدانىسى ادام سەزىمىنە قوزعاۋ سالىپ, جۇرەگىن ەلجىرەتەدى. ول ءوز حاتتارىن «اسا قايىرىمدى», «اسا مارحاباتتى», « ۇلى مارتەبەلى, مارحاباتتى دوسىم», «شاپاعاتتى تورەم» سوزدەرىمەن باستاپ, ء«سىزدى اسا قادىرلەيتىن جانە سىزگە شىن بەرىلگەن ى.التىنسارين», ء«سىزدى اسا قادىرلەيتىن», «شىن جۇرەگىمەن سىيلايتىن», ء«سىزدىڭ ادال قىزمەتشىڭىز» سەكىلدى جىلى سوزدەرمەن اياقتاپ وتىرعان. نەتكەن سىپايىلىق, جوعارى مادەنيەتتىلىك دەسەڭىزشى؟!
ادامنىڭ ادامشىلىعى قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە ايقىن اڭعارىلادى. ءومىر بولعان سوڭ, اۋىرتپالىق تا سالماعىن سالىپ, قوعامنىڭ ءالجۋاز بولىگىن تىعىرىققا تىرەيتىن كۇندەر تۋادى.وسىندايدا كىمنىڭ كىم ەكەنىن حالىق تانىپ, ءبىلىپ جاتادى. سوناۋ 1879-1880 جىلدارى تورعايدى اشتىق پەن جۇت جايلاعانى كەيبىر دەرەككوزدەردەن ءمالىم. مۇنداي قاسىرەتكە جانى كۇيزەلگەن التىنسارين «ورەنبۋرگسكي ليستوك» گازەتىنە بىرنەشە مارتە ماقالا جاريالاتقان كورىنەدى. ول ءوزى باس بولىپ, تورعاي وبلىسى باسشىلارىنىڭ مۇنداي قيىنشىلىقتان ادا قوستانايدان ازىق-ت ۇلىك جەتكىزۋلەرىن ءوتىنىپ, كومەك بەرۋلەرىن سۇراعان. ءتىپتى كوكتەم شىعا ۋەزد باستىعى ياكوۆلەۆپەن بىرلەسىپ, كىرپىشتەن ورىس-قازاق ۋچيليششەسىنىڭ عيماراتىن تۇرعىزۋعا جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى جۇمىلدىرعان, ءسويتىپ ولاردىڭ ازىن-اۋلاق قاراجات تابۋىنا, ازىق-ت ۇلىك ساتىپ الۋلارىنا سەپتىگىن تيگىزگەن. «شەكتەن تىس قىمبات بولسا دا, تۇرعىنداردىڭ كۇندەلىكتى تالشىق ەتەتىن قوستانايدان اكەلىنگەن ازىق-ت ۇلىكتى ساتىپ الىپ, كۇن كورۋىنە ايتارلىقتاي جاعداي جاسادى», دەپ ەسكە الادى ع.بالعىنباەۆ. سونداي-اق كەيىن ىبىرايدىڭ باستاماسىمەن تورعاي وزەنىنەن بالىق اۋلاۋ ۇيىمداستىرىلادى, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى تۇزەلە باستايدى. بۇل جونىندە ىبىرايتانۋشى عالىم ءا.دەربىساليننىڭ: «قازاق قوعامىنا ۇلكەن دەرت, اۋىر قاسىرەت اكەلگەن وسى ءبىر قيىن-قىستاۋ جىلداردا ىبىراي قازاق حالقىنىڭ ەڭ جاناشىر قامقورى بولدى» دەپ جازعانى بار.
ى.ءالتىنساريننىڭ تۋعان حالقىنا دەگەن قامقورلىعى, قايىرىمدىلىق ارەكەتى, ۇلت مۇددەسىن كوكسەگەنى اقتىق دەمى تاۋسىلعانشا تولاستاعان ەمەس. ول ءوزى دۇنيەدەن وتەر شاعىندا اۋلەتىنە تيەسىلى 500 دەسياتينا جەردى قوستانايدا اشىلماقشى اۋىلشارۋاشىلىق مەكتەبىنە تابىستايدى, بۇل ونىڭ حالىققا جاناشىرلىعىن, ۇلت مۇددەسىنە ادالدىعىن ايقىن كورسەتىپ تۇر ەمەس پە؟!
بولمىسى بولەك ىبىراي بابامىزدىڭ تۇلعاسى جايىنداعى از-كەم ءسوزىمدى ونىڭ شاكىرتتەرىنىڭ: ء«التىنساريننىڭ ىسىنەن بۇكىل حالىقتىڭ سيپاتىن, ونىڭ رۋحى مەن اقىلىن, ادامگەرشىلىگى مەن مىنەز-قۇلقىن, تۇتاس العاندا, ونىڭ بارلىق بەينەسىن كورەمىز», دەگەن لەبىزىمەن تۇيىندەگىم كەلەدى.
بيالاش سۇيىنكينا,
ى.التىنسارين مەدالىنىڭ يەگەرى, ىبىرايتانۋشى
