رۋحانيات • 28 قىركۇيەك، 2021

ابايدىڭ بولىستىققا كوزقاراسى

305 رەت كورسەتىلدى

اباي ءوزى ءومىر سۇرگەن ءداۋىردىڭ رەاليستىك جىرشىسى بولدى جانە قازاق قوعامىن، ونىڭ كەرتارتپا تۇيىندەرىن بەس ساۋساعىنداي ءبىلدى. قازاقتى بولدىرمايتىن ز ۇلىمدىقتاردى ايناداي كورىپ، جاقسى مەن جامانىن، رۋحاني قايشىلىقتارىن وي كوزىمەن ايقىن سارالاپ وتىردى.

ابايدىڭ قايراتكەرلىگى مەن شى­عارماشىلىق مۇراسىن زەرت­تەۋشىلەر ۇلى اقىننىڭ ەسكى قازاق داستۇرىندەگى بي، بولىس بولعان ۋاقى­تىن ناقتى انىقتاپ، سول كە­زەڭدە حالىققا قانداي پايدا­سى تيگەنىن بىلۋگە نيەتتەندى. بولىس­تىققا بەس مارتە سايلانعان اباي ءوز قىزمەتى ارقىلى تۋعان حالقىنا بارىنشا اق-ادال جول نۇسقادى، ايەل تەڭدىگىن، جەسىر قۇقىعىن جاق­تاپ، 1886 جىلى قارامولادا وتكەن سەزدە بەكىتىلگەن زاڭعا ەكى باپ ەنگىزگەنى بەلگىلى.

مۇحتار اۋەزوۆ «اباي جولى» رو­مان-ەپوپەياسىندا ابايدىڭ رۋلار اراسىنداعى جەر داۋى، جەسىر داۋى، ءورشىپ تۇرعان ەسكى ارازدىق، باق­تالاستىق جەگىدەي جەپ، شەشۋى تابىل­ماي، ءوزارا وشپەندىلىكتى قوز­دىر­عان قازاق قوعامىندا قانداي ءرول اتقارعانىن تۇڭعيىعىنان تار­تىپ سۋرەتتەپ جازدى. ابايدىڭ بو­لىس­تىق قىزمەتىن تەرەڭ اشۋ، سول جولدا كىمدەرمەن ايقاسقا ءتۇ­سىپ، نەدەن سوققى كورگەنى مۇحتار اۋە­زوۆتىڭ وسىناۋ رومانىنان باستاۋ العان.

ء«وز اكەسى قۇنانباي ۋاقتان تار­تىپ العان جىمبا، ارقالىق، كۇشىكبايدى تۇگەلىمەن «داۋسىز ۋاق جەرى» دەپ كەسىپ بەردى. كەشە ورازبايلار العىزبايمىن دەپ، زەملەمەرگە جۇرگىزبەيمىن دەپ الەك-ب ۇلىك باستاعان اقجال، تورەقۇ­دىق، قاراقۇدىق، وبالى، قوعالى دەگەن قونىستاردىڭ ءبارى – كوكەن ەلىنىڭ قاي اۋىلىنىڭ، قاي اتاسىنىڭ مەكەنى ەكەنىن اباي بۇلجىتپاستان ساناپ بەردى. ەلۋ جىلدان بەرى تار­تىپ جەپ، باس قونىپ، باستىرا جاي­لاپ، زورلىعىن وتكىزىپ العان تو­بىقتى، بۇگىن كوكەن ەلى ءوسىپ كو­بەيىپ، ەڭبەك ەتەر ءوز جەرىن قايتا سۇ­راسا، ونى قارالايدى، قىلمىستى ەتەدى. قالا بەرسە، شاۋىپ شانشادى، جازالاپ جارالايدى».

ۇلى جازۋشى ابايدىڭ ادىل­دى­گىن، ءوز اعايىندارىنا جەك كو­رى­نىشتى بولسا دا، شىندىقتى جاق­تاۋىن سۇيىنىشپەن سۋرەتتەپ بەر­دى. ەسكى قازاق بيلىگىندە قارا قىل­دى قاق جارعان نەبىر اتاقتى بيلەر وتكەن. ولاردىڭ ەل اۋزىندا اڭىز­عا اينالعان اسقان بيلىگىنەن قا­زاقتا ء«ادىل بيدە تۋعان جوق، تۋعاندى بيدە يمان جوق» دەگەن ماقال قالعان. قازاق حالقى باس­قا تۇسكەن جاڭا نيزام اتالعان زاڭ­عا، بوداندىققا كونىپ، وتارلىق سايا­ساتتىڭ استىندا قالعان كەزدە ءادىل بيلەردىڭ زامانى كەلمەسكە كەتكەن بولاتىن. ابايدىڭ «بولىس بولدىم مىنەكي» اتتى الەۋمەتتىك ليريكاسى وسى مەزەتتى ءدال سيپاتتاپ بەرگەن. مۇحتار اۋەزوۆ وسى روماندا اباي مەن سامەننىڭ اراسىنداعى ديالوگ ارقىلى ونى بىلايشا كورسەتكەن:

«– بىلەم، مەنى ءسىز بولساڭىز سايلاماس ەدىڭىز، بىراق ەل سايلاعان.

– سەنى ەل ەمەس، مالىڭ، پاراڭ سايلاعان.

– ونى دا ماعان كوپ كورگەن ەكەنسىز عوي؟

– تاتىمسىزعا تيگەن بولىستىق تا، قور بولعان بولىستىق.

– جارايدى، تارتىسىپ كورەر­مىز. تاتىعان-تاتىماعاندى ەرتەڭگى سايلاۋ كورسەتەر! تەك سول جەردەن كەزدەسىپ باعىڭىز! – دەدى».

اباي بيلىك قۇرۋدا ءوزىنىڭ كەمەل ادام، يگى كىسىلىك يدەالىن – ادىلەتتى قوعامدى اڭساۋشىلىق قاسيەتىن جۇزەگە اسىرعانىن مۇحتار اۋەزوۆ مەيلىنشە تولىعىمەن قامتيدى. بۇل روماندا ول كەڭەس ءداۋىرىنىڭ يدەولوگياسىنان شىعا الماي، ەگەر وعان قارسى بولسا، وندا اباي تۋرالى ەپوپەياسى جارىق كور­مەي­تىنىن بىلگەندىكتەن، باي مەن كە­دەيدىڭ اراجىگىن ءبولىپ، كەڭەس يدەو­لوگياسىنىڭ باستى كوزىرى تاپ جاۋ­لارىن قولدان جاساۋعا كون­گەن سياقتى. قۇنانبايدىڭ وز­بىر­لىعىن، باي مەن كەدەيدىڭ ارا­سىن، شۇبار دەگەن ەسىممەن شا­كا­رىمدى ابايعا دۇشپان، ايار ەتىپ كور­سەتۋى، ورازباي، سامەن سياقتى شون­جارلاردىڭ بەينەسىن تىم جا­عىمسىز، زورلىقشىل قىلىپ كور­سەتۋى سوندىقتان ەدى. «ورازباي مەن سامەن سيازدا، وزدەرى جەڭىلگەن وكىمدى ەستىپ، ابايدىڭ تۇسىنان قيىس وتە بەرىپ، وعان ءبىر كىنا ءسوز تاستاماق بولىپ ەدى. ورازباي اباي­عا تۇكسيە قاراپ، ءسال توقتاي بەرىپ سول ءسوزىن ايتتى:

– اباي، قايدا جەتەرسىڭ، قانشاعا دەيىن بارارسىڭ، بىلمەيمىن، ايتەۋىر ءبىر ۇلكەن پالەگە كەتىپ باراسىڭ! سونىڭدى عانا ەسىڭە سالامىن! – دەدى».

مۇنىڭ سوڭى كوشبيكەدە دۇش­­پان­دارى ابايدى سوققىعا جى­­عۋىمەن، ونىڭ زور كۇيزەلىسكە ۇشى­­راۋىمەن تىنعانى ايان. اباي تۋ­عان ەلى تۇتاس ارتتا، قورشىلىقتا قال­­عانىن مويىنداۋعا ءماجبۇر بولىپ، شەر توكتى.

ابايدىڭ بولىستىعى تۋرالى قازىرگى ءىرى ابايتانۋشى عالىم، جا­زۋشى تۇرسىن جۇرتباي بىلاي كورسەتكەن: «سونىمەن، ابايدىڭ ومىرلىك شۇعىلدانعان كاسىبى – بي­لىك، سونىڭ ىشىندە بولىستىقتان تىس­قارى مىندەتى – كادىمگى دالا ءبيى ەدى. ارينە، ءادىل بي بولدى. دالا­نىڭ ءداستۇرى مەن زاڭىن ابايدان ارتىق بىلەتىن جانە ونى تالداپ كەتكەن ادام از». بيلىككە بەل شە­شە ارالاسۋ، سايلاۋعا ءتۇسۋ، بيلىك تۇت­قاسىن ۇستاۋ ونەرى ابايعا ءوز اكەسى قۇنانبايدان دارىعان. بالا­سىن جاسىنان ەل اراسىنداعى داۋ-شارعا ارالاستىرىپ، بيلىك تەتىگىن بىلۋگە باۋلىعان ءاۋ باستا ءوز اكەسى بولاتىن. قۇنانباي اعا سۇلتان بولعان سوڭ ەل باسقارۋعا كوشتى، بۇ­رىنعىداي تەك ءبىر رۋدىڭ كوسەمى ەمەس، ءبىر ەلدى بيلەيتىن باس­شىسىنا اينالدى. ويتكەنى سول زا­مانداعى قازاق ءومىرى تۇتاسى­مەن دالا زاڭىنا باعىنۋدان، جەر داۋى، جەسىر داۋىن شەشۋ، ۇرلىق-قارلىقتى تىيۋ، بارىمتا-سىرىمتادان تۋىن­دايتىن ارىزداردى رۋلار اراسىندا، اعايىن اراسىندا رەتتەپ وتى­رۋعا ساياتىن. قازاق حالقىنىڭ وزىندىك قالىپتاسقان ەل باسقارۋ جۇيەسىن اق پاتشا بيلەگەن رەسەي يمپەرياسىنىڭ قازاق دالاسىن ۋىسىنا الىپ، تۇتاستاي ەرىك-كۇشىن بيلەۋگە، بارشا بايلىعىن توناۋعا باعىتتالعان جاڭا نيزام زاڭى – وزدەرى بۇراتانا ساناعان حالىقتى باسقارۋ ەرەجەسى بۇزىپ جىبەردى. ابايدىڭ وسى جۇيەگە ىشتەي نارا­زىلىعى، كۇرەسكەرلىك رۋحى، شىنايى قارسى شىعۋى الەۋمەت­تىك-ساتي­رالىق پوەزياسىندا كورىنىس تاپ­تى. «قالىڭ ەلىم، قازاعىم، قاي­ران جۇرتىم» اتتى ولەڭى ەل­دىك جاع­دايدىڭ ۋشىعىپ تۇرعانى­نان، ءتۇبى قالاي بولار دەگەن اۋىر ­ۋايىمنان تۋعان بولاتىن. بولىستىققا تا­لاستىڭ زالالى، بارىمتاشىلىق تىيىلماي ۇدەپ تۇرعانى دا وسى ولەڭدە كورسەتىلگەن.

وزىمدىكى دەي الماي ءوز مالىڭدى،

كۇندىز كۇلكىڭ بۇزىلدى،

تۇندە – ۇيقىڭ.

ءبىرىنىڭ مالىن ءبىرى شاۋىپ اكە­تەتىن بارىمتا سول كەزدەگى قازاق حال­قىن شارپىعان قىساستىق جانە كەك قايتارۋ قۇرالىنا اينالدى، ال كەدەيشىلىك، كاسىپسىزدىك ونى كەي جۇرتتىڭ كۇنكورىس قامىنا اينالدىرىپ تاستادى.

باس-باسىنا بي بولعان

وڭكەي قيقىم،

مىنەكي، بۇزعان جوق پا

ەلدىڭ سيقىن؟

اباي سايلاۋعا تالاسقان اعا­يىندارىن، وزگە رۋدىڭ اتقامىنەر پىسىقتارىن كوپ كوردى. ولاردىڭ ىشىندە اقىل-پاراساتىمەن، ادال­دىعىمەن، ەلگە جاناشىر پەيىلىمەن ءتۇسىپ وتىرعاندار جوق. ۇساق-تۇيەك، شىن مانىندە قالىڭ ەلگە باس بو­لۋعا، تۇلعا بولۋعا جارامايتىن قۋ، پى­سىقتاردىڭ ارام پيعىل، جەك­سۇرىن ءىس-ارەكەتىن كورىپ نالىدى.

پاتشا وكىمەتىنىڭ 1868 جىلعى رەفورماسى، قازاق حالقىن ۇلت­تىق تامىرىنان اجىراتۋعا نەگىز سال­عان، دالا دەموكراتياسى قانعا سىڭگەن ەلدىك يگى ءداستۇرىن تۇبىرىمەن قوپارا بۇزىپ، سالت-ساناسىنا سىنا تۇسىرگەن اسكەري-وتارشىلىق رەفورما بولدى. بۇل اكىمشىلىك جۇيە مەن سايلاۋ ءتارتىبىن وزگەرتكەن جاڭا ەرەجە بيلىك تۇتقاسىن ۇستا­عان وياز، بولىس سياقتى جەر­گى­لىكتى باسقارۋشى جۇيەنىڭ قىز­مەت­شىلەرىن، اكىمقارالاردىڭ وك­تەم­دىگىن كۇشەيە ءتۇستى. اۋەلى 1822 جىلى قازاقتىڭ ەسكى بيلەۋ جۇيەسى حاندىق بيلىكتى جويعان بولاتىن. اراعا 40 جىل سالىپ ورىس وتار­شىلىعى ونىڭ ورنىندا قالعان سۇل­تاندىق بيلىكتى جويدى. حاندىق بي­لىك جويىلعان سوڭ قازاقتىڭ سوڭ­عى حانى ابىلايدىڭ نەمەرەسى كەنەسارى سۇلتان باستاعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس ون جىلعا سوزىلىپ، اقىرى يمپەريانىڭ ارانىنا تۇتىلىپ، ونىڭ جىمىسقى ايلا-تاسىلىنەن جەڭىلىس تاپتى.

اباي ورىستىڭ ۇلىعى مەن ويازىنا باعىنىشتى بايعۇس قازاقتى وتارشىلىق شىرماۋى مىقتاپ باسقانىن وسى ولەڭ ارقىلى تەرەڭ استارلايدى. ءوز بيلىگى وزىندە جوق ءمۇساپىر ەلدىڭ الەۋمەتتىك كۇيى وڭ­باسىن بىلگەن سوڭ، جۇرەگى قان جىلاپ ايتقانى بولار.

بىرلىك جوق، بەرەكە جوق،

شىن پەيىل جوق،

ساپىرىلدى بايلىعىڭ،

باققان جىلقىڭ.

باستا مي، قولدا مالعا

تالاس قىلعان،

كۇش سىناسقان كۇندەستىك

بۇزدى-اۋ شىرقىن.

كىلەڭ شەنقۇمار، مانساپ­قۇ­مارلار باسەكەگە ۇرىنىپ، شار سالىپ، سايلاۋعا تۇسەمىن دەپ جا­نىققان «پارتياشىل» توپ بەكەر­گە مالىن شاشتى، اكىمشىلىك لاۋا­زىم­عا تالاسىپ، قارسىلاسىنان اسىپ تۇسپەككە جاساعان ساتقىن­دىق، ەكى­جۇزدىلىك مىنەزدەرىمەن كوز­­گە ۇردى. قازاق تىلىنە «پار­تيا» دە­گەن ءسوز وسى ۋاقىتتا ەندى. ورىس ۇلىق­­تارىنىڭ، ءتىلماشتاردىڭ سۇم­دىق پاراقورلىعىن كورگەن قىر قازاقتارى بولىستىققا ءبىر سايلانىپ كەتسە، شىعارعان شىعىنىن، كەتكەن مالىن ەسەلەپ قايتارىپ الامىن دەپ جانتالاستى. وسىنىڭ ءبارىن كوزىمەن كورىپ، كوڭىل تارازىسىنا ولشەپ وتىرعان اباي مۇنىڭ ءتۇبى قاراڭعى حالىقتى اب­دەن بۇزىپ، كۇنكورىس ءۇشىن جا­مان­دىقتان تا­يىنبايتىن يمانسىز توبىرعا ­اينالدىرىپ تىناتىن ونبەس، ­بايانسىز تىرلىك ەكەنىن ۇقتى.

توبىقتىنىڭ ءوز ىشىندەگى اعا­يىن اراسىنداعى كۇندەستىك، الا­ۋىزدىق كەسەلدەرى ءبىر شەتى بو­لىس­تىق سايلاۋعا قاتىستى ورشى­گە­نىن مۇحتار اۋەزوۆ تولىق سۋرەت­تەپ بەردى. اتقامىنەرلەردىڭ ءوزارا قىرقىسى قايران ەلدى جىك-جىككە ءبولىپ، قۇتىن قاشىردى، جۇ­تاتىپ، جۇدەتتى. بۇرىن-سوڭدى بول­ماعان، ءيىسى قازاققا جات، ارىز جا­زىپ، يتجەككەنگە ايداتۋ تراگە­دياسى دا قازاق دالاسىندا وسى 1868 جىلعى رەفورمادان سوڭ باستالىپ، بەلەڭ الدى. ابايدىڭ «قالىڭ ەلىم، قا­زاعىم، قايران جۇر­تىم» اتتى ولە­ڭى وتارلانعان حا­لىقتىڭ تراگە­ديا­سىن اشىپ قانا قويمايدى، ونىڭ باسقارۋ، بيلىك جۇيەسىن قو­سا اشكەرەلەيدى. ءوز تاعدىرىنا ءوزى قولى جەتپەيتىن حالىق – دۇنيەدە­گى ەڭ سورلى حالىق. سەمەي ويازى­نىڭ قازاعى باستان كەشكەن كەپ بار­شا قازاق دالاسىنا ءتان قۇبىلىس بو­لاتىن. رەسەي يم­پەرياسى­نىڭ اسكەري قامال-بەكى­نىستەرى بىرتىن­دەپ قالاعا اينالا باس­تاعان كەزەڭ كۇشەيگەندە 1905 جىل­عى توڭكەرىس كەلىپ جەتتى. بۇل جاڭا وزگەرىستەرگە، باسقا داۋىرگە ۇلاستى.

 

اسەم ەرەجەقىزى،

اباي اكادەمياسىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

قارسىلاسىن 7 راۋند بويى سابادى

كاسىپقوي بوكس • كەشە

ءۇشىنشى جەڭىلىس

جەكپە-جەك • كەشە

بايدەن توقاەۆتى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىمەن قۇتتىقتادى

تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعى • 04 جەلتوقسان، 2021

وميكرون شتاممى زامبياعا جەتتى

الەم • 04 جەلتوقسان، 2021

جوسپارىن جوققا شىعاردى

كاسىپقوي بوكس • 04 جەلتوقسان، 2021

كوپىردەن سەكىرىپ ولمەك بولدى

ايماقتار • 04 جەلتوقسان، 2021

ۇزدىك وندىقتا گولوۆكين جوق

كاسىپقوي بوكس • 04 جەلتوقسان، 2021

پىكىرسايىس ءتۋرنيرى باستالدى

ەلوردا • 04 جەلتوقسان، 2021

مەكتەپ وقۋشىسى مەرت بولدى

ايماقتار • 04 جەلتوقسان، 2021

حاتتوننىڭ ۇلى اتتيلانى اتىنان ءتۇسىردى

كاسىپقوي بوكس • 04 جەلتوقسان، 2021

جەكپە-جەكسىز وتكەن العاشقى جىل

كاسىپقوي بوكس • 04 جەلتوقسان، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار