ارينە, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ قارقىندى دامۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى وسى ماسەلە بويىنشا قابىلدانعان مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ ىسكە قوسىلۋى مەن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ شەشىمىمەن زەينەتاقى قورىنداعى ارتىق اقشانى ىسكە جاراتۋعا رۇقسات بەرىلۋى ەكەنى تۇسىنىكتى.
دەگەنمەن, قازىرگى تاڭدا ەلدى الاڭداتىپ تۇرعان ۇلكەن ماسەلە – قۇرىلىس سەكتورىنىڭ دامۋىمەن قاتار تۇرعىن ءۇي باعاسى مەن ونى جوندەۋ جۇمىستارىنا پايدالانىلاتىن قۇرىلىس ماتەريالدارى باعاسىنىڭ شارىقتاۋى. ماسەلەن, اتالعان ۇكىمەت وتىرىسىندا ءسوز العان باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى سەرىك جۇمانعارين جىل باسىنان بەرى وتاندىق قۇرىلىس ماتەريالدارى باعاسىنىڭ ءوسۋى 25%-دى قۇراعانىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قۇرىلىس ماتەريالدارى باعاسىنىڭ نەگىزگى ءوسۋى سىرتقى نارىقتاعى باعا جاعدايىنا بايلانىستى. ياعني ارماتۋرا, كابەل, پروفليست, شىنى سەكىلدى سىرتتان كەلەتىن زاتتار باعاسىنىڭ ءوسۋى سالىنىپ جاتقان تۇرعىن ۇيلەر قۇنىنىڭ كوتەرىلۋىنە نەگىزگى اسەر ەتۋشى فاكتور بولعان.
سونداي-اق باعانىڭ وسۋىنە ەلەكتر ەنەرگياسىنا تاريفتەردىڭ ورتاشا 12%-عا, جانار-جاعارمايدىڭ 15%-عا, ەنەرگەتيكالىق كومىردىڭ 10%-عا, تەمىرجول تاسىمالدارىنىڭ 18%-عا ءوسۋى سياقتى جاعدايلار دا اجەپتەۋىر ىقپال ەتكەن. وتاندىق وندىرىستەگى قۇرىلىس ماتەريالدارى باعاسىنىڭ وسۋىنە وسىنداي ىشكى فاكتورلاردىڭ اسەرى مول بولعان. ويتكەنى قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ وزىندىك قۇنىنداعى وسى شىعىنداردىڭ ۇلەسى 15-تەن 30%-عا دەيىن قۇرايدى ەكەن.
سونىمەن قاتار باعانىڭ كوتەرىلۋىنە قۇرىلىس ۇيىمدارىنىڭ جانە قۇرىلىس ماتەريالدارىن شىعاراتىن ءوندىرىس يەلەرىنىڭ جاسىرىن كەلىسىمگە كەلىپ, ءوزارا ءسوز بايلاسۋ جاعدايلارى دا اسەر ەتۋى مۇمكىن. وسىنداي جاعداي ورىن الا قالسا, ارينە, ونى اشۋ كەرەك. اگەنتتىك وسى ماقساتتا قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ 25 ءتۇرى (كىرپىش, بەتون, ارماتۋرا, تسەمەنت جانە ت.ب.) بويىنشا قۇرىلىس ماتەريالدارى نارىعىنداعى باسەكەلەستىكتىڭ جاي-كۇيىنە تالداۋ جۇرگىزۋدە. انىقتالعان ءبىرسىپىرا فاكتىلەر بويىنشا ەركىن نارىق قاعيداتىن بۇزۋ بەلگىلەرىن جويۋ جانە باعانى تومەندەتۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى 75 حابارلاما جولدانىپتى. اگەنتتىك باسشىسىنىڭ ايتۋى بويىنشا, بۇگىنگى تاڭدا حابارلاما جولدانعان كومپانيالاردىڭ 42-ءسى تالاپتاردى ورىنداعان, ونىڭ ىشىندە 35 كومپانيا باعانى تومەندەتكەن. ماسەلەن, ارماتۋرا باعاسى – 25%, تسەمەنت – 10%, بەتون – 10%, پوليەتيلەندى قۇبىرلار – 6%, كابەل – 5%-دان 14%-عا دەيىن, كىرپىش قۇنى 3%-عا تومەندەتىلگەن.
س.جۇمانعاريننىڭ ايتۋىنشا, تسەمەنت, كىرپىش, قيىرشىق تاس, بەتون جانە تەمىر بەتون بۇيىمدارىن وندىرۋشىلەرمەن جانە جەتكىزۋشىلەرمەن 10 مونوپولياعا قارسى كومپلاەنس جاسالىپتى. «الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى, جانار-جاعارماي, قۇرىلىس ماتەريالدارى جانە باسقا دا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاۋار نارىقتارى بويىنشا تەكسەرۋ ءىس-شارالارىنىڭ جاڭا كەشەنىن باستادىق. تولەم ۇيىمدارى قىزمەتتەرىنىڭ باعالارىن, اسىرەسە, كوممۋنالدىق قىزمەتتەرگە, مەملەكەتتىك مونوپوليالار قىزمەتتەرىنە, مەملەكەتتىك جانە جەكە وپەراتورلاردىڭ قىزمەتىنە اقشا اۋدارۋ كەزىندە تومەندەتۋ بويىنشا شارالار قابىلدانادى», دەدى س.جۇمانعارين.
باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى نارىعىنداعى اعىمداعى جۇمىس جايلى ايتىپ بەردى. بۇگىنگى تاڭدا باستاپقى تۇرعىن ۇيگە باعالار 3%-دان 0,4%-عا دەيىن, سونداي-اق قايتالاما تۇرعىن ۇيگە 5%-دان 1,1%-عا دەيىن تومەندەگەنى بايقالدى. حابارلامانى ورىنداۋ شەڭبەرىندە «رامس-قازاقستان» كومپانيالار توبى باعانى الماتى قالاسىندا بىرقاتار تۇرعىن ءۇي كەشەنىنەن شارشى مەتر ءۇشىن 15%-عا نەمەسە 90 مىڭ تەڭگەگە دەيىن, BAZIS-A كومپانياسى الماتى قالاسىندا تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىنە شارشى مەتر ءۇشىن 20 مىڭ تەڭگەگە دەيىن, BI Group نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ 51 تۇرعىن ۇيىندە باستاپقى تۇرعىن ۇيگە ورتا ەسەپپەن 8%-عا, الماتى قالاسىندا 11%-عا, شىمكەنتتە - 3%-عا, اتىراۋ قالاسىندا 4%-عا تومەندەتتى. باسقا قۇرىلىس سالۋشىلار دا حابارلامالاردى ورىنداپ, باعالاردى ورتا ەسەپپەن 15-20%-عا تومەندەتكەن. باعالاردىڭ تومەندەۋ پايىزى ورتا ەسەپپەن 9% قۇرايدى.
بۇل وتاندىق قۇرىلىس كومپانيالارى مەن قۇرىلىس ماتەريالدارى نارىعىندا باعاعا بايلانىستى ءجۇرىپ جاتقان جاعدايلار. ال شەتەلدەن كەلەتىن قۇرىلىس ماتەريالدارىنا كەلەتىن بولساق, بۇل ىستە باعانىڭ باقىلاۋعا الىنعانىن بايقاي المادىق. ەلورداداعى «12 اي», «ستروي ماركەت» سەكىلدى ءىرى ساۋدا دۇكەندەرىندەگى تۇتىنۋشىلاردىڭ ايتۋىنا سەنسەك, شەتەلدىك كافەل پليتكاسى, سانتەحنيكالىق بۇيىمدار, ەسىكتەر مەن لامينات باعالارى بىلتىردان بەرى 1,5-2 ەسەدەي قىمباتتاپ كەتكەن. باعانىڭ قىمباتتاعانى سىرت كوزگە بىردەن سەزىلمەيدى. ويتكەنى وسى زاتتار باعاسى ساپاسىنا قاراي اركەلكى. ماسەلەن, ەسىكتەر باعاسى 15-20 مىڭ تەڭگەدەن باستالىپ, 200-250 مىڭ تەڭگە مولشەرىندە شارىقتايدى. ياعني قالتاڭا قاراي قيمىلدايسىڭ. قۇرىلىس ماتەريالدارى باعاسىنىڭ قالاي شارىقتاعانىن ءبىلۋ ءۇشىن قۇرىلىس بازارلارىنىڭ بىرىندە سونى ساۋدالايتىن, ءوزىمىز بۇرىننان بىلەتىن ساعىنىش اتتى ازاماتپەن حابارلاستىق.
«بىلتىردان بەرى تۇرعىن ۇيلەردى جوندەۋگە ارنالعان ارلەۋ ماتەريالدارىنىڭ, سانتەحنيكالىق بۇيىمداردىڭ باعاسى تىم شارىقتاپ كەتتى, – دەدى ول بىزبەن اڭگىمەسىندە. – ماسەلەن, قابىرعانى ارلەۋگە ارنالعان ءتۇرلى قوسپالار باعاسى ەكى ەسەگە دەيىن وسسە, پروفيلدەر باعاسى ەكى جارىم, ءۇش ەسەگە دەيىن ءوستى دەۋگە بولادى. ءپروفيلدى بىلتىر 400 تەڭگەدەن ساتساق, قازىر 1 100 تەڭگەگە ساتىپ جاتىرمىز. سوعان قاراپ-اق قالعانىن ءوزىڭىز شامالاي بەرىڭىز. ارينە, كەيبىر قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ باعاسى كوپ وسە قويعان جوق. سوندىقتان جيىنتىق كۇيىندە ايتقاندا, تۇرعىن ۇيلەردى جوندەۋ جۇمىستارىنا ارنالعان ارلەۋ ماتەريالدارىنىڭ, باسقا دا سانتەحنيكالىق بۇيىمدار, تەمىر-تەرسەكتەر باعاسى ورتا ەسەپپەن 60-70 پايىز شارىقتادى دەپ ايتۋعا بولادى».
ساعىنىش ارلەۋ ماتەريالدارى باعاسى شارىقتاۋىنىڭ وزدەرى سەكىلدى ۇساق ساتۋشىلارعا پايداسى جوقتىعىن, كەرىسىنشە زيان ەكەنىن ايتادى. ۇساق ساتۋشىلار حالىقپەن تىكەلەي بايلانىستا بولعاندىقتان باعا جونىندەگى حالىقتىڭ نەگىزگى ىزاسى مەن شاعىمى ەڭ ءبىرىنشى سولارعا كەلىپ تيەدى, ەكىنشىدەن, ولارعا حالىقتىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتىنىڭ جوعارى بولعانى ءجون. سوندا «قۇدا دا تىنىش, قۇداعي دا تىنىش».
«نەگىزىندە باعانى ءبىز كوتەرمەيمىز. بىزدە ونداي مۇمكىندىك تە جوق. ويتكەنى مەن سەكىلدى بازارلاردا قۇرىلىس ماتەريالدارىن ساۋدالايتىن ادامدار وتە كوپ. ۇساق ساتۋشىلار نارىعى ابدەن قالىپتاسقان دەۋگە بولادى. وسى رەتتە باعانىڭ جوعارى جاقتان, ياعني بىزگە تاۋارلار جەتكىزەتىن جەردەن ءجيى وزگەرىپ كەلۋى ءبىزدىڭ دە مازامىزدى قاشىرادى. ويتكەنى بۇگىن ساتىپ تۇرعان زاتىڭدى ەرتەڭ قانداي باعامەن ساتاتىنىڭدى بىلمەي ءوزىڭ دە اۋرەگە تۇسەسىڭ. ونىڭ ۇستىنە ءۇستى-ۇستىنە قىمباتتاپ كەلە بەرەتىن زاتتار ءبىزدىڭ جيعان-تەرگەنىمىزدى دە جۇتىپ قويادى» دەيدى ساعىنىش.
ەكىنشى ءبىر بازاردا مولدينگتەر مەن گالتەلدەر ساتىپ تۇرعان ءالميرا اتتى كەلىنشەك ءوز تاۋارلارىنىڭ باعاسى بىلتىردان بەرى ءارى كەتسە 20-25 پايىز وسكەنىن ايتتى. سوندا نەگىزگى قىمباتتاپ تۇرعان دۇنيە تەمىر-تەرسەكتەر, سانفايانس جاعى سەكىلدى.
قازىر تۇرعىن ۇيلەردەگى دايىن پاتەرلەر قۇنىنىڭ 20-25 پايىزىن ارلەۋ, جوندەۋ ماتەريالدارىنىڭ شىعىنى قۇرايدى ەكەن. مۇنىڭ ءوزى نەسيەگە پاتەر ساتىپ الىپ جاتقان ادامدار ءۇشىن ۇلكەن سالماق. ەكىنشىدەن, بۇل جاعداي بىزدە قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ نارىعى دامىماعانىن كورسەتەدى. ءارى قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتقان ەلگە ۇلكەن سىن مەن بولجاۋسىز شىعىن. وسىعان قاراعاندا, حالىقتىڭ «وسى ۋاقىتقا دەيىن ۇكىمەت قايدا قاراعان؟» دەپ كىجىنەتىن دە ءجونى بار سەكىلدى.
