تامىزدا اتالعان ەل ۇكىمەتى بەكىتكەن ارنايى كوميتەت ۇلتتىق ءال-اۋقات قورىن 2050 جىلعا قاراي پارنيكتىك گازداردىڭ شىعارىلىمىن نولدىك دەڭگەيگە ءتۇسىرىپ, نورۆەگيانىڭ حالىقارالىق قوعامداستىق الدىنداعى مىندەتتەمەسىن ورىنداۋعا جۇمساۋدى ۇسىندى. كوپ ۇزاماي, ەڭبەك پارتياسى اتىنان سىنعا ءتۇسىپ جاتقان يوناس گار ستورە ەگەر نورۆەگيا پرەمەر-مينيسترلىگىنە سايلانسا, قور قاراجاتىن پارنيكتىك گازداردى جويۋ ماقساتىندا جۇمسايتىنىن راستاعان-دى. ستورە وسى ايدا وتكەن پارلامەنتتىك سايلاۋدا جەڭىسكە جەتتى. ەندى ونىڭ مىندەتى – ۋادەسىن ورىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن كواليتسيا قۇرۋ.
نورۆەگيانىڭ قۇنى 1,4 تريلليون دوللارلىق مەملەكەتتىك زەينەتاقى قورى – الەمدەگى ەڭ ءىرى ءال-اۋقات قورى. بىراق ونداعى قاراجاتتى حالىقارالىق مىندەتتەمەسىن ورىنداۋعا جۇمساۋعا باتپاعان ەدى. بۇل تۇرعىدا نورۆەگيا جالعىز ەمەس.
قولدانىستاعى حالىقارالىق كەلىسىمدەرگە سايكەس, كليمات جونىندەگى مىندەتتەمەلەر ءار ەلدىڭ فيزيكالىق شەكاراسىنان بولىنەتىن پارنيكتىك گازدار كولەمىن باقىلايدى. ال شەتەلدىك اكتيۆتەردى يەلەنۋى كەزىندە شىعاتىن زياندى گازدار ەسەپكە الىنبايدى. وسىلايشا, بيلىك شىعارىلىمدى قىسقارتۋ ماقساتىندا ءوز ەكونوميكاسىن مۇقيات باقىلاعانىمەن, ءال-اۋقات قورلارىن ەسەپكە الماۋعا بەيىم. ناتيجەسىندە, ءبىر ەگەمەندى قور عانا – گەرمانيانىڭ KENFO قورى بۇۇ باستاماشى بولعان Net-Zero اكتيۆتەر مەنشىك يەلەرىنىڭ اليانسىنا قوسىلدى. بۇل اليانس 6,7 تريلليون دوللارعا جۋىق اكتيۆتەرگە يەلىك ەتەدى. ونىڭ ىشىندە 46 زەينەتاقى قورى مەن ساقتاندىرۋ كومپانياسى بار.
نورۆەگيانىڭ زەينەتاقى قورىنا الەمدەگى ليستينگىلىك كومپانيالاردىڭ 1,4 پايىزى تيەسىلى ەكەنىن ەسكەرسەك, ەلدەگى كوڭىل كۇيدىڭ وزگەرۋى سيمۆولدىق تۇرعىدان دا, پراكتيكالىق تۇرعىدان دا ماڭىزدى. نورۆەگيانىڭ جاڭا ۇكىمەتى حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ بۇرىنعى باس ەكونوميسى وليۆە بلانچارد پەن الداعى COP 26 جيىنىندا Net-Zero Alliance-عا تىركەلۋدى سۇراعان باسقا دا ساراپشىلاردىڭ وتىنىشتەرىن ەسكەرمەك.
بىراق نورۆەگيا مۇنىمەن توقتاپ قالماق ەمەس. جالپى, ۇلتتىق قورلار ەنشىسىندە 10 تريلليون دوللارعا جۋىق اكتيۆ بار. بۇل نورۆەگياداعى ۇلتتىق ءال-اۋقات قورىنان شامامەن جەتى ەسە كوپ. الەمدەگى ەڭ ءىرى قورى بار ەل بولعاندىقتان, نورۆەگيا COP 26 جيىنىندا ۇلتتىق قورلاردى پارنيكتىك گازداردى شىعارۋ كولەمىن نولدىك دەڭگەيگە ءتۇسىرۋ مىندەتىن ورىنداۋعا شاقىرىپ, ديپلوماتيالىق كۇش-جىگەردىڭ باسى-قاسىندا ءجۇرۋى كەرەك.
نورۆەگيا بەلسەندى حالىقارالىق ديپلوماتياسىنىڭ تاريحىمەن ماقتانا الادى. ونىڭ حالىقارالىق ارەناداعى جوعارى قابىلەتى الەمدەگى قارۋلى قاقتىعىستاردى توقتاتۋدا ارااعايىن بولۋدا ماڭىزدى ءرول اتقاردى. سونداي-اق ۇلتتىق قوردى باسقاراتىن Norges Bank Investment Management الەمدە الپاۋىت ءارى بەدەلدى ينۆەستور سانالادى. مۇنىڭ ءبارى نورۆەگيانىڭ ابىرويىن اسىرىپ, باسقا ۇلتتىق قورلاردى «نولدىك دەڭگەيگە» تۇسىرۋگە شاقىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
قۋانىشتىسى, كەيبىر ۇلتتىق قورلار كليماتقا قاتىستى ۇستانىمى وزگەرىپ كەلە جاتقانىن كورسەتتى. نورۆەگيا تاراپى فرانتسيا, يرلانديا, جاڭا زەلانديا, سينگاپۋر جانە بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى سەكىلدى ەلدەردەن الەۋەتتى سەرىكتەستەر ىزدەي الادى. اتالعان مەملەكەتتەردەگى ۇلتتىق قورلار «نولدىك دەڭگەيگە» قول جەتكىزۋگە ينۆەستيتسيا قۇيا الادى. مۇنداي قادامعا بارعاندا ءالى كليماتقا قاتىستى مىندەتتەمەسىن ورىنداۋعا كىرىسپەگەن نەمەسە قاراجاتى شەكتەۋلى ۇلتتىق قورلار جاھاندىق كەلىسىمگە ۇلەس قوسپاق.
كليماتتىڭ وزگەرۋى جونىندەگى ۇكىمەتارالىق پانەلدىڭ سوڭعى بايانداماسىنا سۇيەنسەك, جاھاندىق جىلىنۋ اپاتىنىڭ الدىن الۋ قيىنعا ءتۇسىپ بارادى. سەبەبى كوپتەگەن مەملەكەت ءوز اۋماعىنداعى شىعارىلىمدى قىسقارتۋعا قابىلەتسىز نە وعان نيەتى جوق.
وسىنداي قيىن جاعدايدا, ءىرى شەتەلدىك اكتيۆتەرگە يە ەلدەر كليماتتىڭ وزگەرۋىن ءوز شەكارالارىندا عانا ەمەس, سونداي-اق وزدەرىنە تيەسىلى جانە اسەر ەتە الاتىن بارلىق اكتيۆتەرى بار ايماقتا دا جۇرگىزۋدىڭ جولدارىن ىزدەۋى كەرەك. ۇلتتىق قور اكتيۆتەرى ىشكى جالپى ءونىم كولەمىنەن اسىپ كەتەتىن نورۆەگيا مەن پارسى شىعاناعى ەلدەرى ءۇشىن كليماتتان تۇسەتىن ۇلكەن پايدا ۇلتتىق قور پورتفەلىندە جاتىر.
ۇلتتىق قورلارى بار ەلدەر كليماتتىق تاۋەكەل مەن كليماتقا قاتىستى سالاعا ينۆەستيتسيا سالۋ ەندى جەتكىلىكسىز ەكەنىن مويىنداۋى كەرەك. شىندىعىندا, قازىر ۇلتتىق قوردىڭ كومەگىمەن كليماتتىق داعدارىستىڭ الدىن الۋعا تالپىنعان ەلدەر عانا وزا شاۋىپ تۇر.
حالىقارالىق بەيبىت كەلىسسوزدەردىڭ جۇلدىزى – نورۆەگيا جاھاندىق ەگەمەندى قورىنىڭ قوزعالىسىن باسقارۋ مۇمكىندىگىن پايدالانۋى كەرەك. بۇل ونى حالىقارالىق كليماتتىق ديپلوماتيا مەن كوشباسشىلىقتىڭ چەمپيونى رەتىندە كورسەتەدى. تەڭىز تۇبىنەن كومىرسۋتەكتەردى سورىپ الىپ, ولاردى ەكسپورتقا شىعارۋ ارقىلى بايلىققا قول جەتكىزگەن ەل ءۇشىن بۇل دۇرىس قادام.
كريستيان فيگەرەس,
جاھاندىق ءوپتيميزمنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, The Future We Choose: The Stubborn Optimist’s Guide to the Climate Crisis بەستسەللەر كىتابىنىڭ اۆتورلارىنىڭ ءبىرى. ول 2010-2016 جىلدارى بۇۇ كليماتتىڭ وزگەرۋى تۋرالى نەگىزدىك كونۆەنتسياسىنىڭ اتقارۋشى حاتشىسى بولدى, كليماتتىڭ وزگەرۋى تۋرالى 190 ەل مەن ەۋروپالىق وداق قابىلداعان پاريج كەلىسىمىن قاداعالادى.
حەۆارد حوللاند,
ەىدۇ دامۋ ورتالىعىنىڭ
اعا ەكونوميسى,
كنۋت انتون مورك,
نورۆەگيا عىلىم جانە تەحنولوگيا ۋنيۆەرسيتەتى ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
