الەم • 21 قىركۇيەك، 2021

نورۆەگيانىڭ ۇلتتىق مىندەتى

26 رەت كورسەتىلدى

بريۋسسەل. نورۆەگياداعى كەيىنگى وقيعالار الداعى قاراشادا گلازگودا وتەتىن بۇۇ-نىڭ كليماتتىڭ وزگەرۋى جونىندەگى كون­فەرەنتسيادا (COP 26) ايتىلاتىن كليماتقا قاتىستى مىن­دەت­تە­مەلەرگە اسەر ەتۋى مۇمكىن.

تامىزدا اتالعان ەل ۇكى­مە­تى بەكىتكەن ارنايى كوميتەت ۇلت­تىق ءال-اۋقات قورىن 2050 جىل­عا قاراي پارنيكتىك گازدار­دىڭ شىعارىلىمىن نولدىك دەڭ­گەي­گە ءتۇسىرىپ، نورۆەگيانىڭ حا­لىقارالىق قوعامداستىق ال­دىن­­­داعى مىندەتتەمەسىن ورىن­داۋ­­عا جۇمساۋدى ۇسىندى. كوپ ۇزا­ماي، ەڭبەك پارتياسى اتىنان سىنعا ءتۇسىپ جاتقان يوناس گار ستورە ەگەر نورۆەگيا پرەمەر-مينيسترلىگىنە سايلانسا، قور قاراجاتىن پارنيكتىك گازداردى جويۋ ماقساتىندا جۇمسايتىنىن راستاعان-دى. ستورە وسى ايدا وتكەن پارلامەنتتىك سايلاۋدا جە­ڭىس­كە جەتتى. ەندى ونىڭ مىندەتى – ۋادەسىن ورىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن كواليتسيا قۇرۋ.

نورۆەگيانىڭ قۇنى 1،4 تريلليون دوللارلىق مەملەكەتتىك زەينەتاقى قورى – الەمدەگى ەڭ ءىرى ءال-اۋقات قورى. بىراق ونداعى قاراجاتتى حالىقارالىق مىن­دەت­تەمەسىن ورىنداۋعا جۇم­ساۋ­عا باتپاعان ەدى. بۇل تۇرعىدا نور­ۆە­گيا جالعىز ەمەس.

قولدانىستاعى حالىقارالىق كە­لى­سىم­دەرگە سايكەس، كليمات جو­­­نىندەگى مىندەتتەمەلەر ءار ەل­­­دىڭ فيزيكالىق شەكاراسىنان بولىنەتىن پارنيكتىك گازدار كو­­لەمىن باقىلايدى. ال ش­ە­تەل­دىك اكتيۆتەردى يەلەنۋى كە­زىن­دە شىعاتىن زياندى گازدار ەسەپكە الىنبايدى. وسىلايشا، بي­لىك شىعارىلىمدى قىسقارتۋ ماق­ساتىندا ءوز ەكونوميكاسىن مۇ­قيات باقىلاعانىمەن، ءال-اۋقات قور­لارىن ەسەپكە الماۋعا بە­يىم. ناتيجەسىندە، ءبىر ەگەمەندى قور عانا – گەرمانيانىڭ KENFO قورى بۇۇ باستاماشى بولعان Net-Zero اكتيۆتەر مەنشىك يە­لە­رى­نىڭ اليانسىنا قوسىلدى. بۇل اليانس 6،7 تريلليون دول­لار­عا جۋىق اكتيۆتەرگە يەلىك ەتە­دى. ونىڭ ىشىندە 46 زەينەتاقى قورى مەن ساقتاندىرۋ كومپانيا­سى بار.

نورۆەگيانىڭ زەينەتاقى قو­رى­نا الەمدەگى ليستينگىلىك كوم­پانيالاردىڭ 1،4 پايىزى تيەسىلى ەكەنىن ەسكەرسەك، ەلدەگى كوڭىل كۇيدىڭ وزگەرۋى سيمۆولدىق تۇر­عىدان دا، پراكتيكالىق تۇر­عى­دان دا ماڭىزدى. نور­ۆە­گيانىڭ جاڭا ۇكىمەتى حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ بۇرىنعى باس ەكونوميسى وليۆە بلانچارد پەن الداعى COP 26 جيىنىندا Net-Zero Alliance-عا تىركەلۋدى سۇراعان باسقا دا ساراپشىلاردىڭ وتىنىشتەرىن ەسكەرمەك.

بىراق نورۆەگيا مۇنىمەن توقتاپ قالماق ەمەس. جالپى، ۇلت­تىق قورلار ەنشىسىندە 10 تريل­ليون دوللارعا جۋىق اكتيۆ بار. بۇل نورۆەگياداعى ۇلتتىق ءال-اۋقات قورىنان شامامەن جەتى ەسە كوپ. الەمدەگى ەڭ ءىرى قورى بار ەل بولعاندىقتان، نورۆەگيا COP 26 جيىنىندا ۇلتتىق قورلاردى پارنيكتىك گازداردى شىعارۋ كو­لە­مىن نولدىك دەڭگەيگە ءتۇسىرۋ مىندەتىن ورىنداۋعا شاقىرىپ، ديپلوماتيالىق كۇش-جىگەردىڭ باسى-قاسىندا ءجۇرۋى كەرەك.

نورۆەگيا بەلسەندى حالىق­ارالىق ديپلوماتياسىنىڭ تاريحىمەن ماقتانا الادى. ونىڭ حا­لىقارالىق ارەناداعى جوعارى قا­بىلەتى الەمدەگى قارۋلى قاق­تى­عىستاردى توقتاتۋدا ارا­اعا­يىن بولۋدا ماڭىزدى ءرول ات­قار­دى. سونداي-اق ۇلتتىق قوردى باسقاراتىن Norges Bank Investment Management الەمدە الپاۋىت ءارى بەدەلدى ينۆەس­تور سا­نالادى. مۇنىڭ ءبارى نور­ۆە­گيا­نىڭ ابىرويىن اسىرىپ، باسقا ۇلتتىق قورلاردى «نولدىك دەڭگەيگە» تۇسىرۋگە شاقىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

قۋانىشتىسى، كەيبىر ۇلت­تىق قورلار كليماتقا قاتىستى ۇستا­نى­مى وزگەرىپ كەلە جاتقانىن كور­سەت­تى. نورۆەگيا تاراپى فرانتسيا، يرلانديا، جاڭا زەلانديا، سينگاپۋر جانە بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى سەكىلدى ەلدەردەن الەۋەت­تى سەرىكتەستەر ىزدەي الادى. اتال­عان مەملەكەتتەردەگى ۇلتتىق قورلار «نولدىك دەڭگەيگە» قول جەتكىزۋگە ينۆەستيتسيا قۇيا الادى. مۇنداي قادامعا بارعاندا ءالى كليماتقا قاتىستى مىندەتتەمەسىن ورىن­داۋعا كىرىسپەگەن نەمەسە قاراجاتى شەكتەۋلى ۇلتتىق قور­لار جاھاندىق كەلىسىمگە ۇلەس قوسپاق.

كليماتتىڭ وزگەرۋى جونىندەگى ۇكىمەتارالىق پانەلدىڭ سوڭعى بايان­داماسىنا سۇيەنسەك، جاھان­دىق جىلىنۋ اپاتىنىڭ الدىن الۋ قيىنعا ءتۇسىپ بارادى. سەبەبى كوپتەگەن مەملەكەت ءوز اۋما­عىنداعى شىعارىلىمدى قىس­­قارتۋعا قابىلەتسىز نە وعان نيە­تى جوق.

وسىنداي قيىن جاعدايدا، ءىرى شەتەلدىك اكتيۆتەرگە يە ەلدەر كليماتتىڭ وزگەرۋىن ءوز شەكارالارىندا عانا ەمەس، سونداي-اق وزدەرىنە تيەسىلى جانە اسەر ەتە الاتىن بارلىق اكتيۆتەرى بار ايماقتا دا جۇرگىزۋدىڭ جولدارىن ىزدەۋى كەرەك. ۇلتتىق قور اك­تيۆتەرى ىشكى جالپى ءونىم كولە­مى­نەن اسىپ كەتەتىن نورۆەگيا مەن پارسى شىعاناعى ەلدەرى ءۇشىن كليماتتان تۇسەتىن ۇلكەن پايدا ۇلتتىق قور پورتفەلىندە جاتىر.

ۇلتتىق قورلارى بار ەلدەر كليماتتىق تاۋەكەل مەن كليماتقا قاتىستى سالاعا ينۆەستيتسيا سالۋ ەندى جەتكىلىكسىز ەكەنىن مويىن­دا­ۋى كەرەك. شىندىعىندا، قا­زىر ۇلتتىق قوردىڭ كومەگىمەن كليماتتىق داعدارىستىڭ الدىن الۋعا تالپىنعان ەلدەر عانا وزا شاۋىپ تۇر.

حالىقارالىق بەيبىت كەلىس­سوز­دەردىڭ جۇلدىزى – نورۆەگيا جاھاندىق ەگەمەندى قورىنىڭ قوزعالىسىن باسقارۋ مۇمكىندىگىن پايدالانۋى كەرەك. بۇل ونى حالىقارالىق كليماتتىق ديپلوماتيا مەن كوشباسشىلىقتىڭ چەم­پيونى رەتىندە كورسەتەدى. تەڭىز تۇبىنەن كومىرسۋتەكتەردى سورىپ الىپ، ولاردى ەكسپورتقا شىعارۋ ارقىلى بايلىققا قول جەتكىزگەن ەل ءۇشىن بۇل دۇرىس قادام.

كريستيان فيگەرەس،

جاھاندىق ءوپتيميزمنىڭ نەگىزىن قالاۋشى، The Future We Choose: The Stubborn Optimist’s Guide to the Climate Crisis بەستسەللەر كىتابىنىڭ اۆتورلارىنىڭ ءبىرى. ول 2010-2016 جىلدارى بۇۇ كليماتتىڭ وزگەرۋى تۋرالى نەگىزدىك كونۆەنتسياسىنىڭ اتقارۋشى حاتشىسى بولدى، كليماتتىڭ وزگەرۋى تۋرالى 190 ەل مەن ەۋروپالىق وداق قابىلداعان پاريج كەلىسىمىن قاداعالادى.

حەۆارد حوللاند،

ەىدۇ دامۋ ورتالىعىنىڭ
اعا ەكونوميسى،

كنۋت انتون مورك،

نورۆەگيا عىلىم جانە تەحنولوگيا ۋنيۆەرسيتەتى ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى

Copyright: Project Syndicate، 2021.

www.project-syndicate.org

سوڭعى جاڭالىقتار

9 سۋ قويماسى سالىنادى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار