الەمنىڭ ءۇش بولىگىندە – ەۋروپا, سولتۇستىك امەريكا جانە اۋستراليا مەن مۇحيت ەلدەرىندە اۋىلداعىلارعا قاراعاندا قالا حالقى الدەقايدا كوبەيە ءتۇستى. لاتىن امەريكاسىندا دا وسى ءۇردىس جەدەل ءوربۋ ۇستىندە. ال حالقىنىڭ سانى مەيلىنشە كوپ ازيادا (الەم حالقىنىڭ 60 پايىزى تۇرادى) ازىرگە اۋىل حالقىنىڭ سانى باسىم. سونداي-اق تابيعي ءوسىم كورسەتكىشى بارىنەن جوعارى تۇرعان (ياعني بالا تۋ جونىنەن ءبىرىنشى ورىندا) افريكادا دا حالىقتىڭ نەگىزگى بولىگى اۋىلدا قونىس تەۋىپ وتىر. عالىمدار بۇل ەكى قۇرلىقتا اۋىل حالقىنىڭ باسىم بولۋ سەبەبىن ازيادا حالىقتىڭ كوپ شوعىرلانۋىمەن, ال افريكانىڭ دامۋ جاعىنان ارتتا قالۋىمەن تۇسىندىرەدى.
سونىمەن, ۋرباندالۋ ەڭ الدىمەن دامىعان ەلدەرگە ءتان قۇبىلىس. ەگەر دەرەكتەرگە جۇگىنەتىن بولساق, وسى ءۇردىستىڭ كوش باسىندا ەۋروپالىقتاردىڭ كەلە جاتقانىنا كوز جەتكىزەمىز. ماسەلەن, ۇلىبريتانيادا حالىقتىڭ 91 پايىزى, شۆەتسيادا 87 پايىزى, گەرمانيادا 85 پايىزى قالالى جەرلەرگە شوعىرلانعان. وسىنداي ءۇردىس دانيا (84 پايىز), فرانتسيا (78), نيدەرلاند (76), يسپانيا (74), بەلگيا (72), اقش (77), كانادا (80), يزرايل (89), جاپونيا (78), اۋستراليا (89), جاڭا زەلانديا (85) ەلدەرىنە دە ءتان. دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسى قالا حالقىنىڭ سانى 70 پايىزعا جەتكەندە ۋرباندالۋ قارقىنى تومەندەپ, 80 پايىزعا جەتكەندە توقتاي باستايتىنىن اڭعارتادى. الەمنىڭ ءار شالعايىندا حالىقتىڭ نەگىزىنەن ءىرى قالالىق اگلومەراتسيالارعا شوعىرلانۋى – وسى زاماندىق ۋرباندالۋدىڭ تاعى ءبىر بەلگىسى. اگلومەراتسيا, ياعني لاتىن تىلىندەگى agglomero ءسوزى – قوسامىن, شوعىرلاندىرامىن, بىرگە قورشايمىن دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. ياعني ءبىر قالانىڭ ىرىلەنۋ ناتيجەسىندە ءوزىنىڭ بۇرىنعى شەكاراسىنان شىعىپ, اينالاسىنداعى ەلدى مەكەندەردى, سونىڭ ىشىندە اۋىلدار مەن شاعىن قالالاردى جۇتىپ قويۋى نەمەسە تەڭ دارەجەدەگى ەكى ۇلكەن قالانىڭ اراسىندا بوس جەر قالماۋىنا بايلانىستى ءبىر بىرىنە قوسىلىپ كەتۋى – وسى قۇبىلىستىڭ اسەرى.
قالالىق اگلومەراتسيالاردىڭ پايدا بولۋىنا كوپتەگەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, ەكولوگيالىق جانە ادامي فاكتورلار ىقپال ەتەدى. وتكەن عاسىردا اقش-تاعى قالا ورتالىعىنداعى جەر باعاسىنىڭ تۇراقتى تۇردە ءوسۋى, كولىكتىڭ كوبەيۋىنە بايلانىستى قالانىڭ ورتالىق كوشەلەرىندە ءجۇرۋ قيىندىعى, ەكولوگيالىق پروبلەمالاردىڭ ەتەك الۋى (كولىكتەن بولىنەتىن كومىر قىشقىل گازدار, تاعى باسقالار), ونىڭ ۇستىنە كوپ پاتەرلى ۇيلەردەگى سۇرەڭسىز تىرلىكتەن, ورتالىقتاعى شۋلى ومىردەن قاجىعان ادامداردىڭ تابيعات اياسىنا قاراي ۇمتىلىسى اگلومەراتسيالاردىڭ دامۋىنا الىپ كەلدى. قالا سىرتىندا تۇرمىسقا قولايلى, اينالاسىندا شاعىن دا بولسا جەرى بار ءبىر-ەكى قاباتتى ۇيلەر كوپتەپ سالىنىپ, قالانىڭ جالپى اۋماعى كەڭەيگەن ۇستىنە كەڭەيىپ, ورتالىقتان مەيلىنشە قاشىقتاي ءتۇستى. ءسويتىپ, 1950 جىلى اقش-تا 170 قالالىق اگلومەراتسيا بولسا, 90-جىلداردىڭ سوڭىندا ونىڭ سانى 400-گە جۋىقتادى. قازىر بۇكىل امەريكالىقتاردىڭ تەڭ جارتىسى ءىرى اگلومەراتسيالاردا ءومىر سۇرسە, ۇشتەن ەكى بولىگى ءبىر-ەكى قاباتتى جەكە ۇيلەردە تۇرادى.
باتىس ەۋروپا ەلدەرىندە دە حالىقتىڭ قالا شەتىندەگى جەكە ۇيلەرگە قاراي شىعۋى لوندون, پاريج, گامبۋرگ, ۆەنا, ميلان سەكىلدى قالالارداعى ورتالىق كوشەلەردە تۇراتىن ادامدار سانىنىڭ ازايا تۇسۋىنە, ال شەتكى جانە قالا ماڭايىنداعى ايماقتاردىڭ دامىپ, جەتىلۋىنە الىپ كەلگەن. عالىمدار بۇل ۇردىسكە «سۋبۋرباندالۋ» دەگەن اتاۋ بەردى.
قازاقستاندا قازىر قالالىق اگلومەراتسيانىڭ دامۋى ەڭ الدىمەن الماتى قالاسىنىڭ بەت-بەينەسىنەن بايقالادى. بۇل قالا وزىنە تالعار, نيكولاەۆ, قالقامان سەكىلدى بىرنەشە ەلدى مەكەندى قوسىپ الۋ ارقىلى بارعان سايىن قاناتىن كەڭ جايىپ كەلەدى. ەندى ءبىر ادىم اتتاسا, قاسكەلەڭگە جەتپەك. قاپشاعاي قالاسى دا قول سوزىم جەردە تۇر. مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, الماتى توڭىرەگى ءبىر يادرولى قالالىق اگلومەراتسيا رەتىندە قالىپتاسىپ كەلەدى. استانامىز نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ قازىرگى ءوسۋ, كەڭەيۋ دەڭگەيى دە اگلومەراتسيالانۋ ءۇردىسىن بايقاتادى. ەلوردا ماڭايىنداعى كوكتال, ميچۋرين, كىرپىشتى سەكىلدى ەلدى مەكەندەردى وزىنە قوسىپ الدى. قوسشى اۋىلىنا تاياپ كەلگەن تۇستا بۇل اۋىلعا وبلىستىق دەڭگەيدەگى قالا مارتەبەسى بەرىلىپ, ماسەلە باسقاشا شەشىم تاپتى. قازىرگى ۋرباندالۋ, اگلومەراتسيالىق ءۇردىستىڭ بۇل دا ءبىر جاڭا قىرى بولىپ وتىر.
