كينو • 19 قىركۇيەك، 2021

كينوپاسپورت: ۇلتى – قازاق

304 رەت كورسەتىلدى

ء«بىرجان سال» جانە «قۇنانباي» فيلمدەرى مىسالىندا الاش ونەرىنىڭ ارداگەرى  دوسحان جولجاقسىنوۆتىڭ كينوشىعارماشىلىعىن قۇرىلىمدىق، گەرمەنەۆتيكالىق جانە پوستمودەرندىك تالداۋ.

ەسسە

اڭداتپا:

كەمەڭگەر ويشىل كارل ماركستىڭ اتاقتى تەزيستەرىنىڭ ءبىرىن كونە فيلوسوفيادان جاڭا ونەرگە اۋىستىرىپ كورسەك، وزگەشە ءمان-ماعىنا تۋىپ، توسىن وي تۇزىلەدى ەكەن. بۇگىنگى زامانعا دەيىن كينو الەمدى ءتۇسىندىرىپ كەلدى، ەندى قازىر ونى وزگەرتىپ جاتىر.

ۇلتتىق سيپات:

تەگىندە، دەرەكتى جانە انيماتسيا­لىق فيلمدەردى قوسپاعاندا، كوزىقاراقتى كو­رەرمەنگە بەلگىلى، كينو ونەرى ەكى ۇلكەن توپقا بولىنەدى: ءبىرى – اۆتورلىق كينو (ارت-حاۋستىق)، ەكىنشىسى – ساۋىق كينوسى (جانرلىق).

بۇل ءوزى الەمدە، جاڭا سالادا قا­لىپ­تاسقان جاس ءۇردىس، تالاپ بويىنشا، توپتاپ، ءتۇر تۇرعىسىندا، جىكتەپ، «پويىزدىڭ كەلۋىنەن» باستاپ ۇزىلمەي جالعاسىپ كەلە جاتقان جاقسى ءداستۇر – ەگىز كينو تەورياسى – كوركەم فيلمدەرگە عانا ءتان، قاتىستى: ءبىر-بىرىنەن – قاتار جۇرسە دە، قاشىق، بىرگە تۇرسا دا، بولەك – كينوتۋىندى­لار. البەتتە، ايىرما-بەلگىسى انىق، سيپاتى ايقىن. شاتاستىرمايسىز.

بىراق ءبىزدىڭ ءبىر قارسى ءۋاجىمىز جوق ەمەس: سۇرىپتاۋىمىزشا، توپ – ۇشەۋ. ءۇشىنشى­سى – ۇلتتىق كينو. نەمەسە مەملەكەتتىك/يدەو­­­لوگيالىق كينوتۋىندىلار شوعىرى. دەمەك ونەردىڭ ۇلتتىق سيپاتى قوعامدا اسا ماڭىزدى مادەني-الەۋمەتتىك ءرول ات­قا­رادى، تۇتاس وقشاۋ ءبىر رۋحاني سالانى قا­لىپتاستىرادى.

قوس فيلم:

ءبىز تالداۋ وبەكتىسى تۇرعىسىندا تا­لاسبەك اسەمقۇلوۆ ستسەناريى بويىنشا تۇسىرىلگەن، اتاقتى رەجيسسەردىڭ ەكى ءفيلمىن قولعا الىپ وتىرمىز: ء«بىرجان سال» (2010 جىلى جارىق كوردى) مەن «قۇنانباي» (2015 جىلى ەكرانعا شىقتى).

دوسحان جولجاقسىنوۆ – كينو ءھام تەاتر سالاسىندا اكتەرلىك شەبەرلىكتىڭ شىڭىنا جەتكەن ونەرپاز، سوندىقتان رەجيسسەرلىك كاسىپتە باق سىناپ، ساف تالانتىن تەزگە تارتقانى – ءادىل. سۇڭعىلا كينوگەردىڭ فيلوسوفياسى تەرەڭ، ويى جۇيەلى، قارىم-قابىلەتى زور، ءتالىمى دە، تاجىريبەسى دە جەتكىلىكتى.

نەگىزى، مودەرنيستىك داۋىردە تالاپ باس­قا، شىعارماشىل تۇلعا رەالدى الەمدى ءوز ­تۋىندىسىندا انىق ءارى شىنشىل بەينە­لەۋگە تىرىستى، ال پوستمودەرندىك قالام­گەر (كەز كەلگەن شىعارماشىلىق تۇلعا) جارىق دۇنيەنى ءوز شىعارماسىندا جارتىلاي نە تۇتاس كەيىپتەۋگە ۇمتىلعان جوق، ول جاڭا الەم جاسادى.

پوستمودەرن كينو وندىرىسىندە نەمە­سە ونەرىندە ەڭ اۋەلى ەستەلىكتەردەن كو­رىندى. فيلمدە «فلەش-بەكتەر» كوبەيدى. ۋاقىت پەن كەڭىستىك شارتتىلىققا اينال­دى. ول كينو ماقساتتان – وبراز ءومىر سۇ­رەتىن جاعداي، ورتا، ياعني جاي انشەيىن فون قىزمەتىنە اۋىستى. رەجيسسەر فوندى وزگەرتە الاتىن ەدى: وعان تەحنولوگيالىق مۇمكىندىكتەر جول اشتى. قىزىق ەندى باس­تالدى، ەڭ كۇردەلى ەپيزودتار، ومىردە جوق اقيقاتتار تانىمدىق ءرولىن جوعالتىپ، ساۋىقشىل «مىنەز» كورسەتتى. ءوستىپ، فەنتەزي جانرى پايدا بولدى. توپتار اشىلدى، جانرلار ارالاستى، انيماتسيالىق ينتەرۆەنتسيالار جيىلەدى.

كينو ونەرلىك قاسيەتىنەن ايىرىلىپ، بيزنەس-جوبا رەتىندە جارق ەتتى. كاسىبي اكتەر باياعىدا-اق ماڭىزىن جويعان ەدى، وپەراتور شەبەرلىگى تەحنولوگيالىق سيپات تاپتى، ەرتەدە ول تالانت تۇرعىسىندا كورىندى، قازىر فۋنكتسياسىن وزگەرتتى، كامەرا بوستاندىققا يە بولدى.

ءبارىن باسقارىپ، ۇيلەستىرىپ وتىراتىن رەجيسسەردىڭ قۇندىلىعى عانا سول كۇيىن­دە قالدى. توڭىرەگى تۇگەل وزگەرسە دە، ونىڭ جاۋاپكەرشىلىگى بۇرىنعى ماسشتابتا، كينو-جوبا جۇكتەگەن مەجەدە ابىروي تاۋىپ وتىر. بىراق ءبىر رەجيسسەر فيلمىنە بىرنە­شە قوسالقى رەجيسسەر قاتىستى، اربىرەۋى ءبىر-ءبىر ستسەنادان ءتۇسىردى. باس رەجيسسەر جيىپ العان قيىندىلاردان قۇراستىرىپ كينوتۋىندى جاسادى. بىراق پوستمودەرنگە ۇلتتىق كينو باعىنعان جوق، ول داڭعىل جولىن جالعاستىردى. قازاقستاندا ۇلتتىق كينو دوسحان جولجاقسىنوۆ تۋىندىلارىنان كورىندى. ءاسىلى، فيلمدەردىڭ ءتۇسىرىلۋ كەزەگىنىڭ وزىندە ءبىر ۇلكەن گاپ بار: ءبىرىنشى فيلم ونەر بولمىسى تۋرالى، ەكىنشىسى بيلىك تابيعاتى جايلى.ۋاقيعالار ساحارادا ءجۇرىپ جاتقان مادەني-وركەنيەتتىك (كۋلتۋرا/تسيۆيليزاتسيا) وزگەرىستەر فونىندا وتەدى، كوشپەلى ءداۋىردى ىعىستىرعان – جۇيەلى وتىرىقشىلىق، تەحنولوگيالىق قارۋ-جاراق، اقىل-ويدى بيلەپ-توستەگەن تەحنيكالىق زامان.

ساحاراعا، پاك مادەنيەت كەڭىستىگىنە، ادامزات تاريحىنداعى سوڭعى نومادتاردىڭ ءبىرى، بەيقام وتىرعان قازاقتىڭ ءتاڭىرى بەكىتكەن كيەلى شەكاراسىن بۇزىپ، باسا-كوكتەپ رەسەي تسيۆيليزاتسياسى كىرەدى. جاڭا وكىمەت ۇلى تۇسىنگەن ميسسياسىن، مىندەتىن، قىزمەتىن الاش بالاسىنىڭ جايىلىمعا باي ايماقتارىن، قۇنارلى جەرلەرىن تارتىپ الۋدان باستادى.

ءبىز باتىس كاپيتاليزمىن ءوز بويىنا ءال­سىن-ءالسىن سىڭىرگەن، بىراق ءالسىز حاندىقتان وزىق تۇسكەن رەسەي پاتشالىعىنىڭ ۇستەم­دى­گىن اڭعارامىز. دەمەك تاريحي قاق­تى­عىستىڭ ءۇش كلاسسيكالىق ءتۇرىن كورەمىز: تسي­­ۆي­­لي­زاتسيالىق، مادەني جانە ءدىني-تانىم­دىق.

ءار حالىقتىڭ دۇنيەتانىمى – ساناسىندا قالىپتاسقان عالام ءپىشىنى. ول سالت-ءداستۇر، ءجون-جورالعى، ءتىل، تۇرمىس، توتەمدىك انا تۋرالى تۇسىنىك، تالاپ پەن تىيىم، مۋزى­كالىق مادەنيەت ءتارىزدى بولشەكتەردەن قۇرالادى.

ەڭ اۋەلى، تسيۆيليزاتسيالىق باسىمدىق سوعىس ونەرىن مەڭگەرگەن ءارى اسكەري تارتىپكە ۇيرەنگەن تۇراقتى ارميا كۇشىنەن كورىندى. بەكىنىستەر جىلدام تۇرعىزىلدى، قالالارى قامالعا اينالدى، بەتپاق دالاعا قايتا اينالىپ ەگىن شارۋاشىلىعى كەلدى، ەلدى مەكەندەر سالىندى، جول تارتىلدى، اقشا اينالىمى پايدا بولدى، بايلانىستىڭ جاڭا تۇرلەرى ۇيىمداستىرىلدى: پوشتا، بانك، تەلەگراف.

وركەنيەتتىك وزگەرىستەردەن گورى ءتۇز حالقىنا ءوز مادەني/دىني قۇندىلىقتارىن سىڭىرۋگە تالپىنىس جاساعاندارى اسا قاۋىپتى ەدى. قازاق جات ءدىن مەن بوتەن مادەنيەتتەن شوشىدى.

ءتىلدىڭ جويىلۋ قاۋپى ءجۇز جىلدان سوڭ كورىنسە دە، العاشقى بەلگىلەرى ەل ىشىنە دەن­دەپ ەنگەن كەزدەگى مەتروپوليانىڭ ادى­لەتسىز ءىس-ارەكەتتەرىنەن، «ناسىلشىلدىك» كوزقا­راسىنان انىق بايقالىپ ەدى.

جالپى، ءدىندارمان حالىق اياۋشىلىق كورسەتۋى كەرەك-تۇعىن، الايدا رەسەي ەكەۋ ەدى: ورىس دۇنيەسىن وزگەرتۋگە ۇمتىلعان تولستوي ەلى جانە ءوز حالقىن اعارتۋشى كورگەن، عىلىم-ءبىلىم تاراتۋشىعا بالاعان، وركەنيەت باستاۋشىسى تانىعان دوستوەۆسكي جۇرتى. قوعام دامۋىن، ادامزات جولىن ناق بولجاي العان كەمەڭگەر دوستوەۆسكيدىڭ ءوزى اداسقان سوڭ، نە سۇرايسىز.

ءبىز تەزگە سالعالى وتىرعان ەكى فيلم ورىس­تىڭ قازاق دالاسىنا ەمەس، قازاق دالا­سىنىڭ وتارلاۋ جىلدارى ورىس وركەنيەتىنە قاراعانداعى كوزقاراسىن بىلدىرەدى. وعان دەيىن، اسىرەسە، كەڭەس زامانىندا بۇكىل كينو وتار ەلدەرگە ماسكەۋ كوزىمەن قاراپ كەلدى. بۇل ءفيلمنىڭ تابىسى، رەجيسسەردىڭ دەربەس جەتىستىگى.

كوزقاراستى قورعاۋعا دا ەرلىك كەرەك.

دەسەك تە يمپەريا وكىمەتى جۇرگىزىپ وتىر­عان ىشكى ساياساتقا قازاقتىڭ وتىرىقشىلىعى وراسان زور قاتەر ءتوندىردى: پاتشا بيلىگى كوش­پەلى جۇرتتىڭ قالا سالعانىن، ءۇي تۇر­عىزعانىن قالاعان جوق.

رەجيسسەر وسى دراما اياسىندا ەكى تۇل­عانىڭ تراگەدياسىن كورسەتەدى. ونەرپاز دا، وكىمەت قىزمەتىندەگىلەر دە باسىنا كۇن تۋعان حالقىن اجال اۋزىنان قۇتقارعىسى كەلەدى، بىراق رەسەي پاتشالىعى ازۋلى، قاندىبالاق، تەگەۋرىندى.

ءبىرجان سالدى ساباپ وتىرعان قازاق پوش­تابايى ەمەس، ەكەۋىن ءبىر-بىرىنە قارسى قويعان، ايداپ سالعان پاتشا بيلىگى. قى­سىمنىڭ قۋاتى قامشى سالدىردى. ەرتە­دە ءار داۋدىڭ شەشىلەتىن ءجونى بار ەدى، قالىپتاسقان نيزام، ەل باسقاراتىن جارعى بولاتىن. ەندى بيلىك پاتشا قولىنا كوشتى، ءامىرى – بۇلجىماس زاڭ، ورىندالۋعا ءتيىس بۇيرىق. قازاق قوعامىندا ەكى بيلىك بولدى: ماتەريالدىق يگىلىكتەرگە يە، قازىناعا قوجا وكىمەت، بيلىك، سوسىن، رۋحاني بيلىك، ۇلت اقىل-ويىن، ساناسىن بيلەگەن بيلىك.

كينوگەردىڭ بەينەلەگەنى وسى. بىراق قا­زاق وكىمەتى جويىلىپ، سىرت ەلگە بودان بولدى، ونەرپازدىڭ مارتەبەسى ءتۇستى، ابىرويىنان ايىرىلدى. قامشى قازاق ونەرپازىنا جارامساقتاردىڭ پاتشا بيلىگىنە جاعامىن دەگەن جالاقتاعان تالپىنىسىنان ءتيدى.

قۇلدىق قامىتىن كيگەن قازاق جالتاق بولىپ ءوستى، جالدانىپ ەڭبەك ەتتى، جاعىم­پاز بولىپ ءومىر ءسۇردى. ءبىرجاننىڭ قازاق قارتايدى دەگەنى وسى. قۇنانبايدىڭ اباق­تىدا، سىبىرگە ايدالىپ كەتىپ بارا جاتقاندا، ابىلاي/كەنەسارى جورىعىن ايتىپ وتىرىپ، اشىنىپ، نامىستانىپ، جاقتاپ كەتەتىنى وسى.

وسى. ەل ىشىندەگى ەكى دارەجە دە بىرتىندەپ قۇرىدى، بىرىنەن سوڭ ءبىرى كەتتى. ورالا ما، جوق پا، ونى ءبىر قۇداي بىلەدى.

ۇلتتىق كينو:

دەمەك ەكران – ءماتىن، رەجيسسەر باستاعان ءتۇ­سىرىلىم توبى – جازۋشى. رەجيسسەر – ءتىل سوم­داۋشى. ءار كينوفيلمنىڭ ءوز ءتىلى بار، ياعني ءاربىر كينوتۋىندى ءوز تىلىندە سوي­لەيدى.

ءار كينو ءاربىر ۇلت ءتارىزدى وقشاۋ: قازاق، ورىس، وزبەك كينوسى. رەجيسسەر ۇلت ونەرىن، مادەنيەتىن، ءتىلىن، سالت-ءداستۇرىن، وي-سانا­سىن پايدالانا وتىرىپ، ۇلتتىق كينو نەمەسە ۇلتتىق كينو ءتىلىن جاسايدى.

ۇلتتىق كينونىڭ باستى بەلگىسى – ۇلت مۇراتى تۋرالى بايان. باياننىڭ، ادەتتە، قيسىنى كوپ، قۇپياسى مول، ارمانى شەكسىز.

ۇلتتىق كينو حالىق ارمانىنان تۋا­دى. ۇلت جونىندەگى جاڭا ميف. ءميفسىز سانا جوق. ەجەلگى زامانداردا حالىقتىڭ ارمان-تىلەگىن داستان-قيسسالار شەرتسە، قازىرگى تاڭدا ۇلتتىق كينو ۇلت تاعدىرىن، تاريحىن، كەلەشەگىن جىرلايدى نەمەسە ءبىرتۇتاستاندىرادى.

بۇل – مەملەكەتتىك تولقۇجاتقا پارا-پار دۇنيە.

سوڭعى جىلدارى اتالعان تاقىرىپ تۇنەك ورناپ، كولەڭكەلى وي-پىكىردىڭ تاساسىندا قالىپ، كۇڭگىرتتەنىپ بارا جاتقان ەدى. ء«بىرجان سال» مەن «قۇنانباي» فيلمدەرى تۇتاسقان قاراڭعىلىقتى قاق جارىپ، ۇلتتىق كينو سالاسىنا جايناتىپ جارىق ءتۇسىردى.

قوردالانعان ماسەلە، جيىلعان جۇك، ۇيىلگەن شارۋانى كوردىك. ونى شەشۋگە دوسحان جولجاقسىنوۆ كىرىستى. تاريحي كينونىڭ جۇگى اۋىر، باعاسى قىمبات، بىراق قۇنى، قۇندىلىعى مىڭ-ميلليون ەسە ارتىق.

گەرمەنەۆتيكالىق كوزقاراس:

ءبۇتىن شىعارمانى بولشەكتەي وتىرىپ جاسىرىن جاتقان مانىنە ۇڭىلەمىز. بولشەك ماڭىزى بۇتىنگە قىزمەت ەتكەندە بايقالادى، بىراق ءبۇتىندى بولشەكتەن كورەمىز.

سپەكتاكلدە، اسىرەسە، كينو ونەرىندە ۇساق-تۇيەك دەگەن ۇعىم جوق، كۇللى شتريح – شىندىق، بۇكىل ارەكەت – اقيقات، ءار دەتال – ساحنا كىلتى، ميزانتس-ستسەنالاردان جارقىراپ كورىنەتىن شەشىم، بايلام، قارا باقىر تيىنى التىن اقشا قۇرايتىن داۋلەتى، تانىمنىڭ شەڭبەر بويىمەن جۇرگەن شەكسىز ىزدەنىسى – گەرمەنەۆتيكانىڭ جالعاسى.

اۋەلى ء«بىرجان سال». ونەرپازدىڭ وبرازى ءمولدىر، ساپارى ەركىن، ىقپالى زور. سال-سەرىلەر توبى بىرنەشە ۇلتتىق سالت-ءداستۇر تۇرلەرىن قايتا جاڭعىرتادى. ەلدى مەكەنگە كەلۋى، اۋىلعا ءتۇسۋى، توي يەسىنىڭ رياسىز قارسى الۋى، ءبارى اسقان دالدىكپەن بەينەلەنەدى ءارى قۇپيا، جۇمباق ميسسياسىنان تەرەڭ سىر شەرتىلەدى.

«دالا پەرزەنتتەرى – كەشەگى ەل قورعاپ، جەر قورىعان شەرىك باتىرلاردىڭ ۇرپاعى، حالقىنا سىيلى، ورتاسىنا ابىرويلى، سوعىس ونەرىنە ءتانتى، بەيبىت ومىرگە قۇش­تار. سەرىلەر – كەشەگى رىتسارلار»، دەيدى تالاسبەك اسەمقۇلوۆ.

بىراق ەلدى جۇگەنسىز كورىپ، باسىنا نوقتا سالعان، قىساستىعىنا شەك جوق، ەركىندىكتى قىسقان، ءورىستى تارىلتىپ، جەتكەن جەرىنە قامال-بەكىنىس تۇرعىزىپ، قۋعاندا قاشقاندار سوڭىنان زەڭبىرەك اتىپ، جان-جاعىن جايپاپ، توڭىرەگىن جايلاپ، اتامەكەنىن جاۋلاپ، ءبىر قارا دۇلەي كۇش كەلە جاتىر.

قاسىرەت وسىندا. ەجەلدەن ەمىن-ەر­كىن كوشىپ-قونىپ جۇرگەن كوشپەلى قازاق­تىڭ كوش جولدارى كەسىلدى، باعىت-باعدارى ­اۋىستى، قىستاۋى قيرادى، جايلاۋى توزدى، ءوزى قۇقىنان، ۇرپاعى حاقىنان ايىرىلدى. جاڭا نيزام اتا-بابادان ميراس، امانات ەسكى جارعىنى مانسۇق ەتتى.

قيىن زامان كەلدى. ەل باسىنا كۇن تۋدى. سوڭعى قارسىلىق – سال-سەرىلەر بويىنداعى كۇش-جىگەر، ەركىندىك فيلوسوفياسى، ازات ونەر ەدى.

ونەر قاپاستا، قاماقتا ءومىر سۇرە المايدى. ول – تاسقىن، جولداعىسىن بۇزا-جارىپ، تاۋ قوپارادى، داريانى تاسىتادى: نە ونەر، نە ءومىر.

سەرىلىك ونەرى – قازاقتىڭ ەركىندىكتى اڭساعان كۇرەسى، يمپەريانىڭ ادىلەتسىز ءىس-ارەكەتتەرىنە قارسى قايرات كورسەتۋى، مايدانعا شاقىرعان ۇرانى، ەلدى وياتقان داۋىسى. قايران جوقتاعى قاراكەتى. ونەر – شەكاراسىز الەم، يەسى – حالىق، ونەر – بوداندىقتى مويىنداماعان سوڭعى باستيون.

وتارشىلدىق ساياساتى بودان ەلدى ەرىك-كۇشىنەن ايىرۋ ءۇشىن قورقىتىپ ۇستاۋدى ءجون كوردى. قورقىنىشتى ونەر عانا جەڭە الادى. سال-سەرىلەر الا كەلگەن، شاقىرعان كۇلكى، قۋانىش، شاتتىق، ءداستۇرلى ويىن-ساۋىق تا قاتەرلى، جۇرت باعىنباي كەتۋى مۇمكىن. ۇلت ونەرىن ءدال سول ۇلتتىڭ ءوز قولى­مەن ءولتىرۋدى جوسپارلاعان پاتشالىق بيلىك دالا ونەرپازدارىنا بارىپ كەل/شاۋىپ كەل شابارماندارىن، اۋىلناي-بولىستاردى قارسى جۇمسايدى.

«قازاق قارتايدى»، دەيدى ءبىرجان قايتا-قايتا قايتالاپ ايتىپ. بۇل سوزدە جاسىق قوعامنىڭ سىرى جاتىر. ءمانى بار. ءوز ونەرىن قورعاي الماعان جاندايشاپ توپ ەندى ونى ولتىرۋگە، تۇنشىقتىرۋعا كىرىستى. ونەر ولمەۋگە ءتيىس ەدى، ءان ۇزىلمەۋگە ءتيىس ەدى، ساۋىق-سايران توقتاماۋعا ءتيىس ەدى.

توقتادى. ءبىرجان قاماۋعا ءتۇستى. سەرىك­تەرى تاياققا جىعىلدى. ۇلتتىق رەجيسسەر بۇدان ۇلكەن درامانى كورەدى. بۇل – ساناعا كەرەعار، تانىمعا قايشى، فيلوسوفياسىنا تومپاق ارەكەت ەمەس پە. نە دەگەن جاۋىزدىق، نە دەگەن جالعىزدىق، نە دەگەن قىساستىق.

قۇرىلىمدىق زەرتتەۋ:

كينونۇسقا – دەربەس تۋىندى. اۋەزوۆ جازعان اتاقتى ەپوپەيانىڭ كينوكوشىرمەسى ەمەس، ءتىپتى بولەك.

شىعارما اۆتورعا باعىنىشتى ەمەس، ول – ەركىندىكتىڭ بەينەسى. تاڭبا باسقا تاڭباعا سىلتەپ تۇر. باسقا تاڭبا وزگە بەل­گىلەرگە جۇمسايدى. باستاپقى تاڭبادان باس­قا تاڭبالار تۋىپ، پوستمودەرنيزم ءوزى بەلگىلەگەن تاڭبالارعا يە بولا الماي قالادى. بۇل – جانرلىق، ءتىپتى اۆتورلىق فيلمدەردىڭ بەرەكەسىن كەتىرىپ، كوپ مازالايدى.ۇلتتىق كينو – تىرەك. سەبەبى ونىڭ سۋ شايمايتىن، تاسقىن قوزعاي المايتىن ارناسى بار.

ءبۇتىندى بولشەكتەپ تانىعان گنوسەو­لو­گيالىق تالاپ گەرمەنەۆتيكالىق جولمەن ­تالداپ كەلە جاتقانىمىزدى بىلدىرەدى. قۇ­رى­لىمدىق (structuralism) ىزدەنىستەرىمىز شە. Structuralism جۇيەسىن اعىم نەمەسە باعىت تۇر­عىسىندا ەلەستەتۋ قيىن: قۇرىلىم­دىق لينگۆيستيكا مەن لينگۆيستيكالىق structuralism، فرانتسۋزدىق structuralism مەن پوست-structuralism تۇجىرىمدارىن ءبىر-بىرىنەن ايىرۋ وڭايعا سوقپايدى.

ول، ادەتتە، فيلوسوفيا ەمەس، ءادىس نە ايلا-شارعى رەتىندە قاراستىرىلادى. وزىن­دىك تانىم-تۇسىنىگى بار، عىلىمي گنوسەو­لو­­گيالىق ىزدەنىستەردەن بولەك، بەلگىلى ءبىر كەزەڭ­دە ءومىر سۇرگەن جۇيە. وبەكتىنى تا­نۋ­­دىڭ سالىستىرمالىلىعىن جاريالايدى. الەۋ­مەتتىك الەم جەكە تۇلعالاردىڭ قاراكەتى ارقىلى ەمەس، قارىم-قاتىناستار نەمەسە قارىم-قاتىناستاردىڭ قارىم-قا­تى­ناسى ارقىلى ءتۇسىندىرىلدى.

ءبۇتىن ايقىنداۋ ارەكەتىنەن تۋىندايدى.

ونەر و باستان بوستان. شىندىقتى ايتىپ، ادىلەتكە جاق بولادى. ونەردىڭ ميسسيا­سى وسى. ونەر قوعامدى بوستاندىققا شاقى­رادى، بيلىك (پاتشالىق)، كەرىسىنشە قوعام بەلسەندىلىگىن وزىنە تاۋەلدى ەتكىسى كەلەدى.

ءبىرجان سال مەن قۇنانباي – ءبىر-بىرىنە قاراما-قارسى انتوگونيست تۇلعالار. باس وكى­مەت قازاقتى قۇيقالى قىستاۋ-قورىق، قورا-قوپسى، قونىس-قۇدىق، تۇنىپ تۇرعان كوك باستاۋ، تورعىنداي تۇما، قاسقا بۇلاق، كوك ءيىرىم كولدەن ايىرادى.

قىسى-جازى اعايىنداس اتالارى، تۋىس رۋلارى جايىلىم جەرلەردىڭ جاقسى-جاقسى تۇسىنا، قاۋلاپ وسكەن قالىڭ شالعىن، بى­تىك بىتكەن وتتى الابىنا قاراي قاتار سىر­عىپ، بىرگە جىلجىعان، ۇرپاقتان-ۇرپاققا جال­عاسىپ كەلە جاتقان، ىرگەلەس كوشىپ-قو­نىپ جۇر­گەن ەجەلگى ەلدى ەسكى داعدىسىنان اينىت­­تى، كوشتى باعىتىنان اداستىردى، پى­­شەن جايى، مالدىڭ ءورىسى قاشاندا الاش جۇر­­تىنىڭ وزەكتى، ماڭىزدى، باستى شا­رۋاسى ەدى.

شۇرايلى قونىستارىن تارتىپ الىپ، قۇنارلى توپىراقتى ايماقتاردان، جالپى، ساحارادان تىقسىرىپ قۋا باستاعان پاتشا وكىمەتىنىڭ كۇشى – بەت قاراتپاس كۇش، تەگەۋرىندى ەدى. كوزدەگەنىن الماي قويمايدى، كوڭىلى قۇلاعانىن ولجالايدى، بۇكىل الاش ولكەسىن پاتشالىق رەسەي مەنشىگى دەپ جاريالايدى.

ءبىرجان سال قازاقتىڭ كەرەگەسى ءبۇ­لى­­نىپ، قازىعى قيراعانىن كورەدى، حال­قى­نىڭ قىزىققا سۋىعانىن بايقايدى، جان­دارالدىڭ، ويازدىڭ، وتريادتىڭ كورسەتكەن ءجا­بىرى كوبەيەدى، تىزەسىن باتىرادى، تونايدى، قانايدى، جۇرت توزادى. ءان قۋاتىن، قىزىق-دۋمان قىزىقتايتىن زامان وتكەنىن بايقايدى. حالىق ەرجەتپەي قارتايدى.

قۇنانباي – قارادان شىققان حان. قولىندا قوس بيلىك، ءبىر حالىققا ەكى بيلىك جۇرگىزەدى، «ورىس زاكونى» جانە «شاريعات جولى»، كەيدە سالت-ءداستۇردى دە سالىپ جىبەرەدى، اتا-بابادان كەلە جاتقان كەسىم، ۇيعارىم، ءامىر. بيلەر سوتى، اقساقالدار كەڭەسى، رۋباسىلار ءماجىلىسى. قايسىسى ىڭعايىنا كەلىپ تۇر، قۇنانباي سونى پايدالانادى. بىردە ءپاتۋا بايلاتادى، العا شاريعاتتى جىبەرەدى، بىردە پاتشانىڭ قاعاز-قۇجاتىنا، مورىنە سۇيەنەدى.

بۇل – اسا قاسىرەتتى فوندا، پانوراما الدىندا، ءبىر-بىرىمەن الىسقان كەشەگى قازاق قوعامىنىڭ بۇگىنگى بۋتافوريالىق ەكى كۇشى ەدى.

يمپەريا اتادان مۇرا، بالاعا ميراس كيەلى جەرلەرىنە باسا-كوكتەپ كىرىپ، بەكى­نىستەر تۇرعىزىپ جاتىر، قولىندا كۇرەگى، ارقاسىندا مىلتىعى، سوڭىندا زەڭبىرەگى. مۇزداي قارۋلانعان، جۇزدەرى دە سۋىق. ءبىرى – قازىرگى جاعدايىن قابىلداپ، مۇمكىندىگىن پايداعا اسىرىپ جاتىر، ەكىنشىسى، كەشەگى جاعدايىنان ايىرىلىپ، ەلىمەن بىرگە زيان شەگىپ وتىر.

قۇنانباي – ورىس وكىمەتىندە، پاتشا قىزمەتىندە، ءبىرجان سال – قازاق حالقىمەن بىرگە جات بيلىكتىڭ ىرقىندا، قول استىندا.

ورىستىڭ ساحارانى باعىندىرۋى قازاق­تى ەكىگە جاردى.

ءبىرجان دا، قۇنانباي دا قازاقتى سۇيەدى. شەرى ءبىر، قايعىسى دا ورتاق. بىراق جولى بولەك. قازاقتى ۇشپاققا شىعارامىز دەپ ءۇش ءتۇرلى جولدى قالاعان ءاليحان، ساكەن، مۇستافا شوقاي ءتارىزدى. ۇشەۋى دە الاشتىڭ تىلەۋىن تىلەدى، ەڭبەك ەتتى، بەينەت كەشتى، قۇربان بولدى.

رەجيسسەر قازاق ءومىرىنىڭ ەكى جاعىن دا كورسەتكەن: ونەرپازدار مەن وكىمەت قىز­مەتىندە جۇرگەندەر. كەرىسىنشە، ءامىر يەسى، جارلىق شاشقان اعا سۇلتان باسقاعا، ورىس نيزامىنا تاۋەلدى، ونەرپاز سەرى – ەركىن.

ۇلتتىق ءفيلمنىڭ قۇنى دا ۇلكەن. ەكى ماعى­ناسىندا. سەبەبى ۇلتتىق كينو تاقى­رىبى قاشاندا داۋىرمەن بايلانىستى. ءداۋىر كوپ جىلدى قامتيدى، ونى بەينەلەۋگە پانوراما-دەكوراتسيا قاجەت.

ەكى فيلم دە ءمىنسىز جاساقتالعان. كوش­پەلى ءومىر، قايناپ جاتقان ەڭبەك، اۋىل-قو­نىس­تىڭ تىنىس-تىرشىلىگى ءوز دارەجەسىندە كورسەتىلگەن.

تاريحي پەرسوناجدار دا اتموسفەرا قا­لىپتاستىرۋعا جەتكىلىكتى، سانى جەتىپ ارتى­لادى. فابۋلادان شىققان سيۋجەت ديس­پوزيتسيادان فينالعا دەيىن تارتىمدى، شى­مىر، العاشقى كادردان سوڭعى تۇيىنگە قاراي تارتىلعان جەلى كوزدەگەن مۇراتىنا اداسپاي جەتەدى.

ۇلتتىق كينو تاقىرىبى تۇراقتى – ءبىر ازاتتىق. نە كۇرەس، نە قورعاۋ، نە ساقتاۋ. ­حا­­لىق­­­تىق اۋقىمى، مەملەكەتتىك ماڭى­زى بار.

ءبىرجان سالعا جيىن-تويدا قورلاپ، قامشى كوتەرەدى. ول قامشىدان ەمەس، قور­لىقتان كۇيىنەدى. كەشەگى اسىل ونەرگە تيگەن قامشى. جاڭا بيلىك ونەردىڭ ورنىن كور­سەتەدى. ورلىگىنە، بيىگىنە سالعان تاڭبا، ول اس­قا­رىنان قۇلادى. ابايعا دا قامشى ءتيىپ ەدى.

قورىتىندى:

ارينە، بارلىق جانر ارالاسىپ كەلىپ وتىرادى. اۆتورلىق ءفيلمنىڭ سيۋجەتى بولۋى مۇمكىن. جانرلىق كينوتۋىندىدان اۆ­­تورلىق كوزقاراستى اڭعارۋىمىز عاجاپ ەمەس.

بىراق ۇلتتىق كينو بارىنەن اسقاق، ول تۇتاس ءداۋىردىڭ بەينەسىن سومدايدى. ونىڭ پەرسوناجدارى، نەگىزىنەن، تاريحي تۇل­عالار. سيۋجەتى دە الىپ، تاقىرىبى دا كەڭ. ۋاقيعاسى قالىڭ.

ء«بىرجان سال» دا، «قۇنانباي» دا – ۇلتتىق فيلمدەر. قازاق ءۇشىن ماڭىزى زور. الاش مۇرات-مۇددەسىن قورعاپ، جوعىن جوق­تاعان كينوتۋىندىلار.

كاسىپقوي رەجيسسەر الىپ شىعارماسىنا بارىن سالعان. پالەن جىلدان بەرى جيىپ-تەرگەنىن، وقىپ-توقىعانىن، كورىپ-بىلگەنىن – اياماي توگىپ، مولىنان قوتارعان، تەلەگەي تەڭىزدەي اقتارعان. تاجىريبەسى دە، تالانتى دا، ءتارتىبى دە فيلم بويىنا تولىپ، تۇنىپ تۇر.

ۇلتتىق كينو نەسىمەن قىمبات، نەسىمەن ومىرشەڭ؟ ونىڭ قاھارمانى – حالىق، سيۋجەتى – ۇلت ءومىرى، ۋاقىتى – ءداۋىر.

بۇل كينوتۋىندىلار ورتاعاسىرلىق ەۋروپالىق ەتنوستىق توپتاردان ۇلت جاسا­عان ۇلى ەپوستار ءتارىزدى ۇلتتىق رۋحتى وياتقان ەرلىك، باتىرلىق، قاھارماندىق جىرلارى.

ءبىرجان سال – حالىق ونەرپازى، قۇنانباي – ەل باسقارعان تۇلعا.

سوڭعى جاڭالىقتار

9 سۋ قويماسى سالىنادى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار