قوستانايداعى ىبىراي التىنسارين اتىنداعى دارىندى بالالارعا ارنالعان مەكتەپ-ينتەرناتتىڭ ىرگەسىندەگى قازىرگى التىنسارين كوشەسى مەن ءال-فارابي داڭعىلىنىڭ تۇيىسكەن تۇسى قالاداعى قاستەرلى دە, قاسيەتتى ورىنداردىڭ ءبىرى سانالادى. 1884 جىلى ىبىراي التىنسارين ءدال وسى جەردە تۇڭعىش رەت ورىس-قازاق مەكتەبىن اشتى. ءبىر قاباتتى ۇلكەن مەكتەپتىڭ قابىرعاسى قىزىل كىرپىشتەن ورىلگەن دەسەدى. ماڭدايلارىنا ۇلى اعارتۋشىنىڭ ءوزى سالدىرعان وسى تۇڭعىش مەكتەپتە ءبىلىم الۋ باقىتى بۇيىرعان كەشەگى شاكىرتتەر, بۇگىنگى وڭىرگە بەلگىلى زيالى قاۋىم وكىلدەرى بۇل عيماراتتىڭ جەر قوزعالسا دا مىڭق ەتپەيتىن مىقتى بولعانىن ءجيى ايتىپ وتىرادى. وكىنىشكە قاراي, كەزىندە ءىلياس وماروۆ, سپانديار كوبەەۆ سىندى ۇلت زيالىلارى وقىعان ءبىلىم وشاعى تىڭعا تۇرەن سالعان وكتەم ساياسات كۇشەيگەن داۋىردە قالانىڭ سىرتقى ساۋلەت-ءسانىن بۇزىپ تۇر دەگەن جەلەۋمەن ءبىر كىرپىشى مۇجىلمەگەن قالپى جەرمەن-جەكسەن بولىپ, ءسۇرىلىپ كەتكەن. قازاقتىڭ تالاي قارا دومالاق بالاسىن جىلى قارسى الىپ, ءبىلىم-ءتالىم بەرىپ, قاناتىن قاتايتىپ, ۇلكەن ازامات بولاسىڭ دەگەن ۇمىتكە مىنگىزىپ ۇلكەن ومىرگە ۇشىرعان ىستىق ۇيانىڭ ورنىندا قازىر وبلىستىق پروكۋراتۋرانىڭ سۋىق عيماراتى تۇر.
1968 جىلى قوستاناي قالالىق اتقارۋ كوميتەتى ۇلى اعارتۋشى سالعان مەكتەپ عيماراتىن بۇزۋ تۋرالى شەشىمى قابىلدايدى. بۇل شەشىم سول تۇستاعى ۇلت زيالىلارىنىڭ نارازىلىعىن تۋدىرىپ, اسىرەسە, مەكتەپ ۇستازدارى مەن شاكىرتتەرى تاريحي مۇرانى ساقتاپ قالۋعا كۇش سالادى. بىراق سوعان قاراماستان 1969 جىلى مەكتەپ بۇزىلىپ, ورنى عانا قالادى.
بۇل تۋرالى بەلگىلى جۋرناليست, ىبىراي مەكتەبىنىڭ شاكىرتى ءسالىم مەڭدىباي: «مەكتەپتىڭ بۇزىلۋىنا ۇستازىمىز مىرزاحمەت شايحين اعامىز قاتتى قارسىلىق كورسەتتى. «بۇل بولاشاق الدىنداعى ۇلكەن كۇنا. ىبىراي سياقتى ۇلى تۇلعانىڭ ءوز قولىمەن سالعان مەكتەبى ماڭگىلىككە ساقتالۋى كەرەك», دەپ شىرىلداپ ءجۇرىپ قارسى شىقتى. بارماعان جەرى, باسپاعان تاۋى جوق. بىراق ماڭدايى تاسقا سوعىلىپ, بيۋروكراتتىق كەدەرگىلەردى جەڭە المادى. ونىڭ ەسەسىنە وزىنە ايىپ تاعىلدى, جاڭالىققا ۇمتىلىسى جوق, ەسكى كوزقاراستىڭ ادامى رەتىندە تانىلىپ, جانى جارالاندى. قانقۇيلى سوعىستىڭ الدىڭعى شەبىندە ءجۇرىپ, جاۋدان وتانىن قورعاپ قالعان قارت مايدانگەر قازاق بالاسىنىڭ التىن ۇياسى بولعان مەكتەبىمىزدى سول كەزدەگى پارتيا سۇيمەنىنەن قۇتقارا المادى. اقىرى مەكتەپ كۇل-تالقان ەتىلىپ بۇزىلدى», دەپ وكىنىشپەن ەسكە الادى.
ءسالىم اعايدىڭ ايتۋىنشا, قابىرعاسىنىڭ قالىڭدىعى 1 مەتر بولاتىن قامالداي بەرىك عيماراتتى بۇزۋ دا وڭاي بولماپتى. ءتىپتى بولماي بارا جاتقان سوڭ, قالا باسشىلارى ساياجايعا ءۇي سالىپ الىڭدار دەپ جۇرتقا ۇلەستىرۋگە ءماجبۇر بولىپتى. وسىلايشا, مەكتەپتىڭ كىرپىشى اركىمنىڭ قولىندا كەتكەن.
بىراق 2000 جىلى ىبىراي مەكتەبىنىڭ شاكىرتتەرىن ەلەڭ ەتكىزگەن ءبىر وقيعا بولدى. قالانىڭ ورتالىعىن اباتتاندىرۋ بارىسىندا بۇرىن ءبىلىم وشاعى تۇرعان ورىنعا توسەلگەن اسفالت قوپارىلادى. ونىڭ استىنان تاريحي مەكتەپتىڭ ىرگەتاسى جارق ەتىپ شىعا كەلەدى. مۇنى قۇرىلىس ءجۇرىپ جاتقان كوشەدەن ءوتىپ بارا جاتقان ىبىراي مەكتەبىنىڭ تاعى ءبىر تۇلەگى, قازىرگى ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى قوستاناي وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى قالقامان جاقىپ اعاي كورىپ قالىپ, شاڭعا كومىلگەن ىرگەتاستى قۇشاقتاپ, وتىرا كەتەدى.
«ول كەزدە مەن وبلىستىق ارحيۆ جانە قۇجاتتاما باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى ەدىم. احاڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇستازدارى ستۋدەنتتەردىڭ مەملەكەتتىك ەمتيحانىنا توراعا بولىڭىز دەپ شاقىرعان سوڭ سول جاققا قاراي بارا جاتقان بەتىم ەدى. ادەتتەگىدەي, جاڭا شىققان بىرنەشە گازەتتى قولتىعىما قىسىپ, وزىمە التى جىل بويى التىن ۇيا بولعان ىبىراي اتامىزدىڭ مەكتەبى تۇرعان جەردەن ءوتىپ بارا جاتقانمىن. اناداي جەردە جۇمىسشىلار جەر قازىپ جاتىر ەكەن. كەنەت مەكتەپتىڭ تابالدىرىعى كوزىمە وتتاي باسىلدى. جاقىنداپ باردىم, ءوز كوزىمە ءوزىم سەنەر ەمەسپىن. قيراعان تابالدىرىقتىڭ ەكى قىزىل كىرپىشى عانا ءبۇتىن كۇيىندە ساقتالىپتى. ۇستىمدەگى كۇرتەمدى شەشىپ, جۇمىسشىلاردان سۇيمەن سۇراپ الدىم دا, ەكى جارىم كىرپىش قازىپ شىعاردىم, – دەيدى قالقامان حاسەن ۇلى.
قالقامان اعا ولجاسىن گازەتكە وراپ جاتقاندا, جانىنا جاقىنداپ كەلگەن جۇمىسشىلاردىڭ ءبىرى:
– مولودوي چەلوۆەك, چتو ۆى ناشلي, كلاد؟ – دەپ كۇلەدى. سوندا اناۋ-مىناۋدىڭ الدىندا سوزدەن توسىلا قويمايتىن سۇڭعىلا پروفەسسور:
– ەتو بەستسەننىي كلاد! – دەگەن ەكەن.
– زولوتو, چتو-لي؟ – دەپ تاقاقتاپ قويماعان سوڭ, قالقامان اعا:
– بەريتە ۆىشە, ەتو دوروجە زولوتو ي بريلليانتا, ەتو دليا مەنيا بەستسەننىي دار! – دەپ, كىرپىشتەردى قۇشاقتاپ مۋزەيگە جەتۋگە اسىعادى.
ال الگى جۇمىسشى:
– وح تى چۋداك, – دەپ ك ۇلىپ قالا بەرەدى.
قالقامان حاسەن ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, كەزىندە مىرزاحمەت شايحين, اۋكەن مولجىگىتوۆ, قوجانتاي وسپانوۆ, بەكەت قالماقوۆ ىبىراي سالعان مەكتەپتىڭ ونشاقتى سىنىبى, كىتاپحاناسى مەن اسحاناسى, وقۋ جانە جاتىن بولمەسى, ءتىپتى دەربەس اۋرۋحاناسى, ول اۋرۋحانانىڭ ىشىندە تۇماۋ تيگەن بالالاردى وقشاۋلايتىن ءبىر-ەكى توسەگى بار ارنايى ينفەكتسيالىق بولمەسى بولعان. بۇدان توبىل جاعالاۋىنداعى تۇڭعىش ءبىلىم ورداسىن سالۋ بارىسىندا ۇلى اعارتۋشىنىڭ زاماناۋي مەكتەپكە كەرەكتىڭ ءبارىن جان-جاقتى قامتىعانىن اڭعارۋعا بولادى.
