رۋحانيات • 16 قىركۇيەك، 2021

ىبىراي قالاعان ءبىر كىرپىش

118 رەت كورسەتىلدى

قوستانايداعى ىبىراي ءالتىنساريننىڭ مەموريالدىق مۇراجايىندا ەكى قىزىل كىرپىش ساقتاۋلى تۇر. سورەگە «ىبىراي التىنسارين مەكتەبىنىڭ ىرگەتاس كىرپىشى، 1884 ج. 2000 جىلى التىنسارين مەكتەبىنىڭ تۇلەگى، فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قمۋ پروفەسسورى قالقامان جاقىپ تابىس ەتتى» دەپ جازىلعان. الدىڭعى بۋىن زيالىلار بۇل كىرپىشتى «قالقاماننىڭ قىزىل كىرپىشى» دەپ اتاپ كەتكەن. ۇلى اعارتۋشىنىڭ كوزىندەي بولعان قۇندى جادىگەردىڭ بۇلاي اتالۋىنىڭ دا وزىندىك سىرى بار.

قوستانايداعى ىبىراي التىنسارين اتىنداعى دارىندى بالالارعا ارنالعان مەكتەپ-ينتەرناتتىڭ ىرگەسىندەگى قازىرگى التىنسارين كوشەسى مەن ءال-فارابي داڭعىلىنىڭ تۇيىسكەن تۇسى قالاداعى قاستەرلى دە، قاسيەتتى ورىنداردىڭ ءبىرى سانالادى. 1884 جىلى ىبىراي التىنسارين ءدال وسى جەردە تۇڭعىش رەت ورىس-قازاق مەكتەبىن اشتى. ءبىر قاباتتى ۇلكەن مەكتەپتىڭ قابىرعاسى قىزىل كىرپىشتەن ورىلگەن دەسەدى. ماڭدايلارىنا ۇلى اعارتۋشىنىڭ ءوزى سالدىرعان وسى تۇڭعىش مەكتەپتە ءبىلىم الۋ باقىتى بۇيىرعان كەشەگى شاكىرتتەر، بۇگىنگى وڭىرگە بەلگىلى زيا­لى قاۋىم وكىلدەرى بۇل عيماراتتىڭ جەر قوزعالسا دا مىڭق ەتپەيتىن مىق­تى بولعانىن ءجيى ايتىپ وتىرادى. وكىنىشكە قاراي، كەزىندە ءىلياس وماروۆ، سپانديار كوبەەۆ سىندى ۇلت زيالىلارى وقىعان ءبىلىم وشاعى تىڭعا تۇرەن سالعان وكتەم ساياسات كۇشەيگەن داۋىردە قالانىڭ سىرتقى ساۋلەت-ءسانىن بۇزىپ تۇر دەگەن جەلەۋمەن ءبىر كىرپىشى مۇجىلمەگەن قالپى جەرمەن-جەكسەن بولىپ، ءسۇرىلىپ كەتكەن. قازاقتىڭ تالاي قارا دومالاق بالاسىن جىلى قارسى الىپ، ءبىلىم-ءتالىم بەرىپ، قاناتىن قاتايتىپ، ۇلكەن ازامات بولاسىڭ دەگەن ۇمىتكە مىنگىزىپ ۇلكەن ومىرگە ۇشىرعان ىستىق ۇيانىڭ ورنىندا قازىر وبلىستىق پروكۋراتۋرانىڭ سۋىق عيماراتى تۇر.

1968 جىلى قوستاناي قالالىق اتقارۋ كوميتەتى ۇلى اعارتۋشى سالعان مەكتەپ عيماراتىن بۇزۋ تۋرالى شەشىمى قابىلدايدى. بۇل شەشىم سول تۇستاعى ۇلت زيالىلارىنىڭ نارازىلىعىن تۋدىرىپ، اسىرەسە، مەكتەپ ۇستازدارى مەن شاكىرتتەرى تاريحي مۇرانى ساق­تاپ قالۋعا كۇش سالادى. بىراق سو­عان قاراماستان 1969 جىلى مەكتەپ بۇ­زى­لىپ، ورنى عانا قالادى.

بۇل تۋرالى بەلگىلى جۋرناليست، ىبىراي مەكتەبىنىڭ شاكىرتى ءسالىم مەڭدىباي: «مەكتەپتىڭ بۇزىلۋىنا ۇست­ا­زىمىز مىرزاحمەت شايحين اعا­مىز قاتتى قارسىلىق كورسەتتى. «بۇل بو­لاشاق الدىنداعى ۇلكەن كۇنا. ىبى­راي سياقتى ۇلى تۇلعانىڭ ءوز قولىمەن سالعان مەكتەبى ماڭگىلىككە ساقتالۋى كەرەك»، دەپ شىرىلداپ ءجۇرىپ قارسى شىقتى. بارماعان جەرى، باسپاعان تاۋى جوق. بىراق ماڭدايى تاسقا سوعىلىپ، بيۋروكراتتىق كەدەرگىلەردى جەڭە ال­مادى. ونىڭ ەسەسىنە وزىنە ايىپ تا­عىل­دى، جاڭالىققا ۇمتىلىسى جوق، ەسكى كوزقاراستىڭ ادامى رەتىندە تانىلىپ، جانى جارالاندى. قانقۇيلى سوعىستىڭ الدىڭعى شەبىندە ءجۇرىپ، جاۋ­دان وتا­نىن قورعاپ قالعان قارت مايدانگەر قازاق بالاسىنىڭ التىن ۇياسى بولعان مەكتەبىمىزدى سول كەزدەگى پارتيا سۇيمەنىنەن قۇتقارا المادى. اقىرى مەكتەپ كۇل-تالقان ەتىلىپ بۇزىلدى»، دەپ وكىنىشپەن ەسكە الادى.

ءسالىم اعايدىڭ ايتۋىنشا، قابىر­عا­سىنىڭ قالىڭدىعى 1 مەتر بولاتىن قامالداي بەرىك عيماراتتى بۇزۋ دا وڭاي بولماپتى. ءتىپتى بولماي بارا جاتقان سوڭ، قالا باسشىلارى سايا­جاي­عا ءۇي سالىپ الىڭدار دەپ جۇرت­قا ۇلەستىرۋگە ءماجبۇر بولىپتى. وسى­لاي­شا، مەكتەپتىڭ كىرپىشى اركىمنىڭ قو­لىن­دا كەتكەن.

بىراق 2000 جىلى ىبىراي مەكتە­بى­نىڭ شاكىرتتەرىن ەلەڭ ەتكىزگەن ءبىر وقيعا بولدى. قالانىڭ ورتالىعىن اباتتاندىرۋ بارىسىندا بۇرىن ءبىلىم وشاعى تۇرعان ورىنعا توسەلگەن اسفالت قوپارىلادى. ونىڭ استىنان تاريحي مەكتەپتىڭ ىرگەتاسى جارق ەتىپ شىعا كەلەدى. مۇنى قۇرىلىس ءجۇرىپ جاتقان كوشەدەن ءوتىپ بارا جاتقان ىبىراي مەكتەبىنىڭ تاعى ءبىر تۇلەگى، قازىرگى ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى قوستاناي وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى قالقامان جاقىپ اعاي كورىپ قالىپ، شاڭعا كومىلگەن ىرگەتاستى قۇشاقتاپ، وتىرا كەتەدى.

«ول كەزدە مەن وبلىستىق ارحيۆ جانە قۇجاتتاما باسقارماسى باستى­عىنىڭ ورىنباسارى ەدىم. احاڭ ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ ۇستازدارى ستۋدەنت­تەر­دىڭ مەملەكەتتىك ەمتيحانىنا توراعا بولىڭىز دەپ شا­قىر­عان سوڭ سول جاققا قاراي بارا جات­قان بەتىم ەدى. ادەت­تەگىدەي، جاڭا شىققان بىرنەشە گازەتتى قولتىعىما قىسىپ، وزىمە التى جىل بويى التىن ۇيا بولعان ىبىراي اتامىزدىڭ مەكتەبى تۇرعان جەردەن ءوتىپ بارا جاتقانمىن. اناداي جەردە جۇمىسشىلار جەر قازىپ جاتىر ەكەن. كەنەت مەكتەپتىڭ تابالدىرىعى كوزىمە وتتاي باسىلدى. جاقىنداپ باردىم، ءوز كوزىمە ءوزىم سەنەر ەمەسپىن. قيراعان تابالدىرىقتىڭ ەكى قىزىل كىرپىشى عانا ءبۇتىن كۇيىندە ساقتالىپتى. ۇستىمدەگى كۇرتەمدى شەشىپ، جۇمىسشىلاردان سۇيمەن سۇراپ الدىم دا، ەكى جارىم كىرپىش قازىپ شىعاردىم، – دەيدى قالقامان حاسەن ۇلى.

قالقامان اعا ولجاسىن گازەتكە وراپ جاتقاندا، جانىنا جاقىنداپ كەلگەن جۇمىسشىلاردىڭ ءبىرى:

– مولودوي چەلوۆەك، چتو ۆى ناشلي، كلاد؟ – دەپ كۇلەدى. سوندا اناۋ-مىناۋدىڭ الدىندا سوزدەن توسىلا قويمايتىن سۇڭعىلا پروفەسسور:

– ەتو بەستسەننىي كلاد! – دەگەن ەكەن.

– زولوتو، چتو-لي؟ – دەپ تاقاقتاپ قويماعان سوڭ، قالقامان اعا:

– بەريتە ۆىشە، ەتو دوروجە زولوتو ي بريلليانتا، ەتو دليا مەنيا بەستسەننىي دار! – دەپ، كىرپىشتەردى قۇشاقتاپ مۋزەيگە جەتۋگە اسىعادى.

ال الگى جۇمىسشى:

– وح تى چۋداك، – دەپ ك ۇلىپ قالا بەرەدى.

قالقامان حاسەن ۇلىنىڭ ايتۋىنشا، كەزىندە مىرزاحمەت شايحين، اۋكەن مولجىگىتوۆ، قوجانتاي وسپانوۆ، بەكەت قالماقوۆ ىبىراي سالعان مەك­تەپتىڭ ونشاقتى سىنىبى، كىتاپحاناسى مەن اسحاناسى، وقۋ جانە جاتىن بول­مەسى، ءتىپتى دەربەس اۋرۋحاناسى، ول اۋرۋ­حانانىڭ ىشىندە تۇماۋ تيگەن بالالار­دى وقشاۋلايتىن ءبىر-ەكى توسەگى بار ارنايى ينفەكتسيالىق بولمەسى بولعان. بۇدان توبىل جاعالاۋىنداعى تۇڭعىش ءبىلىم ورداسىن سالۋ بارىسىندا ۇلى اعارتۋشىنىڭ زاماناۋي مەكتەپكە كە­رەك­تىڭ ءبارىن جان-جاقتى قامتىعانىن اڭ­عا­رۋعا بولادى.

سوڭعى جاڭالىقتار

قانشا ادام ۆاكتسينا سالدىردى؟

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:40

847 ادام كوروناۆيرۋس جۇقتىردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:00

ۇقساس جاڭالىقتار