بابا سالعان سارا جول كەيىنگىلەر ءۇشىن رۋحاني ازىق, اينىماس قازىق بولۋى قاجەت. تاعىلىمى تەرەڭ ەكسپەديتسيا ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىنا ورايلاستىرىلدى. ەل باسىنا ەكىتالاي كۇن تۋعاندا جاۋىنا جەبەدەي اتىلعان جاۋجۇرەك باتىردىڭ ءومىر ونەگەسى, ءجۇرىپ وتكەن جولى ۇلت تاريحىنا وگەي كوزبەن قاراي المايتىن ۇرپاق ساناسىندا تاعى ءبىر اسقاقتادى. قۇرامىندا تاريحشىلار مەن تىلشىلەر, ەرىكتىلەر مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى بار ۇركەردەي توپ ون كۇننەن اسا «اياگوز-مايلىشات-شورعا» تاريحي-تانىمدىق ەكسپەديتسياسى جۇمىستارىن اتقاردى. مازمۇندى شارانىڭ وتۋىنە مۇرىندىق بولعان «ەر قاپتاعاي» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قۇسمان شالاباەۆ قابانباي باتىردىڭ قاھارماندىق تاريحىن زەرتتەۋ, زەردەلەۋ جانە ونى ناسيحاتتاۋ ارقىلى جاستاردى وتانسۇيگىشتىككە باۋلۋدى ماقسات تۇتقاندارىن ايتادى.
«وسى ساپاردا ەكسپەديتسياعا قاتىسۋشىلار مىڭداعان شاقىرىم جول ءجۇردى. ساپار ەل تاريحىندا ەرەكشە ماڭىزعا يە, الايدا باعىتىمىز جۇيەلى زەرتتەلمەگەن شايقاس ورىندارىن بارلاۋعا باعىتتالدى. الدىمەن قاساباي باتىر كەسەنەسىنە ات باسىن بۇردىق. كيەلى جەردە كيىز ءۇي تىگىلىپ, باتىر بابالاردىڭ رۋحىنا ارناپ قۇران باعىشتالدى. مۇندا 1757 جىلى ابىلاي حان باستاعان قازاق باتىرلارى قازاق, قالماق جانە قىتاي ۇشجاقتى «مامىرسۋ ءبىتىمىن» جاساعان. قازىرگى ۋاقىتتا ءدال وسى تاريحي ورىندا قاراكەرەي قاساباي باتىردىڭ كەسەنەسى تۇر. وسى جەردە باتىر بابالار رۋحىنا ارنالىپ قۇرباندىق شالىندى. ودان كەيىن باتىسقا قاراي 27 شاقىرىم جول ءجۇرىپ, اياگوز وزەنىنە قۇياتىن «باتپاق سۋ» وزەنىنە بەت تۇزەدىك. وسى ماڭ 1757 جىلى ابىلاي حان ءۇش ءجۇزدىڭ باتىرلارىمەن كەلىپ شاتىر تىككەن جانە قىتاي ءمانجۋ-تسين قولباسشىسى فۋ دە اراسىندا كەلىسىم جاساعان تاريحي ورىن رەتىندە باعالى. ودان ءارى «باتپاق سۋ» جەرىنە بارىپ, بوزاي اۋىلىنىڭ ماڭىنا قاراي مامىرسۋدان 53 شاقىرىم جەردەگى ۇلكەن ساق قورعاندارىمەن قاۋىشتىق. وكىنىشكە قاراي, ساق پاتشالارى قورعاندارىنىڭ باسىم بولىگى قازىلعان جانە تونالعان. كەلەشەكتە بۇل مەكەن ارحەولوگتەر ءۇشىن ايرىقشا كوڭىل بولەرلىك ورىن ەكەن دەگەن ويعا كەلدىك. قاراكەرەي قابانباي, قانجىعالى بوگەنباي, شاپىراشتى ناۋرىزباي, ساۋرىق, رايىمبەك سىندى ەل ءۇشىن تۋعان ەرلەردىڭ, كۇللى قازاققا ورتاق قاھارمانداردىڭ ەسىمدەرى, ەرلىگى ۇنەمى ايتىلىپ جۇرسە ۇرپاعىمىز ۇساقتالمايدى. ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز دا وسى», دەيدى قۇسمان شالاباەۆ.
ەكسپەديتسيا قۇرامىنداعى عالىمدار وتان تاريحىندا ويىپ ورىن الاتىن كيەلى جەرلەرگە زەرتتەۋ جۇرگىزىلىپ, ارنايى دەرەكتى فيلم تۇسىرىلگەنىن مالىمدەدى. ايتۋلارىنشا, اتالعان زەرتتەۋلەر كەلەشەكتە جارىق كورەتىن عىلىمي-زەرتتەۋ كىتاپتاردا جانە ولكەتانۋ وقۋلىقتارىندا تىڭ مالىمەت رەتىندە ءورىس تاپپاق. اسىرەسە ولكە تاريحىن بەس ساۋساعىنداي بىلەتىن كونەكوز قاريالاردىڭ اۋزىنان جازىلىپ الىنعان دۇنيەلەر تاپتىرماس تاريحي دەرەكتەرگە اينالىپ وتىر. تاريحشى-عالىم قانات ەڭسەنوۆ تاريحي-تانىمدىق ەكسپەديتسيا جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە ولكەتانۋ باعىتىن دامىتۋدى قولعا الىپ, تاريحي ورىنداردى ناقتىلاپ, جاس ۇرپاقتى كيەلى ورىندارمەن تانىستىرۋىمىز كەرەك دەپ ەسەپتەيدى.
«قازاق-جوڭعار اراسىندا 1718 جىلى بولعان اياگوز شايقاسى وتكەن تاريحي ورىن قاراۋىلتوبەگە شىقتىق. قيان-كەسكى شايقاستىڭ تاريحى تۋرالى مامىرسۋ اۋىلىنىڭ اقساقالى ەسالى ۋتەپوۆ سۇحبات بەرىپ, ۇرىس وتكەن جەردەگى «قاراۋىلتوبەگە» جول باستاپ باردى. اياگوز اۋدانىنا قاراستى شىڭقوجا جانە اقشاۋلى اۋىلدارىنا دا ايالدادىق. قازىرگى شىڭقوجا اۋىلى قازاق تاريحىنداعى ايتۋلى باتىر شىڭقوجانىڭ ەسىمىمەن اتالادى. شىڭقوجا باتىر كەزىندە قابانباي باتىرمەن ۇزەڭگىلەسە ءجۇرىپ, قازاق جەرىن ازات ەتۋگە اتسالىسقان تۇلعا. ءبىزدى قۇشاق اشا قارسى العان تاريحى تەرەڭ اقشاۋلى اۋىلىندا دا كيەلى ورىندار كوپ. ال, ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى اياگوز اۋدانى تارباعاتاي اۋىلىنا كەلگەندە وڭتۇستىككە قاراي جەتى شاقىرىمدا جەرلەنگەن قابانباي ۇلى ءالى باتىردىڭ (1727-1797 جج.) بەيىتىنە زيارات جاسالدى. مۇندا ماڭگىلىك دامىل تاپقان ءالى ەر قابانبايدىڭ جەتىنشى ۇلى. سارىارقا اۋىلىنىڭ ماڭىنداعى «بورلى كولىن», تارباعاتاي اۋدانى باعىتىندا جول ءجۇرىپ, قىزىلكەسىك اۋىلىنان ءوتىپ, ىرعىزباي دوسقانا ۇلى اۋليە كەسەنەسىنە كەلدىك. تارباعاتاي اۋدانى قىزىلكەسىك اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ جەرىندەگى «مايلىشات», «بورانباي شاتى», «قابانباي شاتى» جانە «بوگەنباي شاتى» دەپ اتالاتىن ءتورت قولباسشىنىڭ اسكەرىمەن بەكىنگەن تاريحي ورىنداردىڭ دا ءمانى ەرەك. بۇل شايقاستار شامامەن 1754-1755 جىلدارى بولعان. وسى ءتورت شاتتىڭ ىشىندە ەڭ كوپ اتالاتىنى «مايلىشات». سەبەبى بۇل جەردە قازاق-جوڭعار شايقاسىندا سادىر مايلى باتىر اسكەرىمەن بەكىنگەن جانە جورىققا دايىندالعان. «مايلىشات» تاريحي ورنى جول بويىندا تۇر», دەيدى تاريحي-تانىمدىق ەكسپەديتسيانىڭ عىلىمي جەتەكشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى قانات ەڭسەنوۆ.
ەكسپەديتسيانىڭ عىلىمي جەتەكشىسى اقجار اۋىلىنىڭ وڭتۇستىك-باتىسىنان 10 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان ء«امىرسانا بەكىنىسى», بۇرىنعى قاريالار ء«امىرسانا جامبىلى» دەپ ايتىپ جۇرگەن تاريحي ورىنعا ارنايى بارعاندارىن, مۇندا كەزىندە جوڭعاريانىڭ سوڭعى بيلەۋشىسى ءامىرسانا بەكىنىس سالىپ تۇرعاندىعىن ايتادى. «قازىرگى ۋاقىتتا قامال قابىرعالارى مۇجىلگەن جانە وتىرعان. بەكىنىس ۇزىندىعى – 120 مەتر, ەنى – 110 مەتر جانە قامال قابىرعاسى 1 مەتردەن ارتىق. شىعىس جاعىندا 7 مەتر قاقپاسى بولعان. شامامەن كەزىندە بەكىنىس قابىرعالارى 4 مەتر, ءتورت قاراۋىل مۇنارالارى 7-8 مەتر شاماسىندا بولعانعا ۇقسايدى. وسى جەردە قابانباي اۋىلىنىڭ تۇرعىنى 77 جاستاعى قاريا جەڭىس بوپىرباەۆ ء«امىرسانا بەكىنىسى» تۋرالى سۇحبات بەردى», دەيدى قابانبايتانۋشى عالىم.
تاعىلىمى ەرەك ساپاردا ساياحاتشى توپ ەرەكشە توقتالعان ورىن ىرعىزباي اۋليە كەسەنەسى. جاسىنان قاسيەت قونعان ول دارىلىك شوپتەردى تانىپ, دەنەسىن دەرت دەندەگەن تالاي جاندى اياققا تۇرعىزعان اۋليە كىسى بولىپتى. پايعامبار جاسىندا ومىردەن وتكەن ونىڭ ەسىمى قالىڭ ەلگە تەگىس تارالعان. زايسان مەن اقسۋاتتىڭ جول ايرىعىندا ورىن تەپكەن بوعاس بەكەتىندە قاراكەرەي قابانباي باتىرعا سالىنعان ەسكەرتكىش كەشەن بار. زايسان مەن اقجار باعىتىندا الدىڭىزدان اقمەكتەپ اۋىلى شىعادى. ءدال سول جەردەن شورعا جازىعى باستالسا كەرەك. عالىمدار كەزىندە قابانباي باتىردىڭ ۇندەۋىمەن ءۇش ءجۇزدىڭ جاۋجۇرەك باتىرلارى جانە ابىلاي حان, بۇقار جىراۋ, اقتامبەردى جانە ۇمبەتەي جىراۋلار قاتىسقان تاريحتاعى 80 كۇندىك شورعا شايقاسى وسى جەردەن باستالعانىن ايتادى.
باتىرلاردىڭ جورىق جولىن زەرتتەگەن ەكسپەديتسياشىلار اڭداعان ءبىر جايت, شايقاس ورىندارىنان باتىر بابالاردىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماعى انىق بايقالعان. ايتالىق, وتان قورعاۋ جولىندا قازا بولعان جاۋىنگەرلەردىڭ قورىمدارىندا ءۇش ءجۇزدىڭ رۋ تاڭبالارى قاتار بەدەرلەنىپتى.
ەسىمى – ەلگە مۇرا, ۇرپاققا ۇران بولعان تاريحي تۇلعا قابانبايدىڭ عانا ەمەس, ءوز زامانىندا ورەلى ونەگەسىمەن جۇرت جادىندا قالعان جانداردىڭ ءھام كيەلى ورىنداردىڭ قاسيەتىن, تاريحىن زەردەلەۋگە باعىتتالعان جوبانىڭ اۋقىمى كەڭ. ءىس-شارانى قارجىلاي قولداپ ءارى ساياحاتشى توپقا رۋحاني جولباسشى بولعان يدەيا اۆتورى قۇسمان كارىم ۇلى – بۇل ەڭ الدىمەن بابالار اماناتى, ودان كەيىن ۇرپاق الدىنداعى بورىشىمىز, دەگەن پىكىرىن جەتكىزدى. ول ءوز كەزەگىندە تاعىلىمدى ىستە ىنتىماق تانىتىپ جوبانىڭ جوعارى دەڭگەيدە وتۋىنە ءۇن قوسقان امالبەك تشانوۆ, نۇرلانبەك توقتاباەۆ, ماقسۇت قالاجانوۆ, دانيار قاسقاراۋوۆ, امانعازى شەگيروۆ, ورالبەك جاقيانوۆ, ماقسۇت بولات ۇلى, جامبىل جۇمانباەۆ, مۇحتاربەك كارىموۆ, ەركىن الىمقۇلوۆ جانە تاعى باسقا دا ەل ازاماتتارىنا العىسىن ءبىلدىردى. الداعى ۋاقىتتا دا بۇل جۇمىستار كەڭ اۋقىمدا جالعاسىن تاۋىپ, ءورىسىن كەڭەيتە بەرمەك.
