...ابە, دەيدى قازەكەم, ابەكە, دەيتىن قازەكەم. ىنىلەرى الدىنداعى اتپالداي اعالارىنىڭ اتىن تولىق اتاماي, يمان كورگەن, ىزەتتى كەلىندەي, شەراعا, سەراعا, قالاعا... دەپ سىيلايدى. سىيلاي وتىرىپ, وزدەرى دە سول اعالارىنىڭ الدىندا ەركەلەيدى. ال جازۋشى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتىڭ الماتىدا وتكەن “ابە دوستارىن شاقىرادى” اتتى شىعارماشىلىق كەزدەسۋىندە ادەبيەتتە جازۋشىنىڭ ىزىنەن ەرگەن ىنىلەرىنىڭ شىنايى ءىلتيپاتىن كوردىك. ۇلتتىق ادەبيەتتەگى جۇلدىزدى شوعىر ابەڭدى وسىلاي ەركەلەتتى, ەركەلەدى دە.
ۇلكەنگە دەگەن وسىنداي ىزەتتى بۇرىلۋدى باسقا حالىقتان كەزدەستىرۋ مۇمكىن ەمەس. سول قازاقتىڭ ابەسى – ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتىڭ بەيسەنبى كۇنى الماتىداعى اباي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت تەاترىندا شىعارماشىلىق كەزدەسۋى وتكەن.
– ابە, ابەكە, بۇل مەرەيتوي ەمەس, بۇل توي ەمەس, ءسىزدىڭ وقىرماندارىڭىزبەن كەزدەسۋىڭىز, – دەيدى ءىنىسى, دوسى, سىرلاسى دۋلات يسابەكوۆ ەشقاشان مەرەيتويىن وتكىزىپ كورمەگەن اعاسىنا.
اقيقاتى سولاي, وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن قر ۇعا اكادەميگى شورا سارىباەۆتان سۇحباتتاسىپ وتىرىپ, ول كىسى قانىش ساتباەۆ, ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ سىندى ءبىر تۋار تۇلعالى ازاماتتاردىڭ ەشقاشان مەرەيتويلارىن اتاپ وتپەگەنىن ايتقانى بار ەدى. ومىرىندە مەرەيتويىن اتاپ وتپەك تۇگىلى, تۋعان كۇنىن دە بىلمەگەن جازۋشىنى اينالاسىنداعى ەتجاقىن دوستارى وقىرماندارىمەن ءبىر ديدارلاسۋعا جىل بويى ازەر كوندىرگەن ەكەن. ورتامىزدا قاشانعى جۇرە بەرسىن دەگەن بولۋلارى كەرەك...
“ابەكە, مەرەيتويىڭىزدى وتكىزبەسەڭىز وتكىزبەڭىز. بىراق, جۇرتپەن ءبىر ديدارلاسساڭىزشى. مىنا حالىق ءسىزدىڭ ءتۇرىڭىزدى دە ۇمىتىپ قالدى عوي. ءتىرى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتى كورسىن دە...” دەپ ارەڭ كوندىردىك دەيتىن دۋلات يسابەكوۆ ءازىل ءسوز ايتىپ تۇرماعاندىعى انىق. الماتى قالاسىنىڭ اكىمى احمەتجان ەسىموۆ تە “ابايلاپ شىعىپ”, ەلباسىنىڭ قۇتتىقتاۋىن وقىپ بەرىپ, باسقا ەشنارسەنى قوسىپ-شاتپاي ساحنادان سىرعىپ شىعىپ كەتتى.
جازۋشىنىڭ جۇرتشىلىقپەن جۇزدەسۋى كۇندەلىكتى ءومىر كورىنىستەرىنەن, تولعاۋلى ويلارىنان قۇرالعان “ابە” دەگەن دەرەكتى ءفيلمنىڭ ۇزىندىسىمەن باستالدى. تۋعان جەردىڭ ەكپىندەپ سوققان سامالى سامايىنداعى سەلدىر تارتقان اق شاشىن ارالدىڭ تولقىندارىنداي تەربەتىپ بارادى. جەلگە قارسى جەلبىرەپ كەتىپ بارا جاتقان جازۋشى... ۋاقىتتىڭ دا ىزعارىنا وسىلاي كولدەنەڭ ءجۇرىپ كەلە جاتقان فيلمدەگى كەسكىننەن تولايىم تاعدىرلى تالانتتىڭ بۇكىل بولمىسىن كورەسىڭ. بۇل ءفيلمدى دەرەكتى تۋىندىلار جاساۋدىڭ مايتالمانى – رەجيسسەر سەرگەي ءازىموۆ جاساعانىن قولتاڭباسىنان-اق جازباي تانىدىق.
دەمىن ىشىنە تارتىپ, ءبىر قۇبىلىستى كۇتكەن زيالى ەلدىڭ تۇيسىگى الداماعان ەكەن. كەشتىڭ ءبىر جۇتىم بالداي تاتىمدى, تاعىلىمدى وتۋىنە بار ونەرلەرىن سالعان جانە وسىنى ادامي پارىزدارى ساناعان جاندار سايدىڭ تاسىنداي ساحناعا شىقتى.
– انشەيىندە مۇندايدا ساحناعا ءبىر ءارتىس شىعا كەلىپ, قولىنداعى قاعازىن سىلدىراتىپ وقي جونەلۋشى ەدى. مىنا ءۇش ساباز ساۋدىرلاپ نەگە ساحناعا شىعا كەلدى؟ ونىڭ دا سەبەبى بار. ويتكەنى, ابەڭ سەگىز قىرلى تۇلعا, توعىز قىرلى قالامگەر. بۇگىنگى 1,5 ساعاتتىق كەزدەسۋدە وسىنىڭ ءبارىن قامتۋ مۇمكىن ەمەس ەكەن. سوندىقتان دا ونىڭ ءۇش قىرىن قامتىعىمىز كەلدى. بىرىنشىدەن, مىنا سويلەپ تۇرعان ازاماتقا – “ابەكەڭ جازۋشى. تالانت قۇپياسى” دەگەن تاقىرىپ جۇكتەلگەن. دۇكەڭ – دۋلات يسابەكوۆكە ء“اي, ول كىسى پايعامبار دا بولسا, پەندە عوي” دەگەن, نۇرلان ەرىمبەتوۆكە “قارا سوزبەن كۇرەسكەن قالامگەر” دەيتىن, ابەكەڭنىڭ دۇنيەگە كەلگەننەن بۇگىنگىسىنە دەيىنگىسىن تولعاۋ اماناتتالعان, – دەپ باستادى كەشتى جازۋشى سماعۇل ەلۋباي.
ىنىلەرى سوزدەرىندە تۇردى. “ماقتاي بەرسەڭدەر, تۇرامىن دا, كەتىپ قالامىن” دەگەن اعانىڭ قاتاڭ تالابىنا كونىپ, ىعىمەن جۇرە وتىرىپ, ارتىق ماداقتامادى. تالانتتارعا عانا ءتان بالالىعىن دا, دانالىعىن دا كۇلدىرە وتىرىپ, شىندى سويلەدى. بولعاندى ايتتى. ايتپەسە, ءبىر ءومىرىنىڭ ءوزى توم-توم كىتاپ بولاتىن, “كۋرليانديادان” باستاپ, “قان مەن تەر” تريلوگياسى, “سوڭعى پارىزى” قازاق وقىرماندارىن عانا مويىنداتىپ قويماي, سان تىلگە اۋدارىلعان قالامگەر تۋرالى ايتاتىن ءسوز قۇرىپ قالىپ پا؟!
– ابەكەڭ بيىل سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىقتى, 86-عا قادام باستى. ءالى تىڭ. ونىڭ قۇپياسىن ءوزى بىلاي ءتۇسىندىرىپ بەرىپ ەدى. سويتسەك, ونىڭ ايتۋىنشا, ءار جىل بىتكەندە جاراتقان يە پەرىشتەلەرىنەن كىمنىڭ قانشا ءومىر سۇرگەنى مەن ءالى قانشا جاساعىسى كەلەتىنى جونىندە ەسەپ الادى ەكەن. سوندا وزگە جازۋشىلار 5-6 جىلدان عۇمىر سۇراپ جاتقاندا, ابەڭ ءبىر-اق جىل سۇرايدى دا, قاناعاتشىلدىڭ تىلەگى ورىندالعان عوي, كەلەسى جىلعا وسىلاي امان-ەسەن جەتىپ الادى ەكەن. ابەكە, وسىلاي ءار جىلى ءبىر جىلدان سۇراي بەرىپ, ارامىزدان الىستاماڭىز, – دەيتىن دۋلات يسابەكوۆتىڭ ءازىل سياقتى اڭگىمەسىنىڭ استارى تەرەڭ.
ابەڭدى عانا ەمەس, ادەبيەتتىڭ دە “ازابى” مەن “مازاعىن” ءبىر كىسىدەي بىلەتىن دۋلات اعامىز كەشتە جازۋشىنىڭ قىزىقتى ادەتتەرى مەن اڭگىمەلەرىن كۇلدىرە وتىرىپ, باياندادى. بايانداي وتىرىپ, مىنەزىن اشتى.
ء“ابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ جۇمباق تۇلعا. ونىڭ جۇمباق بولاتىنى – جاراتقان يەنىڭ ول كىسىگە دارىتقان جۇمباق دارىنىندا. تالانت – قاشان دا تىلسىم. ويتكەنى, ول – ءتاڭىر سىيى. اللانىڭ ادامعا تاپسىرعان اماناتى, ادامزاتقا قىزمەت ەتسىن دەپ تۇسىرگەن ايانى. ءار ۇلى تالانت سول ۇلى اماناتقا ادال بولۋعا ۇمتىلادى. سول امانات جولىندا كۇللى عۇمىرىن سارپ ەتەدى. سول جولدا ولە-ولگەنشە تىنىم تاپپايدى. ويتكەنى, ول ءسوز كيەسىن سەزەدى. بۇل ءسوزدى تەك ءوزى جازا الاتىنىن سەزەدى. ابە – سونداي جاراتۋشىنىڭ نازارى تۇسكەن پەندە”, – دەيدى ىنىلەرى.
ايتقانداي, بۇل ءسوز تابادان جاڭا شىققان ىستىق نانداي بولىپ, سول كۇنى, سول كەشتە وقىرماندار قولىنا تيگەن “ابە” اتتى كىتاپتىڭ العىسوزىندە جازىلعان. كەشتە ماسكەۋ قالاسىندا 15-ءشى رەت جاڭا رەداكتسيامەن باسىلىپ شىققان جازۋشىنىڭ ايگىلى “قان مەن تەر” تريلوگياسىنىڭ, “ابە” دەگەن دەرەكتى فيلم مەن وسى اتتاس جاڭا كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرى دە بىلىنبەي وتە شىقتى.
قالامگەر ىنىلەردىڭ شىعارماشىلىق كەشتە كلاسسيك جازۋشىعا جاساعان تاعى ءبىر سىيى – وسى. ال جازۋشى ءبىر جىل بويى باسپادا ءوزى جايلى جازىلعان مازمۇندى قالىڭ كىتاپتىڭ ازىرلەنىپ جاتقانىنان بەيماعلۇم بولعان. “بىلسە, شىعارتپاۋى دا مۇمكىن دەپ, سىيىمىزدى جاسىرىن دايىنداي بەردىك”, دەيدى ءىنىسى سماعۇل ەلۋباي. ول كىتاپتا فرانتسۋز لۋي اراگون, رەسەيلىك يۋري كازاكوۆ, سەرگەي بارۋزدين, اناتولي كيم, نيكولاي افاناسەۆ, لەۆ اننينسكي, لەونيد تەراكوپيان, ۆالەنتين وسكوتسكي, يسپاندىق اۆگۋست ۆيدال, قىرعىز شىڭعىس ايتماتوۆ, باشقۇر مۇستاي كارىم, نەمىستەر لەو كوشۋت, رالف شرەدەر, مۇحتار اۋەزوۆ, ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, مۇحامەتجان قاراتاەۆ, تاحاۋي احتانوۆ, سەرىك قيراباەۆ, زەينوللا قابدولوۆ, شەريازدان ەلەۋكەنوۆ, گەرولد بەلگەر, ءابىش كەكىلباەۆ, اقسەلەۋ سەيدىمبەك, دۋلات يسابەكوۆ سىندى ءسوزىنىڭ سالماعى بار باسقا دا قالامگەرلەر تەبىرەنە جازعان.
وپەرا تەاترى سياقتى بەكزات عيماراتتا كەش وتكىزىپ, دەرەكتى فيلم مەن ەكى بىردەي سۇبەلى, ساپالى كىتاپتى جارىققا شىعارۋعا دا اعاعا بەرىلگەن ادال قاجىرلىلىق قانا ەمەس, قاراجات تا كەرەك. “اتامەكەن” قارجىلىق-وندىرىستىك حولدينگىنىڭ پرەزيدەنتى ۇزاقباي ايتجانوۆ سىندى ارالدىڭ سۋى مەن قۇمىن بىرگە كەشكەن ءىنىسى وسى ابىرويدى ءوز موينىنا الۋدى پارىز ساناعان.
جازۋشى ءومىرى تۋرالى تەاترلاندىرىلعان كورىنىستەردەن, دەرەكتى فيلمنەن عۇمىرىنا ساياحات جاساپ, بىردە بالاداي ك ۇلىپ, بىردە داناداي كوز جاسىن توگىپ وتىرعانىن كوردىك. ساحنادان جازۋشىنىڭ ەڭ ايگىلى, جاراتىلىسى مۇلدە ءبىر-بىرىنە قاراما-قارسى كەيىپكەرلەرى – سۋدىراحمەت مەن حالەل جازۋشىعا سالەم بەردى. ارقايسىسى وزىنە ءتان مىنەزبەن وزدەرىن تولعاتىپ تاپقان قالامگەردى قۇتتىقتادى.
مەكتەپتى تامامداسىمەن اسكەر قاتارىنا شاقىرىلعان, وڭتۇستىك جانە بالتىق جاعالاۋلارى مايدانىنداعى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ, قالامى قولىندا, تاۋەلسىزدىك تالانىمىزعا جازىلماي تۇرىپ, كەڭەستىك جۇيەگە قارسى جۇرگەن ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ, ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا ەلدىڭ سويىلىن سوعىپ, توتاليتارلىق جۇيەگە قارسى تۇرعان ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ...
– ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتى قازاق قاۋىمىنا عانا ەمەس, بۇرىنعى بۇكىل كەڭەستىك كەڭىستىككە, قالا بەردى, دۇنيە ءجۇزى وقىرماندارىنا تانىستىرىپ جاتۋدىڭ قاجەتى جوق. شىعارمالارىنىڭ قۇندىلىعى مەن تانىمالدىلىعى جاعىنان ۇلى مۇحتار اۋەزوۆتەن كەيىن قازاق ادەبيەتىنىڭ مەرەيىن كوتەرىپ كەلە جاتقان ءىرى قالام قايراتكەرى. قالامگەردىڭ روماندارى – ادام جانىنىڭ قىرىق قاتپارىن بار بولمىسىمەن اشىپ كورسەتۋگە ارنالعان. ولاردىڭ قورشاعان ورتاسى, تاۋقىمەتى, بولمىسى, گەوگرافياسى, اتى-جوندەرى قازاق, بىراق, ارقالاعان جۇگى مەن ارپالىسى, العا قويعان ومىرلىك كرەدولارى جالپىعا ورتاق. ءوزىمىز ابدەن ايتىپ ءۇيرەنگەن ادەبيەتتىڭ جالپىادامدىق, ءدۇنياۋي قۇندىلىعى دەگەن – وسى, – دەيدى دۋلات يسابەكوۆ
– ءابدىجامىلدىڭ روماندارى – كەڭەستىك رەجىمگە ايتىلعان قاپ-قارا قارعىس, وپپوزيتسيالىق شىعارمالار دەر ەدىك. سول رەجىم الايدا جازۋشى تالانتىن لاجسىز مويىنداپ, جازۋشىعا ەڭ جوعارعى ادەبي سىيلىق بەردى. تالاي رەت جوعارعى كەڭەسىنە دەپۋتات ەتتى. بىراق, كۇرەسكەر جازۋشى ونداي شەن-شەكپەنگە ساتىلماپتى. الدانباپتى. ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا, ءبىر جاعىندا اتوم اپاتى, ءبىر جاعىندا ارال اپاتى, ورتاسىندا عارىش ايلاعى, وزون اپاتىنا كيلىككەن سورماڭداي دالانىڭ قىزعىش قۇسى بولا ءبىلىپتى. “سوڭعى پارىز” – سول رەجىم, سول ەكسپەريمەنتتەرگە قارسى اتىلعان وقتاي ەڭ قاھارلى ۇكىمسوز بولا ءبىلىپتى... بۇل نە؟ بۇل – ءسوز جوق, سۋرەتكەرلىك ەرلىك ەدى... – دەپ تەبىرەنەدى ەندى ءبىر ءىنىسى سماعۇل ەلۋباي.
كوزى تىرىسىندە كورىن قازىپ قويعان كىم بار؟ بەلاران دەگەن جەردەگى اندا-ساندا ادام اياعى باراتىن, تىكۇشاق بولماسا كولىكپەن جەتە المايتىن جەردە جازۋشىنىڭ بوس قابىرى جاتىر...
جۇرتتىڭ ءبارى اتاق-داڭققا ۇمتىلىپ, دارەجە مەن مارتەبە ءۇشىن عۇمىرىنىڭ كوپ بولىگىن تارك ەتىپ جاتقاندا ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە العان ەكى, كەيىن شىعارماشىلىق, قايراتكەرلىگى ءۇشىن العان ءۇش وردەنى مەن پارتبيلەتىن ورتاسىنان قاق ءبولىپ, قوقىسقا اپارىپ, تاستاي سالعان كىم بار؟ بۇل دا جازۋشى نۇرپەيىسوۆتىڭ ءوز قۇپياسى.
مۇنىڭ ءبارىن ءبىر كەشتە, بولماسا ءبىر ماقالانىڭ اياسىندا ءتۇسىندىرۋ قيىن. الايدا, ىنىلەرى ابەڭە بەرگەن سەرتتەرىندە تۇردى. تەلەگەي-تەڭىز ماقتاۋلار, ماراپاتتار بولعان جوق.
ايناش ەسالي, الماتى.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن بەرسىنبەك سارسەنوۆ.
ۇلكەنگە دەگەن وسىنداي ىزەتتى بۇرىلۋدى باسقا حالىقتان كەزدەستىرۋ مۇمكىن ەمەس. سول قازاقتىڭ ابەسى – ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتىڭ بەيسەنبى كۇنى الماتىداعى اباي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت تەاترىندا شىعارماشىلىق كەزدەسۋى وتكەن.
– ابە, ابەكە, بۇل مەرەيتوي ەمەس, بۇل توي ەمەس, ءسىزدىڭ وقىرماندارىڭىزبەن كەزدەسۋىڭىز, – دەيدى ءىنىسى, دوسى, سىرلاسى دۋلات يسابەكوۆ ەشقاشان مەرەيتويىن وتكىزىپ كورمەگەن اعاسىنا.
اقيقاتى سولاي, وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن قر ۇعا اكادەميگى شورا سارىباەۆتان سۇحباتتاسىپ وتىرىپ, ول كىسى قانىش ساتباەۆ, ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ سىندى ءبىر تۋار تۇلعالى ازاماتتاردىڭ ەشقاشان مەرەيتويلارىن اتاپ وتپەگەنىن ايتقانى بار ەدى. ومىرىندە مەرەيتويىن اتاپ وتپەك تۇگىلى, تۋعان كۇنىن دە بىلمەگەن جازۋشىنى اينالاسىنداعى ەتجاقىن دوستارى وقىرماندارىمەن ءبىر ديدارلاسۋعا جىل بويى ازەر كوندىرگەن ەكەن. ورتامىزدا قاشانعى جۇرە بەرسىن دەگەن بولۋلارى كەرەك...
“ابەكە, مەرەيتويىڭىزدى وتكىزبەسەڭىز وتكىزبەڭىز. بىراق, جۇرتپەن ءبىر ديدارلاسساڭىزشى. مىنا حالىق ءسىزدىڭ ءتۇرىڭىزدى دە ۇمىتىپ قالدى عوي. ءتىرى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتى كورسىن دە...” دەپ ارەڭ كوندىردىك دەيتىن دۋلات يسابەكوۆ ءازىل ءسوز ايتىپ تۇرماعاندىعى انىق. الماتى قالاسىنىڭ اكىمى احمەتجان ەسىموۆ تە “ابايلاپ شىعىپ”, ەلباسىنىڭ قۇتتىقتاۋىن وقىپ بەرىپ, باسقا ەشنارسەنى قوسىپ-شاتپاي ساحنادان سىرعىپ شىعىپ كەتتى.
جازۋشىنىڭ جۇرتشىلىقپەن جۇزدەسۋى كۇندەلىكتى ءومىر كورىنىستەرىنەن, تولعاۋلى ويلارىنان قۇرالعان “ابە” دەگەن دەرەكتى ءفيلمنىڭ ۇزىندىسىمەن باستالدى. تۋعان جەردىڭ ەكپىندەپ سوققان سامالى سامايىنداعى سەلدىر تارتقان اق شاشىن ارالدىڭ تولقىندارىنداي تەربەتىپ بارادى. جەلگە قارسى جەلبىرەپ كەتىپ بارا جاتقان جازۋشى... ۋاقىتتىڭ دا ىزعارىنا وسىلاي كولدەنەڭ ءجۇرىپ كەلە جاتقان فيلمدەگى كەسكىننەن تولايىم تاعدىرلى تالانتتىڭ بۇكىل بولمىسىن كورەسىڭ. بۇل ءفيلمدى دەرەكتى تۋىندىلار جاساۋدىڭ مايتالمانى – رەجيسسەر سەرگەي ءازىموۆ جاساعانىن قولتاڭباسىنان-اق جازباي تانىدىق.
دەمىن ىشىنە تارتىپ, ءبىر قۇبىلىستى كۇتكەن زيالى ەلدىڭ تۇيسىگى الداماعان ەكەن. كەشتىڭ ءبىر جۇتىم بالداي تاتىمدى, تاعىلىمدى وتۋىنە بار ونەرلەرىن سالعان جانە وسىنى ادامي پارىزدارى ساناعان جاندار سايدىڭ تاسىنداي ساحناعا شىقتى.
– انشەيىندە مۇندايدا ساحناعا ءبىر ءارتىس شىعا كەلىپ, قولىنداعى قاعازىن سىلدىراتىپ وقي جونەلۋشى ەدى. مىنا ءۇش ساباز ساۋدىرلاپ نەگە ساحناعا شىعا كەلدى؟ ونىڭ دا سەبەبى بار. ويتكەنى, ابەڭ سەگىز قىرلى تۇلعا, توعىز قىرلى قالامگەر. بۇگىنگى 1,5 ساعاتتىق كەزدەسۋدە وسىنىڭ ءبارىن قامتۋ مۇمكىن ەمەس ەكەن. سوندىقتان دا ونىڭ ءۇش قىرىن قامتىعىمىز كەلدى. بىرىنشىدەن, مىنا سويلەپ تۇرعان ازاماتقا – “ابەكەڭ جازۋشى. تالانت قۇپياسى” دەگەن تاقىرىپ جۇكتەلگەن. دۇكەڭ – دۋلات يسابەكوۆكە ء“اي, ول كىسى پايعامبار دا بولسا, پەندە عوي” دەگەن, نۇرلان ەرىمبەتوۆكە “قارا سوزبەن كۇرەسكەن قالامگەر” دەيتىن, ابەكەڭنىڭ دۇنيەگە كەلگەننەن بۇگىنگىسىنە دەيىنگىسىن تولعاۋ اماناتتالعان, – دەپ باستادى كەشتى جازۋشى سماعۇل ەلۋباي.
ىنىلەرى سوزدەرىندە تۇردى. “ماقتاي بەرسەڭدەر, تۇرامىن دا, كەتىپ قالامىن” دەگەن اعانىڭ قاتاڭ تالابىنا كونىپ, ىعىمەن جۇرە وتىرىپ, ارتىق ماداقتامادى. تالانتتارعا عانا ءتان بالالىعىن دا, دانالىعىن دا كۇلدىرە وتىرىپ, شىندى سويلەدى. بولعاندى ايتتى. ايتپەسە, ءبىر ءومىرىنىڭ ءوزى توم-توم كىتاپ بولاتىن, “كۋرليانديادان” باستاپ, “قان مەن تەر” تريلوگياسى, “سوڭعى پارىزى” قازاق وقىرماندارىن عانا مويىنداتىپ قويماي, سان تىلگە اۋدارىلعان قالامگەر تۋرالى ايتاتىن ءسوز قۇرىپ قالىپ پا؟!
– ابەكەڭ بيىل سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىقتى, 86-عا قادام باستى. ءالى تىڭ. ونىڭ قۇپياسىن ءوزى بىلاي ءتۇسىندىرىپ بەرىپ ەدى. سويتسەك, ونىڭ ايتۋىنشا, ءار جىل بىتكەندە جاراتقان يە پەرىشتەلەرىنەن كىمنىڭ قانشا ءومىر سۇرگەنى مەن ءالى قانشا جاساعىسى كەلەتىنى جونىندە ەسەپ الادى ەكەن. سوندا وزگە جازۋشىلار 5-6 جىلدان عۇمىر سۇراپ جاتقاندا, ابەڭ ءبىر-اق جىل سۇرايدى دا, قاناعاتشىلدىڭ تىلەگى ورىندالعان عوي, كەلەسى جىلعا وسىلاي امان-ەسەن جەتىپ الادى ەكەن. ابەكە, وسىلاي ءار جىلى ءبىر جىلدان سۇراي بەرىپ, ارامىزدان الىستاماڭىز, – دەيتىن دۋلات يسابەكوۆتىڭ ءازىل سياقتى اڭگىمەسىنىڭ استارى تەرەڭ.
ابەڭدى عانا ەمەس, ادەبيەتتىڭ دە “ازابى” مەن “مازاعىن” ءبىر كىسىدەي بىلەتىن دۋلات اعامىز كەشتە جازۋشىنىڭ قىزىقتى ادەتتەرى مەن اڭگىمەلەرىن كۇلدىرە وتىرىپ, باياندادى. بايانداي وتىرىپ, مىنەزىن اشتى.
ء“ابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ جۇمباق تۇلعا. ونىڭ جۇمباق بولاتىنى – جاراتقان يەنىڭ ول كىسىگە دارىتقان جۇمباق دارىنىندا. تالانت – قاشان دا تىلسىم. ويتكەنى, ول – ءتاڭىر سىيى. اللانىڭ ادامعا تاپسىرعان اماناتى, ادامزاتقا قىزمەت ەتسىن دەپ تۇسىرگەن ايانى. ءار ۇلى تالانت سول ۇلى اماناتقا ادال بولۋعا ۇمتىلادى. سول امانات جولىندا كۇللى عۇمىرىن سارپ ەتەدى. سول جولدا ولە-ولگەنشە تىنىم تاپپايدى. ويتكەنى, ول ءسوز كيەسىن سەزەدى. بۇل ءسوزدى تەك ءوزى جازا الاتىنىن سەزەدى. ابە – سونداي جاراتۋشىنىڭ نازارى تۇسكەن پەندە”, – دەيدى ىنىلەرى.
ايتقانداي, بۇل ءسوز تابادان جاڭا شىققان ىستىق نانداي بولىپ, سول كۇنى, سول كەشتە وقىرماندار قولىنا تيگەن “ابە” اتتى كىتاپتىڭ العىسوزىندە جازىلعان. كەشتە ماسكەۋ قالاسىندا 15-ءشى رەت جاڭا رەداكتسيامەن باسىلىپ شىققان جازۋشىنىڭ ايگىلى “قان مەن تەر” تريلوگياسىنىڭ, “ابە” دەگەن دەرەكتى فيلم مەن وسى اتتاس جاڭا كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرى دە بىلىنبەي وتە شىقتى.
قالامگەر ىنىلەردىڭ شىعارماشىلىق كەشتە كلاسسيك جازۋشىعا جاساعان تاعى ءبىر سىيى – وسى. ال جازۋشى ءبىر جىل بويى باسپادا ءوزى جايلى جازىلعان مازمۇندى قالىڭ كىتاپتىڭ ازىرلەنىپ جاتقانىنان بەيماعلۇم بولعان. “بىلسە, شىعارتپاۋى دا مۇمكىن دەپ, سىيىمىزدى جاسىرىن دايىنداي بەردىك”, دەيدى ءىنىسى سماعۇل ەلۋباي. ول كىتاپتا فرانتسۋز لۋي اراگون, رەسەيلىك يۋري كازاكوۆ, سەرگەي بارۋزدين, اناتولي كيم, نيكولاي افاناسەۆ, لەۆ اننينسكي, لەونيد تەراكوپيان, ۆالەنتين وسكوتسكي, يسپاندىق اۆگۋست ۆيدال, قىرعىز شىڭعىس ايتماتوۆ, باشقۇر مۇستاي كارىم, نەمىستەر لەو كوشۋت, رالف شرەدەر, مۇحتار اۋەزوۆ, ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, مۇحامەتجان قاراتاەۆ, تاحاۋي احتانوۆ, سەرىك قيراباەۆ, زەينوللا قابدولوۆ, شەريازدان ەلەۋكەنوۆ, گەرولد بەلگەر, ءابىش كەكىلباەۆ, اقسەلەۋ سەيدىمبەك, دۋلات يسابەكوۆ سىندى ءسوزىنىڭ سالماعى بار باسقا دا قالامگەرلەر تەبىرەنە جازعان.
وپەرا تەاترى سياقتى بەكزات عيماراتتا كەش وتكىزىپ, دەرەكتى فيلم مەن ەكى بىردەي سۇبەلى, ساپالى كىتاپتى جارىققا شىعارۋعا دا اعاعا بەرىلگەن ادال قاجىرلىلىق قانا ەمەس, قاراجات تا كەرەك. “اتامەكەن” قارجىلىق-وندىرىستىك حولدينگىنىڭ پرەزيدەنتى ۇزاقباي ايتجانوۆ سىندى ارالدىڭ سۋى مەن قۇمىن بىرگە كەشكەن ءىنىسى وسى ابىرويدى ءوز موينىنا الۋدى پارىز ساناعان.
جازۋشى ءومىرى تۋرالى تەاترلاندىرىلعان كورىنىستەردەن, دەرەكتى فيلمنەن عۇمىرىنا ساياحات جاساپ, بىردە بالاداي ك ۇلىپ, بىردە داناداي كوز جاسىن توگىپ وتىرعانىن كوردىك. ساحنادان جازۋشىنىڭ ەڭ ايگىلى, جاراتىلىسى مۇلدە ءبىر-بىرىنە قاراما-قارسى كەيىپكەرلەرى – سۋدىراحمەت مەن حالەل جازۋشىعا سالەم بەردى. ارقايسىسى وزىنە ءتان مىنەزبەن وزدەرىن تولعاتىپ تاپقان قالامگەردى قۇتتىقتادى.
مەكتەپتى تامامداسىمەن اسكەر قاتارىنا شاقىرىلعان, وڭتۇستىك جانە بالتىق جاعالاۋلارى مايدانىنداعى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ, قالامى قولىندا, تاۋەلسىزدىك تالانىمىزعا جازىلماي تۇرىپ, كەڭەستىك جۇيەگە قارسى جۇرگەن ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ, ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا ەلدىڭ سويىلىن سوعىپ, توتاليتارلىق جۇيەگە قارسى تۇرعان ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ...
– ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتى قازاق قاۋىمىنا عانا ەمەس, بۇرىنعى بۇكىل كەڭەستىك كەڭىستىككە, قالا بەردى, دۇنيە ءجۇزى وقىرماندارىنا تانىستىرىپ جاتۋدىڭ قاجەتى جوق. شىعارمالارىنىڭ قۇندىلىعى مەن تانىمالدىلىعى جاعىنان ۇلى مۇحتار اۋەزوۆتەن كەيىن قازاق ادەبيەتىنىڭ مەرەيىن كوتەرىپ كەلە جاتقان ءىرى قالام قايراتكەرى. قالامگەردىڭ روماندارى – ادام جانىنىڭ قىرىق قاتپارىن بار بولمىسىمەن اشىپ كورسەتۋگە ارنالعان. ولاردىڭ قورشاعان ورتاسى, تاۋقىمەتى, بولمىسى, گەوگرافياسى, اتى-جوندەرى قازاق, بىراق, ارقالاعان جۇگى مەن ارپالىسى, العا قويعان ومىرلىك كرەدولارى جالپىعا ورتاق. ءوزىمىز ابدەن ايتىپ ءۇيرەنگەن ادەبيەتتىڭ جالپىادامدىق, ءدۇنياۋي قۇندىلىعى دەگەن – وسى, – دەيدى دۋلات يسابەكوۆ
– ءابدىجامىلدىڭ روماندارى – كەڭەستىك رەجىمگە ايتىلعان قاپ-قارا قارعىس, وپپوزيتسيالىق شىعارمالار دەر ەدىك. سول رەجىم الايدا جازۋشى تالانتىن لاجسىز مويىنداپ, جازۋشىعا ەڭ جوعارعى ادەبي سىيلىق بەردى. تالاي رەت جوعارعى كەڭەسىنە دەپۋتات ەتتى. بىراق, كۇرەسكەر جازۋشى ونداي شەن-شەكپەنگە ساتىلماپتى. الدانباپتى. ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا, ءبىر جاعىندا اتوم اپاتى, ءبىر جاعىندا ارال اپاتى, ورتاسىندا عارىش ايلاعى, وزون اپاتىنا كيلىككەن سورماڭداي دالانىڭ قىزعىش قۇسى بولا ءبىلىپتى. “سوڭعى پارىز” – سول رەجىم, سول ەكسپەريمەنتتەرگە قارسى اتىلعان وقتاي ەڭ قاھارلى ۇكىمسوز بولا ءبىلىپتى... بۇل نە؟ بۇل – ءسوز جوق, سۋرەتكەرلىك ەرلىك ەدى... – دەپ تەبىرەنەدى ەندى ءبىر ءىنىسى سماعۇل ەلۋباي.
كوزى تىرىسىندە كورىن قازىپ قويعان كىم بار؟ بەلاران دەگەن جەردەگى اندا-ساندا ادام اياعى باراتىن, تىكۇشاق بولماسا كولىكپەن جەتە المايتىن جەردە جازۋشىنىڭ بوس قابىرى جاتىر...
جۇرتتىڭ ءبارى اتاق-داڭققا ۇمتىلىپ, دارەجە مەن مارتەبە ءۇشىن عۇمىرىنىڭ كوپ بولىگىن تارك ەتىپ جاتقاندا ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە العان ەكى, كەيىن شىعارماشىلىق, قايراتكەرلىگى ءۇشىن العان ءۇش وردەنى مەن پارتبيلەتىن ورتاسىنان قاق ءبولىپ, قوقىسقا اپارىپ, تاستاي سالعان كىم بار؟ بۇل دا جازۋشى نۇرپەيىسوۆتىڭ ءوز قۇپياسى.
مۇنىڭ ءبارىن ءبىر كەشتە, بولماسا ءبىر ماقالانىڭ اياسىندا ءتۇسىندىرۋ قيىن. الايدا, ىنىلەرى ابەڭە بەرگەن سەرتتەرىندە تۇردى. تەلەگەي-تەڭىز ماقتاۋلار, ماراپاتتار بولعان جوق.
ايناش ەسالي, الماتى.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن بەرسىنبەك سارسەنوۆ.
