ادامعا ءبىر-اق اۋىز سوزبەن باعا بەرە سالعان ءبىزدىڭ جۇرتتان باسقا قانداي حالىق بار ەكەن؟! ەشقانداي پافوسسىز ايتىپ وتىرمىز. «ە, پەندە عوي» دەگەن انىقتامانىڭ ماعىناسىن بۇرىن اسا ۇقپادىق پا, الدە نەمكەتتى قارادىق پا, ماڭىزىنا بويلاماپپىز. سويتسەك, وسى ءبىر تەڭەۋدىڭ ارتىنا ادامي زاتتىڭ بويىنداعى بار جامان قاسيەتتى جيىپ-تەرىپ سىيعىزا سالعان ەكەن عوي.
ادامعا ءبىر-اق اۋىز سوزبەن باعا بەرە سالعان ءبىزدىڭ جۇرتتان باسقا قانداي حالىق بار ەكەن؟! ەشقانداي پافوسسىز ايتىپ وتىرمىز. «ە, پەندە عوي» دەگەن انىقتامانىڭ ماعىناسىن بۇرىن اسا ۇقپادىق پا, الدە نەمكەتتى قارادىق پا, ماڭىزىنا بويلاماپپىز. سويتسەك, وسى ءبىر تەڭەۋدىڭ ارتىنا ادامي زاتتىڭ بويىنداعى بار جامان قاسيەتتى جيىپ-تەرىپ سىيعىزا سالعان ەكەن عوي.
كۇندەلىكتى ومىردە پەندەلىكپەن بەتپە-بەت كەلەسىز. بىراق اسا ەلەي قويمايسىز. ويتكەنى, ەتىڭىز ءولىپ كەتكەن. بۇگىندە باس پايداسىنان ارتىق ەشتەڭەنى ويلامايتىن, رەتىنە قاراي سەنى دە ءوزىنىڭ ماقساتىنا پايدالانىپ قالعىسى كەلىپ تۇراتىنداردىڭ قاراسى مول بولعاندىقتان شىعار, بۇل. سول سەبەپتى, «پەندەلىك قوي», دەپ قويىپ جۇرە بەرەسىز. ال كەيدە... كۇيىپ كەتەسىز.
ۇلتتىڭ ءسوزىن سويلەگەن بولىپ, ۇيقىسى بۇزىلىپ, ۇيىقتان شىعارار جول ىزدەپ اۋرە-سارساڭعا ءتۇسكەندەي كەيىپتە كورىنگەنمەن تۋرا ماعىناسىندا حالقى ءۇشىن قولىن قيمىلداتپايتىن, بىلايعى كەزدە «بۇ قازاق ادام بولمايدى» دەپ وتىراتىن كوكەلەردى كەزدەستىرگەندە ەرىكسىز اشىناسىڭ. سەبەبى, ول بەرگى جاعىمەن جۇرتتىڭ قۇلاعىنا جاعىمدى ءسوز ايتىپ, ەل الدىندا ۇپايىن تۇگەندەپ تۇرعانىمەن, شىن مانىندە الاشىڭ ادىرا قالسا دا ءبارىبىر...
ەنتسيكلوپەديالىق ءبىلىمى زور, بىلمەيتىنى جەردىڭ استىندا ءبىر اعام بار. مامان رەتىندە عاجاپ! ءوز سالاسىنىڭ مايتالمانى ناعىز. قولىنا العان ءىسىن قۇلپىرتىپ-اق جىبەرەدى. ارعى-بەرگى تاريحتان اڭگىمە باستاعاندا اۋىزدىعا ءسوز, اياقتىعا جول بەرمەيدى. ناقتى فاكتىلەردى ءتىزبەلەپ الدىڭا قويعاندا وعان قارسى ءۋاج ايتۋدىڭ ءوزى ارتىق ەكەنىن ساناڭدا ازعانتاي عانا تۇيسىك بولسا, بىردەن تۇسىنەسىڭ. ال جايشىلىقتا ءتىپتى تانىمايسىز. بوقتىق ارالاس سوزدەن اۋزى بوسامايدى. رەتى كەلسە, قاراماعىنداعىلارعا جۇدىرىق الا جۇگىرۋدەن قاشپايدى. ەڭ قيىنى, بەس ۋاقىت ساجدەگە جىعىلىپ جۇرسە دە, اندا-مۇندا اششى سۋدان تاتىپ الادى. سىلقيا تويعانىن دا كورگەنبىز...
تاعى ءبىر كىسىنى تانيمىن. ەگدە ادام. ەستى اعام. بۇ كىسىنىڭ باسپاسوزدە قازاق قىزدارى تۋرالى جازعان ماقالالارىن وقىساڭىز, جىلايسىز. قازاق تاريحىندا وتكەن انالارىمىز تۋرالى تالاي قالام تەربەپ, بۇگىنگى سۇلۋلاردى سونداي بولۋعا شاقىردى, ناسيحات قىلدى. جاقىندا ەلگە كەلگەن. دالادا جاتقان اق قارداي باسى بار. قوناقۇيدىڭ الدىنان شىعا بەرگەنبىز. ءۇرىپ اۋىزعا سالعانداي بويجەتكەن وتە بەردى الدىمىزدان. ەكى كوزى باعجاڭ ەتە قالىپ, كارى بۇعاعى بۇلك ەتىپ الگى قىزدىڭ سوڭىنان ىلەسە كەتتى. ۇزاق اڭگىمەلەستى. سوسىن قايتا ورالدى. تەلەفون ءنومىرىن الىپ قالىپتى. بىرەر كۇننەن سوڭ اۋەجايعا شىعارىپ سالايىن دەپ تاعى باردىم. مەن كىرگەندە, وتكەندەگى بويجەتكەن الگى كىسىنىڭ بولمەسىنەن شىعىپ كەلە جاتىر ەكەن. جول بويى قازاق قىزدارىنىڭ قادىر-قاسيەتى, قوعامداعى, ەر ازاماتتىڭ ءومىرىندەگى ءرولى تۋرالى ايتتى. ءسويتتى دە, «باياعى انالارىمىزدىڭ بارلىعى ارلى بولعان عوي. ءبۇگىنگى قىزدار بۇزىلىپ كەتكەن» دەپ ءبىر-اق قايىردى. «ال سوندا ولاردى بۇزىپ جۇرگەن كىم؟» دەگەن ساۋال مەنىڭ كوكەيىمدە قالىپ قويدى...
جانە ءبىر جارىقتىق بار. تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى ءتىل تۋرالى تالماي جازىپ, ايتىپ كەلەدى. رەتى كەلگەن جەردىڭ بارلىعىندا قازاق ءتىلىنىڭ مۇشكىل ءحالىن جىر ەتەدى. ءتىلدى دامىتۋدى, كوتەرۋدى, جالپىۇلتتىق سيپات العانىن ارماندايدى. جاقىندا ءبىلدىم. وسى كىسىنىڭ نەمەرەسى ورىس مەكتەبىندە وقيدى ەكەن. جارايدى, بالاسى كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا تۋدى, ءوستى, تاربيەلەندى. قازاق مەكتەبى بولمادى. بولعان كۇننىڭ وزىندە, ساياسات ءجوندى ەمەس ەدى. ال ەندى ازات قازاقستاندا ومىرگە كەلگەن نەمەرەسىن نەگە قازاق مەكتەبىنە بەرمەيدى؟ سوندا ونىڭ تۋعان ءتىلىمىز ءۇشىن شىرىلداعانىنان نە پايدا؟..
بۇگىندە ءانشى ءپىر بولعان زامان. گازەت-جۋرنالدى اشىپ قالساڭ, تەلەديداردى قوسىپ قالساڭ, راديونى باسىپ قالساڭ ءانشى وتىرادى. اقىل ايتادى. ونەر تۋرالى تولعايدى. ءومىر جايىندا سىر شەرتەدى. تاربيە مەن ءتالىم ۇيرەتەدى. قىسقاسى, قازىرگى ءانشى امبەباپ. دەي تۇرعانمەن, ءسىز سولاردىڭ ساحنا سىرتىنداعى ءومىرىن كوردىڭىز بە؟ كورمەي-اق قويىڭىز. شىن ايتام...
وسى ءبىر جەردە مىنا ءبىر ەكى وقيعا ويعا ورالىپ وتىر. وتكەندە ءبىزدىڭ ايماقتا ءتاپ-ءتاۋىر قىزمەتتە وتىرعان, ەلگە بيلىگىن وتكىزىپ, ءسوزىن جۇرگىزەتىن ءبىر كىسى حابارلاستى. از-كەم اماندىق-ساۋلىقتان سوڭ اڭگىمەنىڭ اۋانى الدەقايدا بۇرىلىپ كەتتى. كوكتەمدە كوك قۋعان قويداي بولعان ءسوزى ءار تۇستان ءبىر شىعادى. توركىنىن ۇقساق تا, ءتۇبى قالاي بولار ەكەن دەپ كۇتىپ وتىرمىز. سودان جارتى ساعاتتان سوڭ نەگىزگى ماسەلەگە كەلىپ تىرەلدىك قوي. سويتسەك, ءبىزدىڭ باسىلىمعا ماقالاسىن شىعارۋ كەرەك ەكەن. باعانادان بەرى بيپازداپ وتىرعانى وسى بولىپ شىقتى. قيىلىپ سۇراعان سوڭ, كوڭىلىن قالدىرمايىق دەدىك-اۋ. باسشىلىقتىڭ رازىلىعىن الدىق. سونان سوڭ بارىپ قانا ىسكە كىرىستىك. انا ادامعا ماقالانىڭ كولەمدى بولمايتىنىن, گازەت بەتىندە ورىننىڭ از ەكەنىن تۇسىندىرگەنبىز. ەرتەسى سالا قۇلاش ماقالا پوشتامىزدا جاتىر ەكەن. كوز مايىمىزدى تاۋىسىپ, ارتىق جەرىن الىپ, كەم-كەتىگىن قوسىپ, استاناعا ساۋىرىنان سيپاپ جىبەردىك. وسىدان كەيىن تەلەفونعا كۇندە تىنىم جوق. جاعدايىمىزدى ءبىلگەن بولىپ, ماقالاسىنىڭ جايىن سۇرايدى. ودان كومەكشىلەرى ارقىلى حابارلاسادى. قىسقاسى, بىرنەشە كۇن بويىنا ءبىزدىڭ ومىرىمىزدەن مولىنان ماعلۇمات الىپ تۇردى عوي. ماقالاسى شىعار كۇنى ادەتتەگىدەي جاعدايدى ءبىلدى. سونان سوڭ ءبىر شەتىن اڭگىمەنىڭ ۇشىن شىعاردى. – مەن ماقالامدى قايتا قاراپ شىقتىم,– دەيدى وتە ءبىر زيالى داۋىسپەن. – ءوزى ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزدىڭ ايعاعىنداي بولعان, حالىققا پايدالى اقپاراتتى جەتكىزەرلىكتەي ماقالا بولىپ شىعىپتى. ەندى وسىنى گازەتكە تۇتاستاي باسساڭ قايتەدى؟ ءبىز ماقالانىڭ دايىندالىپ استاناعا كەتكەنىن, ەندى قايتا قارامايتىنىمىزدى, ءارى-بەرىدەن سوڭ كولەمى ارتىق ەكەنىن ايتىپ جاتىرمىز. تۇسىنبەيدى. ولاي ايتتىق, بۇلاي ايتتىق. ۇقتىرا الماي قويدىق. سوسىن قاتتى كەتۋگە تۋرا كەلدى. اۋىر سوزدەن سوڭ بارىپ قانا ەكپىنىن باستى. مىنە, سىزگە پەندەلىكتىڭ ۇلكەن كورىنىسى. ولەردەگى ءسوزىن ايتىپ, قانداي كولەمدە بولماسىن ماقالاسىن شىعارىپ بەرۋدى ءوتىندى مە؟ ءوتىندى. ءبىز موينىمىزعا الدىق پا؟ الدىق. ۋاقىتىندا جاساپ وتىرمىز با؟ وتىرمىز. ەندى نە كەرەك؟ ال ول الدىنداعى كەلىسىمدى ۇمىتىپ, ماقۇل دەگەن سايىن اقىلى تاسىپ, بولماشى دۇنيەسىنىڭ ءبارىن كولدەي ەتىپ گازەتكە بەرگىسى كەلەدى. پەندەلىك ەمەي نەمەنە؟ بارعا – قاناعات, جوققا – سالاۋات دەگەن ۇعىمنان پەندەلىگىنىڭ اسىپ كەتىپ تۇرعانىن كورسەتپەي مە وسى كورىنىس؟ ءبىز وسىلاي تۇسىنەمىز.
بايقاپ قاراڭىزشى, ادامدار بەتپەردە كيىپ الىپ ءومىر ءسۇرىپ ءجۇر. ءار پەندەنىڭ ءوز پەردەسى بار. پەندەنىڭ بەرگى بەتى كەرەمەت. ال پەردەنىڭ ارعى جاعى تىم كۇڭگىرت. ءجا-ءجا, قولىڭىزدى بەتىمە قاراي جۇگىرتپەڭىز! مەنىڭ دە ءوز بەتپەردەم بار...
ەرجان بايتىلەس,
«ەگەمەن قازاقستان».
قىزىلوردا وبلىسى.
